શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મહિષ્ય ઊચુઃ - ( માલિની ) કુરરિ વિલપસિ ત્વં વીતનિદ્રા ન શેષે સ્વપિતિ જગતિ રાત્ર્યામીશ્વરો ગુપ્તબોધઃ । વયમિવ સખિ કચ્ચિદ્‌ગાઢનિર્વિદ્ધચેતા નલિનનયનહાસોદારલીલેક્ષિતેન

રાણીઓ બોલી: ઓ કુરરી, તું રાતે ઊંઘતી નથી અને દુઃખથી રડતી રહે છે; જગતનો સ્વામી રાત્રે સુઈ જાય છે અને અમને ખબર પણ નથી પડતી. શું તું પણ અમારી જેમ કમળનેત્રના હાસ્ય અને દયાળુ નજરથી ઘાયલ થઈ ગઈ છે, બહેન?

( વસંતતિલકા ) નેત્રે નિમીલયસિ નક્તમદૃષ્ટબન્ધુઃ ત્વં રોરવીષિ કરુણં બત ચક્રવાકિ । દાસ્યં ગત વયમિવાચ્યુતપાદજુષ્ટાં કિં વા સ્રજં સ્પૃહયસે કબરેણ વોઢુમ્

તું રાત્રે આંખો મીંચી લે છે, તારો સાથી નજરે પડતો નથી, અને દુઃખથી રડતી રહે છે, ઓ ચક્રવાકી. અમે પણ અચ્યૂતના ચરણોમાં દાસી બની ગયા છીએ; કે પછી તું વાળમાં પહેરવા ફૂલોની વણાવેલી માળા માટે તરસી રહી છે?

( મિશ્ર ) ભો ભોઃ સદા નિષ્ટનસે ઉદન્વન્ અલબ્ધનિદ્રોઽધિગતપ્રજાગરઃ । કિં વા મુકુન્દાપહૃતાત્મલાઞ્છનઃ પ્રાપ્તાં દશાં ત્વં ચ ગતો દુરત્યયામ્

ઓ, તું હંમેશા પાણી પાસે દુઃખથી રડતી રહે છે, ઊંઘ નથી આવતી અને આખી રાત જાગી રહે છે; શું મુકુન્દે તારા મનનો શાંતિચિહ્ન લઈ લીધું છે, એટલે તું પણ અમારી જેવી દુર્લભ સ્થિતિમાં આવી ગઈ છે?

( વસંતતિલકા ) ત્વં યક્ષ્મણા બલવતાસિ ગૃહીત ઇન્દો ક્ષીણસ્તમો ન નિજદીધિતિભિઃ ક્ષિણોષિ । કચ્ચિન્ ગકુન્દગદિતાનિ યથા વયં ત્વં વિસ્મૃત્ય ભોઃ સ્થગિતગીરુપલક્ષ્યસે નઃ

ચાંદ, તને કોઈ ભારે રોગે પકડી લીધો છે એવું લાગે છે. હવે તારો પ્રકાશ ઘટી રહ્યો છે અને તું તારી જ કિરણોથી અંધકાર દૂર કરી શકતો નથી. અમને પણ, જેમ આપણે ગૂંચવાઈ જઈએ છીએ અને તૂટેલા શબ્દોમાં વાત કરીએ છીએ, એવું લાગે છે કે તું પણ બધું ભૂલી ગયો છે અને હવે અમને દેખાતો નથી.

( અનુષ્ટુપ્ ) કિં ન્વાચરિતમસ્માભિઃ મલયાનિલ તેઽપ્રિયમ્ । ગોવિન્દાપાઙ્ગનિર્ભિન્ને હૃદીરયસિ નઃ સ્મરમ્

મલય પર્વતની પવન, શું અમે તારી સામે કંઈ ખોટું કર્યું છે? કારણ કે, ગોવિંદના તિરાડા નજરથી ઘાયલ થઈને, તું અમારા હૃદયમાં વિરહની વ્યથા જગાવી દે છે.

