શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઉદરમુપાસતે ય ઋષિવર્ત્મસુ કૂર્પદૃશઃ પરિસરપદ્ધતિં હૃદયમારુણયો દહરમ્ । તત ઉદગાદનન્ત તવ ધામ શિરઃ પરમં પુનરિહ યત્સમેત્ય ન પતન્તિ કૃતાન્તમુખે

જેઓ સંકુચિત દૃષ્ટિવાળા છે, તેઓ ઋષિ-માર્ગોમાં હૃદયને માર્ગ માની પૂજા કરે છે, અને હૃદયમાં રહેલા સૂક્ષ્મ આકાશમાં ધ્યાન ધરે છે. ત્યાંથી, હે અનંત, તારો પરમ ધામ શિર્ષ પર ઊગે છે, અને જે ત્યાં પહોંચી જાય છે, તે ફરી મૃત્યુના મોઢામાં પડતો નથી.

સ્વકૃતવિચિત્રયોનિષુ વિશન્નિવ હેતુતયા તરતમતશ્ચકાસ્સ્યનલવત્ સ્વકૃતાનુકૃતિઃ । અથ વિતથાસ્વમૂષ્વવિતથાં તવ ધામ સમં વિરજધિયોઽનુયન્ત્યભિવિપણ્યવ એકરસમ્

તું અનેક પ્રકારની યોનિઓમાં કારણરૂપે પ્રવેશ કરે છે અને વિવિધ રૂપે પ્રકાશિત થાય છે, જેમ અગ્નિ અનેક રૂપે દેખાય છે. પણ જે લોકો ભ્રાંતિથી મુક્ત છે, તેમના માટે તું સર્વત્ર સમાન છે; એવા શુદ્ધહૃદયવાળા લોકો તને એકરૂપ જ માને છે અને ભેદભાવ ત્યજી દે છે.

સ્વકૃતપુરેષ્વમીષ્વબહિરન્તરસંવરણં તવ પુરુષં વદન્ત્યખિલશક્તિધૃતોંઽશકૃતમ્ । ઇતિ નૃગતિં વિવિચ્ય કવયો નિગમાવપનં ભવત ઉપાસતેઽઙ્‌ઘ્રિમભવમ્ભુવિ વિશ્વસિતાઃ

આ અંદર અને બહારના શરીરો, જે તારી જ રચના છે, તેમાં તને સર્વશક્તિમાન પુરુષ કહે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે. આમ, મનુષ્યોના માર્ગ અને વેદોના અંતને સમજ્યા પછી, વિદ્વાનો પૃથ્વી પર તારા ચરણોમાં શ્રદ્ધાથી ભક્તિ કરે છે.

દુરવગમાત્મતત્ત્વનિગમાય તવાત્તતનોઃ ચરિતમહામૃતાબ્ધિપરિવર્તપરિશ્રમણાઃ । ન પરિલષન્તિ કેચિદપવર્ગમપીશ્વર તે ચરણસરોજહંસકુલસઙ્ગવિસૃષ્ટગૃહાઃ

આત્મતત્વને સમજવા માટે, જે ખૂબ જ અગ્રહ્ય છે, કેટલાક લોકો તારી અમૃતમય લીલાઓના મહાસાગરમાં મહેનત કરે છે, પણ મુક્તિ પણ ઈચ્છતા નથી, હે પ્રભુ! તેઓ ઘર-ગૃહસ્થાશ્રમ ત્યજી, તારા કમળચરણોમાં હંસ સમાન ભક્તો સાથે રહે છે અને બીજું કશું ઈચ્છતા નથી.

ત્વદનુપથં કુલાયમિદમાત્મસુહૃત્પ્રિયવત્ ચરતિ તથોન્મુખે ત્વયિ હિતે પ્રિય આત્મનિ ચ । ન બત રમન્ત્યહો અસદુપાસનયાત્મહનો યદનુશયા ભ્રમન્ત્યુરુભયે કુશરીરભૃતઃ

તારા માર્ગે ચાલતા આ જીવસમૂહ પોતાના સગા, મિત્રો અને પ્રિયજન સાથે ફરતા હોય તેમ લાગે છે; પણ જ્યારે તેઓ તારી તરફ, સાચા સુહૃદ અને આત્મા તરફ વળે છે, ત્યારે સાચું સુખ મેળવે છે. પણ, અફસોસ, જે લોકો અસત્ય ઉપાસનામાં આનંદ પામે છે, તેઓ પોતાનો જ નાશ કરે છે અને આસક્તિના કારણે ભારે શરીર લઈને દુઃખમાં ભટકે છે.

