શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સ્વજનસુતાત્મદારધનધામધરાસુરથૈઃ ત્વયિ સતિ કિં નૃણાં શ્રયત આત્મનિ સર્વરસે । ઇતિ સદજાનતાં મિથુનતો રતયે ચરતાં સુખયતિ કો ન્વિહ સ્વવિહતે સ્વનિરસ્તભગે

જ્યારે તું હાજર છે ત્યારે મનુષ્યોએ પોતાનાં સગાં, સંતાન, પોતે, પત્ની, ધન, ઘર કે રથમાં શું આશ્રય રાખવો? જે લોકો આ જાણ્યા વિના ભોગ માટે જોડાણમાં ભટકે છે, તેઓને પોતાનો ભાગ ગુમાવતાં અહીં કોણ સાચું સુખ આપે?

ભુવિ પુરુપુણ્યતીર્થસદનાન્યૃષયો વિમદાઃ ત ઉત ભવત્પદામ્બુજહૃદોઽઘભિદઙ્‌ઘ્રિજલાઃ । દધતિ સકૃન્મનસ્ત્વયિ ય આત્મનિ નિત્યસુખે ન પુનરુપાસતે પુરુષસારહરાવસથાન્

પૃથ્વી પર, જે ઋષિઓ પવિત્ર તીર્થો અને આશ્રમોમાં જઈ શુદ્ધ થયા છે, જેમના હૃદય તારા પદપંકજના જળથી ધોઈ ગયા છે, અને જેમણે એકવાર પણ મન તારા પર સ્થિર કર્યું છે—એવા લોકો ફરી ક્યારેય મનુષ્યના સાચા સારને હરણારા સ્થળો શોધતા નથી.

સત ઇદં ઉત્થિતં સદિતિ ચેન્નનુ તર્કહતં વ્યભિચરતિ ક્વ ચ ક્વ ચ મૃષા ન તથોભયયુક્ । વ્યવહૃતયે વિકલ્પ ઇષિતોઽન્ધપરમ્પરયા ભ્રમયતિ ભારતી ત ઉરુવૃત્તિભિરુક્થજડાન્

જો કોઈ કહે કે આ સર્વ સત્તાવાળાથી ઉત્પન્ન થયું છે, તો એ તર્ક ખોટો છે, કારણ કે એ ક્યારેક સાચો અને ક્યારેક ખોટો થાય છે, બંનેનું યોગ્ય મિલન નથી. વ્યવહારમાં ભેદ કરવામાં આવે છે, પણ એ તો અંધપંથીએ ચાલે છે, અને વાણીના ઘનઘોર વણાટથી જ્ઞાન વિનાના લોકો ભટકી જાય છે.

ન યદિદમગ્ર આસ ન ભવિષ્યદતો નિધનાદ્ અનુ મિતમન્તરા ત્વયિ વિભાતિ મૃષૈકરસે । અત ઉપમીયતે દ્રવિણજાતિવિકલ્પપથૈઃ વિતથમનોવિલાસમૃતમિત્યવયન્ત્યબુધાઃ

જે પહેલાં નહોતું, અને અંતે પણ રહેશે નહીં, અને વચ્ચે મર્યાદિત છે, એ તારી અંદર માત્ર એકરૂપ ભ્રમરૂપે દેખાય છે. તેથી તેને ધન કે જાતિના ભેદો સાથે તુલના કરવામાં આવે છે, પણ જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે મનની લિલા ખોટી છે અને એનું અમૃત પણ મૃગજળ છે.

સ યદજયા ત્વજામનુશયીત ગુણાંશ્ચ જુષન્ ભજતિ સરૂપતાં તદનુ મૃત્યુમપેતભગઃ । ત્વમુત જહાસિ તામહિરિવ ત્વચમાત્તભગો મહસિ મહીયસેઽષ્ટગુણિતેઽપરિમેયભગઃ

જ્યારે આત્મા અજન્મા સાથે સંકળાય છે અને ગુણોને ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે તે પણ એ જેવું રૂપ પામે છે અને મૃત્યુમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. તું પણ એ રૂપને, સાપ ત્વચા ઉતારે એમ, ત્યજી દે છે અને તારી મહિમા તો અપરિમિત અને અષ્ટગુણિત છે.