( મંદાક્રાન્તા ) મેઘ શ્રીમન્ ત્વમસિ દયિતો યાદવેન્દ્રસ્ય નૂનં શ્રીવત્સાઙ્કં વયમિવ ભવાન્ ધ્યાયતિ પ્રેમબદ્ધઃ । અત્યુત્કણ્ઠઃ શબલહૃદયોઽસ્મદ્વિધો બાષ્પધારાઃ સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા વિસૃજસિ મુહુર્દુઃખદસ્તત્પ્રસઙ્ગઃ

મેઘરાજ, તું ચોક્કસ યાદવરાજનો પ્રિય છે. જેમ અમે શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધરાવનારા પ્રભુને પ્રેમથી સતત સ્મરણ કરીએ છીએ, તેમ તું પણ પ્રેમથી બંધાયેલો છે. અમને જેવું ઉત્કંઠિત હૃદય છે, એવું તારા હૃદયમાં પણ ઉથલપાથલ છે અને તું વારંવાર સ્મરણ કરીને આંસુ વહાવે છે—એજ તો એના વિયોગનું દુઃખ છે.

( વિયોગિનિ ) પ્રિયરાવપદાનિ ભાષસે મૃત સઞ્જીવિકયાનયા ગિરા કરવાણિ કિમદ્ય તે પ્રિયં વદ મે વલ્ગિતકણ્ઠ કોકિલ

કોકિલા, તારો કંપતો કંઠ મીઠા સ્વરે બોલે છે, જે મરણ પામેલા પણ જીવંત કરી દે. મને કહો, આજે હું તારા માટે શું કરી શકું? બોલ, કેમ કે તું જાણે પ્રિયજનનું નામ જ પોકારે છે.

( પુષ્પિતાગ્રા ) ન ચલસિ ન વદસ્યુદારબુદ્ધે ક્ષિતિધર ચિન્તયસે મહાન્તમર્થમ્ । અપિ બત વસુદેવનન્દનાઙ્‌ઘ્રિં વયમિવ કામયસે સ્તનૈર્વિધર્તુમ્

પર્વત મહારાજ, તું ચાલતો નથી, બોલતો પણ નથી; જાણે કોઈ મહાન વિચારમાં લીન છે. ખરેખર, અમને જેવો વાસુદેવપુત્રના ચરણોનો સ્પર્શ કરવાની તીવ્ર ઈચ્છા છે, તેવી તને પણ છે, કે તું તેને તારા હૃદયે લગાવી રાખે.

( વસંતતિલકા ) શુષ્યદ્ધ્રદાઃ કરશિતા બત સિન્ધુપત્ન્યઃ સમ્પ્રત્યપાસ્તકમલશ્રિય ઇષ્ટભર્તુઃ । યદ્વદ્ વયં મધુપતેઃ પ્રણયાવલોકમ્ અપ્રાપ્ય મુષ્ટહૃદયાઃ પુરુકર્શિતાઃ સ્મ

હાય! દરિયાની રાણીઓ, જેમના સરોવર સુકાઈ ગયા છે અને હાથ પણ સુકાઈ ગયા છે, હવે પોતાના પ્રિય પતિથી વિહોણી રહીને કમળ જેવી સુંદરતા ગુમાવી બેઠી છે. જેમ અમે મધુપતિના પ્રેમભર્યા નજરથી વંચિત રહીને, વિરહથી પીડાઈએ છીએ અને હૃદયમાં તીવ્ર દુઃખ અનુભવી રહ્યા છીએ.

( શાર્દૂલવિક્રિડિત ) હંસ સ્વાગતમાસ્યતાં પિબ પયો બ્રૂહ્યઙ્ગ શૌરેઃ કથાં દૂતં ત્વાં નુ વિદામ કચ્ચિદજિતઃ સ્વસ્ત્યાસ્ત ઉક્તં પુરા । કિં વા નશ્ચલસૌહૃદઃ સ્મરતિ તં કસ્માદ્‌ભજામો વયં ક્ષૌદ્રાલાપય કામદં શ્રિયમૃતે સૈવૈકનિષ્ઠા સ્ત્રિયામ્

હંસ, આવકાર છે! બેસ અને આ પાણી પી. હે પ્રિય, શૌરીના સમાચાર કહો. શું તું એનો દૂત છે? શું અજેય ભગવાન, જેમણે પહેલાં કહ્યું હતું, એ સુખી છે? કે પછી એનું આપણાં પરનું સ્નેહ ડગમગી ગયું છે? જો એ આપણને ભૂલી ગયો હોય તો આપણે એની સેવા કેમ કરીએ? મીઠા બોલ બોલ, કેમ કે એના આશીર્વાદ સિવાય સ્ત્રીઓ માટે બીજું કોઈ આશ્રય નથી.