નિભૃતમરુન્મનોઽક્ષદૃઢયોગયુજો હૃદિ યત્ મુનય ઉપાસતે તદરયોઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ । સ્ત્રિય ઉરગેન્દ્રભોગભુજદણ્ડવિષક્તધિયો વયમપિ તે સમાઃ સમદૃશોઽઙ્‌ઘ્રિસરોજસુધાઃ

જેઓ શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, દૃઢ યોગથી હૃદયમાં તારી ઉપાસના કરે છે, એવા મુનિઓના દુશ્મનો પણ સ્મરણથી તને પ્રાપ્ત કરે છે. જેમ સ્ત્રીઓ, નાગરાજના સ્પર્શમાં મન લગાવતી, તેમ અમારે પણ તારા ચરણકમળની અમૃતરસનો અનુભવ થયો છે, એટલે અમે પણ સમાન છીએ.

ક ઇહ નુ વેદ બતાવરજન્મલયોઽગ્રસરં યત ઉદગાદૃષિર્યમનુ દેવગણા ઉભયે । તર્હિ ન સન્ન ચાસદુભયં ન ચ કાલજવઃ કિમપિ ન તત્ર શાસ્ત્રમવકૃષ્ય શયીત યદા

અહીં કોણ સાચે જાણે છે કે, જેમાંથી ઋષિ પ્રગટ્યા અને જેમના પાછળ દેવતાઓ ચાલે છે, તેનો આરંભ, અંત કે માર્ગ શું છે? તેથી, તે ન તો સત્તા છે, ન અસત્તા, ન બંને; અને સમયના વશ પણ નથી. જ્યારે તે આ રીતે સુઈ જાય છે, ત્યારે કોઈ પણ શાસ્ત્ર ત્યાં પહોંચી શકતું નથી.

જનિમસતઃ સતો મૃતિમુતાત્મનિ યે ચ ભિદાં વિપણમૃતં સ્મરન્ત્યુપદિશન્તિ ત આરુપિતૈઃ । ત્રિગુણમયઃ પુમાનિતિ ભિદા યદબોધકૃતા ત્વયિ ન તતઃ પરત્ર સ ભવેદવબોધરસે

જે લોકો આત્માને જન્મે છે, મરે છે કે શરીરથી જુદો છે એમ કહે છે, તેઓ અજ્ઞાનથી આવું કહે છે. પુરુષ ત્રિગુણમય છે એવી કલ્પના પણ અજ્ઞાનથી થાય છે; તારા અને તારાથી પરના સત્યમાં આવા ભેદભાવનું કોઈ સ્થાન નથી.

સદિવ મનસ્ત્રિવૃત્ત્વયિ વિભાત્યસદામનુજાત્ સદભિમૃશન્ત્યશેષમિદમાત્મતયાઽત્મવિદઃ । ન હિ વિકૃતિં ત્યજન્તિ કનકસ્ય તદાત્મતયા સ્વકૃતમનુપ્રવિષ્ટમિદમાત્મતયાવસિતમ્

જેમ સોનાંના અનેક રૂપો હોય છતાં સોનાની તત્વજ્ઞાનીઓ તેને ત્યાગતા નથી, તેમ આત્મજ્ઞાની સર્વ વસ્તુઓને આત્મરૂપે જાણે છે અને કોઈ પણ રૂપને ત્યાગતા નથી, કેમ કે સર્વત્ર તું વ્યાપક છે.

તવ પરિ યે ચરન્ત્યખિલસત્ત્વનિકેતતયા ત ઉત પદાક્રમન્ત્યવિગણય્ય શિરો નિર્‌ઋતેઃ । પરિવયસે પશૂનિવ ગિરા વિબુધાનપિ તાન્ ત્વયિ કૃતસૌહૃદાઃ ખલુ પુનન્તિ ન યે વિમુખાઃ

જે લોકો તારા સાથી તરીકે સર્વ જીવોમાં વિહાર કરે છે, તેઓ નિર્ભયપણે મૃત્યુના શિર્ષ પર પગ મૂકે છે. હે પ્રભુ! તું દેવતાઓને પણ પશુઓની જેમ એકત્ર કરે છે. જે લોકો તારી સાથે મિત્રતા કરે છે, તેઓ સાચે પવિત્ર કરે છે, પણ જે તારી તરફ વળતા નથી, તેમને નહિ.