યદિ ન સમુદ્ધરન્તિ યતયો હૃદિ કામજટા દુરધિગમોઽસતાં હૃદિ ગતોઽસ્મૃતકણ્ઠમણિઃ । અસુતૃપયોગિનામુભયતોઽપ્યસુખં ભગવન્ન્ અનપગતાન્તકાદનધિરૂઢપદાદ્‌ભવતઃ

જો યતિઓ હૃદયમાંથી ઇચ્છાની ગાંઠ દૂર નથી કરતા, તો તું, અયોગ્યો માટે દુર્લભ, હૃદયમાં છુપાયેલો રહે છે, જેમ ગળાની મણિ ભૂલી જાય છે. આત્મામાં તૃપ્ત ન થયેલા માટે બંને બાજુ દુઃખ જ છે, હે પ્રભુ, કારણ કે તેઓ મૃત્યુથી પર અને તારા સ્થાને સ્થિર થયા નથી.

ત્વદવગમી ન વેત્તિ ભવદુત્થશુભાશુભયોઃ ગુણવિગુણાન્વયાંસ્તર્હિ દેહભૃતાં ચ ગિરઃ । અનુયુગમન્વહં સગુણ ગીતપરમ્પરયા શ્રવણભૃતો યતસ્ત્વમપવર્ગગતિર્મનુજૈઃ

જે તને ઓળખતો નથી, તે તારા પરથી ઉત્પન્ન શુભ-અશુભ અને ગુણ-દોષને ઓળખી શકતો નથી, કે શરીરધારી લોકોની વાણીને સમજતો નથી. છતાં, દરેક યુગમાં, હે ગુણવંત પ્રભુ, તારી કથા સતત ગવાય છે અને તેને સાંભળનારા મનુષ્યો મોક્ષ તરફ દોરી જાય છે.

દ્યુપતય એવ તે ન યયુરન્તમનન્તતયા ત્વમપિ યદન્તરાણ્ડનિચયા નનુ સાવરણાઃ । ખ ઇવ રજાંસિ વાન્તિ વયસા સહ યત્ શ્રુતયઃ ત્વયિ હિ ફલન્ત્યતન્નિરસનેન ભવન્નિધનાઃ

દેવતાઓ પણ, હે અનંત, તારો અંત પામી શક્યા નહીં; અને તારા વચ્ચેના અનેક બ્રહ્માંડ પણ નહિ. જેમ આકાશમાં ધૂળના કણો પવન સાથે ફરે છે, તેમ શાસ્ત્રો પણ સમય સાથે વિલય પામે છે; પણ તારી અંદર તેઓ ફળે છે અને અસત્યને ત્યજી અંતે તારો મેળવે છે.

શ્રીભગવાનુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્યેતદ્‌બ્રહ્મણઃ પુત્રા આશ્રુત્યાત્માનુશાસનમ્ । સનન્દનમથાનર્ચુઃ સિદ્ધા જ્ઞાત્વાઽઽત્મનો ગતિમ્

શ્રીભગવાને કહ્યું: આ રીતે, બ્રહ્માજીના આદેશ સાંભળીને તેમના પુત્રો, સિદ્ધોએ આત્માની ગતિ જાણી, સનંદનજીનું સન્માન કર્યું.

ઇત્યશેષસમામ્નાય પુરાણોપનિષદ્રસઃ । સમુદ્ધૃતઃ પૂર્વજાતૈઃ વ્યોમયાનૈર્મહાત્મભિઃ

આ રીતે, સર્વ વેદ, પુરાણ અને ઉપનિષદનો સાર, પૂર્વજ મહાત્માઓએ આકાશમાર્ગે વિહરતાં સંકલિત કર્યો છે.

ત્વં ચૈતદ્‌બ્રહ્મદાયાદ શ્રદ્ધયાઽઽત્માનુશાસનમ્ । ધારયંશ્ચર ગાં કામં કામાનાં ભર્જનં નૃણામ્

અને, હે બ્રહ્માના વારસ, તું આ આત્મોપદેશને શ્રદ્ધાપૂર્વક ધારણ કરીને, મનુષ્યોની ઇચ્છાઓનો નાશ કરતા, પૃથ્વી પર મનમુક્તીથી વિહાર કર.