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતીદૃશેન ભાવેન કૃષ્ણે યોગેશ્વરેશ્વરે । ક્રિયમાણેન માધવ્યો લેભિરે પરમાં ગતિમ્

શુકદેવજી કહે છે: આવા ભાવથી, કૃષ્ણ પ્રત્યે, યોગેશ્વરનાં યોગેશ્વર પ્રભુ પ્રત્યે, માધવની સ્ત્રીઓએ જે ભાવ રાખ્યો, એથી તેઓએ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી.

શ્રુતમાત્રોઽપિ યઃ સ્ત્રીણાં પ્રસહ્યાકર્ષતે મનઃ । ઉરુગાયોરુગીતો વા પશ્યન્તીનાં કુતઃ પુનઃ

જે પ્રભુની મહિમા મહાન ગીતોમાં ગવાય છે, એનું માત્ર શ્રવણ જ સ્ત્રીઓના મનને બળજબરીથી આકર્ષી લે છે—તો પછી જેમણે એને પોતાના નેત્રે જોયો હોય, એમના વિષે શું કહેવું!

યાઃ સમ્પર્યચરન્ પ્રેમ્ણા પાદસંવાહનાદિભિઃ । જગદ્‌ગુરું ભર્તૃબુદ્ધ્યા તાસાં કિં વર્ણ્યતે તપઃ

જેમણે પ્રેમથી જગતના ગુરુને પતિ સમજીને, ચરણસેવા અને અન્ય સેવાઓ કરી, એમના પુણ્યનું વર્ણન શું કરી શકાય?

એવં વેદોદિતં ધર્મં અનુતિષ્ઠન્ સતાં ગતિઃ । ગૃહં ધર્માર્થકામાનાં મુહુશ્ચાદર્શયત્ પદમ્

જે રીતે કૃષ્ણે વેદોમાં જણાવેલા ધર્મને પાળ્યો અને ઘરમાં ધર્મ, અર્થ અને કામનું શ્રેષ્ઠ પદ વારંવાર દર્શાવ્યું, તેમ તેણે સત્પુરુષોને માટે માર્ગ બતાવ્યો.

આસ્થિતસ્ય પરં ધર્મં કૃષ્ણસ્ય ગૃહમેધિનામ્ । આસન્ ષોડશસાહસ્રં મહિષ્યશ્ચ શતાધિકમ્

કૃષ્ણે, જે ગૃહસ્થોના શ્રેષ્ઠ ધર્મને સ્થાપિત કરનાર છે, એમની પાસે સોળ હજાર અને એકસો કરતાં વધુ રાણીઓ હતી.

તાસાં સ્ત્રીરત્નભૂતાનાં અષ્ટૌ યાઃ પ્રાગુદાહૃતાઃ । રુક્મિણીપ્રમુખા રાજન્ તત્પુત્રાશ્ચાનુપૂર્વશઃ

એમાં, રુક્મિણી આગેવાન એવી આઠ મુખ્ય રાણીઓ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ રત્ન હતી, રાજન, અને એમના પુત્રોનું નામ ક્રમશઃ જણાવવામાં આવે છે.

એકૈકસ્યાં દશ દશ કૃષ્ણોઽજીજનદાત્મજાન્ । યાવત્ય આત્મનો ભાર્યા અમોઘગતિરીશ્વરઃ

પ્રભુ કૃષ્ણે, જે અમોઘગતિ ધરાવનારા ઈશ્વર છે, દરેક પત્નીમાંથી દસ દસ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જેટલી પત્નીઓ, એટલા દસ દસ પુત્રો.

તેષાં ઉદ્દામવીર્યાણાં અષ્ટાદશ મહારથાઃ । આસન્નુદારયશસઃ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

આ પુત્રોમાં, જે બધા અતિ પરાક્રમી હતા, એમાંથી અઢાર મહાન રથીઓ હતા, જેની ખ્યાતિ વિશાળ હતી. એમના નામ હવે સાંભળ.

પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધશ્ચ દીપ્તિમાન્ ભાનુરેવ ચ । સામ્બો મધુર્બૃહદ્‌ભાનુઃ ચિત્રભાનુર્વૃકોઽરુણઃ

પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, દીપ્તિમાન, ભાનુ, સાંબ, મધુ, બૃહદભાનુ, ચિત્રભાનુ, વૃક અને અરુણ,

પુષ્કરો વેદબાહુશ્ચ શ્રુતદેવઃ સુનન્દનઃ । ચિત્રબાહુર્વિરૂપશ્ચ કવિર્ન્યગ્રોધ એવ ચ

પુષ્કર, વેદબાહુ, શ્રુતદેવ, સુનંદન, ચિત્રબાહુ, વિરુપ, કવિ અને ન્યગ્રોધ—આ છે એમના નામો.