શ્રીશુક ઉવાચ - એવં સ ઋષિણાઽઽદિષ્ટં ગૃહીત્વા શ્રદ્ધયાત્મવાન્ । પૂર્ણઃ શ્રુતધરો રાજન્ આહ વીરવ્રતો મુનિઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: આ રીતે, ઋષિએ આપેલો ઉપદેશ શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વીકારી, આત્મસંયમી, પૂર્ણ અને વિદ્વાન વિરવ્રત મુનિએ વાત કરી.

શ્રીનારદ ઉવાચ - નમસ્તસ્મૈ ભગવતે કૃષ્ણાયામલકીર્તયે । યો ધત્તે સર્વભૂતાનાં અભવાયોશતીઃ કલાઃ

શ્રીનારદજી કહે છે: એ ભગવાન કૃષ્ણને વંદન છે, જેમની કીર્તિ નિર્મળ છે અને જે સર્વ જીવોના ઉત્પત્તિ અને લયની શક્તિઓ ધરાવે છે.

ઇત્યાદ્યમૃષિમાનમ્ય તચ્છિષ્યાંશ્ચ મહાત્મનઃ । તતોઽગાદ્ આશ્રમં સાક્ષાત્ પિતુર્દ્વૈપાયનસ્ય મે

આ રીતે, પ્રાચીન ઋષિ અને તેમના મહાન શિષ્યોને વંદન કરીને, પછી હું મારા પિતા દ્વૈપાયનના આશ્રમમાં ગયો.

સભાજિતો ભગવતા કૃતાસનપરિગ્રહઃ । તસ્મૈ તદ્ વર્ણયામાસ નારાયણમુખાચ્છ્રુતમ્

ભગવાને સન્માન આપીને, બેઠાડ્યા પછી, તેણે નારાયણના મુખેથી જે સાંભળ્યું હતું તે બધું તેમને વર્ણન કર્યું.

ઇત્યેતદ્ વર્ણિતં રાજન્ યન્નઃ પ્રશ્નઃ કૃતસ્ત્વયા । યથા બ્રહ્મણ્યનિર્દેશ્યે નીઋગુણેઽપિ મનશ્ચરેત્

હે રાજા, તમે જે પ્રશ્ન કર્યો હતો, કે મન કેવી રીતે વર્ણનથી પર અને ગુણરહિત બ્રહ્મમાં સ્થિર થાય, તેનું વર્ણન અહીં થયું છે.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે વેદસ્તુતિ નામ સપ્તાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં આવેલ 'વેદ સ્તુતિ' નામના સત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

શ્રીરાજોવાચ। દેવાસુરમનુષ્યેસુ યે ભજન્ત્યશિવં શિવમ્। પ્રાયસ્તે ધનિનો ભોજા ન તુ લક્ષ્મ્યાઃ પતિં હરિમ્

રાજાએ પૂછ્યું: દેવ, અસુર અને મનુષ્યોમાં, જે લોકો અશુભને શુભ માને છે અને તેની પૂજા કરે છે, તેઓ મોટાભાગે ધનવાન અને શાસક હોય છે, પણ લક્ષ્મીપતિ હરિના ભક્ત નથી.

એતદ્વેદિતુમિચ્છામઃ સન્દેહોઽત્ર મહાન્હિ નઃ। વિરુદ્ધશીલયોઃ પ્રભ્વોર્વિરુદ્ધા ભજતાં ગતિઃ

આ બાબત સમજવા માટે અમારી ઇચ્છા છે, કારણ કે અમને અહીં મોટો સંદેહ છે: વિરુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવતા બે પ્રભુની ઉપાસના કરનારને વિરુદ્ધ ફળ કેમ મળે છે?

શ્રીશુક ઉવાચ। શિવઃ શક્તિયુતઃ શશ્વત્ત્રિલિઙ્ગો ગુણસંવૃતઃ। વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ તામસશ્ચેત્યહં ત્રિધા

શુકદેવ કહે છે: શિવજી સદા શક્તિસહિત છે અને ત્રણ પ્રકારના ગુણોથી ઘેરાયેલા છે—તેઓ સત્વ, રજ અને તમના સ્વરૂપે ત્રણ રીતે પ્રગટ થાય છે.