એતેષાં અપિ રાજેન્દ્ર તનુજાનાં મધુદ્વિષઃ । પ્રદ્યુમ્ન આસીત્ પ્રથમઃ પિતૃવદ્ રુક્મિણીસુતઃ

હે રાજન, મધુના શત્રુના આ તમામ પુત્રોમાં, રુક્મિણીપુત્ર પ્રદ્યુમ્ન સર્વમાં શ્રેષ્ઠ હતો, અને એ પોતાના પિતાની જેમ મહાન હતો.

સ રુક્મિણો દુહિતરં ઉપયેમે મહારથઃ । તસ્યાં તતોઽનિરુદ્ધોઽભૂત્ નાગાયતબલાન્વિતઃ

એ મહાન યુદ્ધવીરે રુક્મિનીના પુત્રી સાથે લગ્ન કર્યા અને તેમાંથી અનિરુદ્ધ જન્મ્યો, જેને હજારો હાથીઓ જેટલી તાકાત હતી.

સ ચાપિ રુક્મિણઃ પૌત્રીં દૌહિત્રો જગૃહે તતઃ । વજ્રસ્તસ્યાભવદ્ યસ્તુ મૌષલાદવશેષિતઃ

પછી એ અનિરુદ્ધે રુક્મિનું પૌત્રીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી, અને તેમાંથી વજ્ર જન્મ્યો, જે યદુવંશના વિનાશ પછી પણ જીવતો રહ્યો.

પ્રતિબાહુરભૂત્તસ્માત્ સુબાહુસ્તસ્ય ચાત્મજઃ । સુબાહોઃ શાન્તસેનોઽભૂત્ શતસેનસ્તુ તત્સુતઃ

અનિરુદ્ધમાંથી પ્રતિબાહુ થયો, પ્રતિબાહુનો પુત્ર સુબાહુ થયો, સુબાહુમાંથી શાંતસેન અને શાંતસેનનો પુત્ર શતસેન થયો.

ન હ્યેતસ્મિન્કુલે જાતા અધના અબહુપ્રજાઃ । અલ્પાયુષોઽલ્પવીર્યાશ્ચ અબ્રહ્મણ્યાશ્ચ જજ્ઞિરે

આ વંશમાં કોઈ પણ ગરીબ, સંતાનવિહોણો, ટૂંકા આયુષ્યવાળો, નબળો કે બ્રાહ્મણપ્રેમ વિના જન્મ્યો નહોતો.

યદુવંશપ્રસૂતાનાં પુંસાં વિખ્યાતકર્મણામ્ । સઙ્ખ્યા ન શક્યતે કર્તું અપિ વર્ષાયુતૈર્નૃપ

રાજા, યદુવંશમાં જન્મેલા અને પ્રસિદ્ધ કૃત્યો કરનાર પુરૂષોની ગણતરી તો દસ હજાર વર્ષમાં પણ શક્ય નથી.

તિસ્રઃ કોટ્યઃ સહસ્રાણાં અષ્ટાશીતિશતાનિ ચ । આસન્યદુકુલાચાર્યાઃ કુમારાણાં ઇતિ શ્રુતમ્

યદુકુળમાં ત્રણ કરોડ અઠ્ઠાવન હજાર રાજકુમારો હતા, જેમને કુળગુરુઓએ શિક્ષા આપી હતી, એવું સાંભળવામાં આવે છે.

સઙ્ખ્યાનં યાદવાનાં કઃ કરિષ્યતિ મહાત્મનામ્ । યત્રાયુતાનાં અયુત લક્ષેણાસ્તે સ આહુકઃ

યદુવંશના મહાન આત્માઓની ગણતરી કોણ કરી શકે? જ્યાં આહુક પણ લાખો-લાખો યાદવો વચ્ચે હતો.

દેવાસુરાહવહતા દૈતેયા યે સુદારુણાઃ । તે ચોત્પન્ના મનુષ્યેષુ પ્રજા દૃપ્તા બબાધિરે

દેવ-દૈત્ય યુદ્ધમાં મરેલા ભયાનક દૈત્યો મનુષ્યોમાં જન્મ્યા અને અહંકારથી પ્રજાને ત્રાસ આપ્યો.