તતો વિકારા અભવન્ષોડશામીષુ કઞ્ચન। ઉપધાવન્વિભૂતીનાં સર્વાસામશ્નુતે ગતિમ્

પછી એમાંથી વિવિધ રૂપાંતરો, કુલ સોળ, ઉત્પન્ન થયા અને સર્વ પ્રકારની વિભૂતિઓમાં પ્રવેશ કરીને એ બધાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

હરિર્હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ। સ સર્વદૃગુપદ્ર ષ્ટા તં ભજન્નિર્ગુણો ભવેત્

હરિ તો ગુણોથી પર છે, પ્રકૃતિથી પરમ છે, સર્વના દ્રષ્ટા અને સાક્ષી છે; તેની ભક્તિ કરવાથી મનુષ્ય પણ ગુણોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

નિવૃત્તેષ્વશ્વમેધેષુ રાજા યુષ્મત્પિતામહઃ। શૃણ્વન્ભગવતો ધર્માનપૃચ્છદિદમચ્યુતમ્

જ્યારે અશ્વમેધ યજ્ઞો બંધ થઈ ગયા, ત્યારે તમારા પિતામહ રાજાએ ભગવાનના ધર્મો સાંભળીને અચ્યૂતને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો.

સ આહ ભગવાંસ્તસ્મૈ પ્રીતઃ શુશ્રૂષવે પ્રભુઃ। નૃણાં નિઃશ્રેયસાર્થાય યોઽવતીર્ણો યદોઃ કુલે

પ્રભુ, જે યદુ વંશમાં અવતર્યા છે, તેમણે તેમની શ્રદ્ધાપૂર્વકની સેવા જોઈને, મનુષ્યોના પરમ કલ્યાણ માટે પ્રસન્ન થઈને તેમને ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીભગવાનુવાચ। યસ્યાહમનુગૃહ્ણામિ હરિષ્યે તદ્ધનં શનૈઃ। તતોઽધનં ત્યજન્ત્યસ્ય સ્વજના દુઃખદુઃખિતમ્

ભગવાન કહે છે: જ્યારે હું કોઈ પર વિશેષ કૃપા કરું છું, ત્યારે હું ધીમે ધીમે તેનું ધન લઈ લઉં છું; પછી તેના સ્વજનો તેને છોડી દે છે અને તે દુઃખી થઈને વધુ દુઃખ ભોગવે છે.

સ યદા વિતથોદ્યોગો નિર્વિણ્ણઃ સ્યાદ્ધનેહયા। મત્પરૈઃ કૃતમૈત્રસ્ય કરિષ્યે મદનુગ્રહમ્

જ્યારે તે વ્યર્થ પ્રયત્નો કરીને અને ધનની ઇચ્છામાં નિરાશ થઈ જાય છે અને મારા ભક્તો સાથે મિત્રતા કરે છે, ત્યારે હું તેને મારી કૃપા આપું છું.

તદ્બ્રહ્મ પરમં સૂક્ષ્મં ચિન્માત્રં સદનન્તકમ્। વિજ્ઞાયાત્મતયા ધીરઃ સંસારાત્પરિમુચ્યતે

એ પરમ, સુક્ષ્મ, ચૈતન્યમય, સદા અવિનાશી બ્રહ્મને આત્મા રૂપે ઓળખી, વિવેકી મનુષ્ય સંસારથી મુક્ત થઈ જાય છે.

અતો માં સુદુરારાધ્યં હિત્વાન્યાન્ભજતે જનઃ। તતસ્ત આશુતોષેભ્યો લબ્ધરાજ્યશ્રિયોદ્ધતાઃ। મત્તાઃ પ્રમત્તા વરદાન્વિસ્મયન્ત્યવજાનતે

મારા આરાધનામાં બહુ મુશ્કેલી હોય છે, એટલે લોકો બીજા દેવતાઓની પૂજા કરે છે; ત્યાંથી તેમને ઝડપથી રાજસુખ અને સંપત્તિ મળે છે, તો તેઓ ઘમંડ અને ઉન્માદમાં આવીને વધુ વરદાન માંગે છે અને મને અવગણે છે.