ત્વમકરણઃ સ્વરાડખિલકારકશક્તિધરઃ તવ બલિમુદ્વહન્તિ સમદન્ત્યજયાનિમિષાઃ । વર્ષભુજોઽખિલક્ષિતિપતેરિવ વિશ્વસૃજો વિદધતિ યત્ર યે ત્વધિકૃતા ભવતશ્ચકિતાઃ

તું અક્રિય, સ્વયંશાસક અને સર્વ સર્જનશક્તિઓ ધરાવનાર છે. દેવતાઓ સતત જાગૃત રહી તને સમાન રીતે સેવા આપે છે અને ભેટ ચઢાવે છે, જેમ સર્વ ભુજાઓ સર્વરાજા માટે કાર્ય કરે છે. જગતના સર્જકો, તારા નિમિત્તે, ભયભીત થઈને કાર્ય કરે છે.

સ્થિરચરજાતયઃ સ્યુરજયોત્થનિમિત્તયુજો વિહર ઉદીક્ષયા યદિ પરસ્ય વિમુક્ત તતઃ । ન હિ પરમસ્ય કશ્ચિદપરો ન પરશ્ચ ભવેદ્ વિયત ઇવાપદસ્ય તવ શૂન્યતુલાં દધતઃ

સ્થાવર-જંગમ પ્રજાઓ અજય અને કારણોના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તારી દૃષ્ટિ હેઠળ વિહાર કરે છે, હે મુક્ત! પણ જ્યારે તે બંધનથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે પરમાત્મા માટે બીજું કોઈ રહેતું નથી; જેમ આકાશ સર્વને ધારણ કરીને પણ તુલનારહિત અને ખાલી રહે છે.

અપરિમિતા ધ્રુવાસ્તનુભૃતો યદિ સર્વગતાઃ તર્હિ ન શાસ્યતેતિ નિયમો ધ્રવ નેતરથા । અજનિ ચ યન્મયં તદવિમુચ્ય નિયન્તૃ ભવેત્ સમમનુજાનતાં યદમતં મતદુષ્ટતયા

જો શરીરધારી જીવો ખરેખર અનંત અને સર્વત્ર વ્યાપક હોય, તો એમની ઉપર કોઈ નિયંત્રણ રહી શકે નહીં—પણ એવું નથી. અને જો જન્મેલું, અજન્મા પાસેથી જ બને છે, તો એ અજન્માને છોડ્યા વિના નિયંત્રણ રહે જ છે—even જો સર્વેને સમાન માનીયે તો પણ; પણ આવું માનવું સમજણમાં ભૂલ છે.

ન ઘટત ઉદ્‌ભવઃ પ્રકૃતિપૂરુષયોરજયોઃ ઉભયયુજા ભવન્ત્યસુભૃતો જલબુદ્‌બુદવત્ । ત્વયિ ત ઇમે તતો વિવિધનામગુણૈઃ પરમે સરિત ઇવાર્ણવે મધુનિ લિલ્યુરશેષરસાઃ

પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને અજન્મા છે, તો એમનો ઉદ્ભવ શક્ય જ નથી; એમના મિલનથી જે થાય છે એ પાણી પરના ફુગ્ગા જેવું અસ્થિર છે. હે પરમેશ્વર, તારા માં બધાં નામ અને ગુણો નદીઓ જેમ સમુદ્રમાં લીન થાય છે એમ વિલીન થઈ જાય છે.

નૃષુ તવ મયયા ભ્રમમમીષ્વવગત્ય ભૃશં ત્વયિ સુધિયોઽભવે દધતિ ભાવમનુપ્રભવમ્ । કથમનુવર્તતાં ભવભયં તવ યદ્‌ભ્રુકુટિઃ સૃજતિ મુહુસ્ત્રિણમિરભવચ્છરણેષુ ભયમ્

માનવોમાં, જે લોકો તારી માયાથી થતી ભારે ભ્રમણાને ઓળખી તારા પર મન લગાવે છે, તેઓ તારી તરફથી ઉત્પન્ન થયેલી ભક્તિમાં સતત વૃદ્ધિ પામે છે. જે તને અનુસરે છે, તેમને માટે સંસારનો ભય કેમ રહે? કારણ કે તારી એક ભ્રુકુટિ પણ બીજા આશ્રય લેતાંઓમાં વારંવાર ઘાસના પાંદાં જેવો ભય પેદા કરે છે.

વિજિતહૃષીકવાયુભિરદાન્તમનસ્તુરગં ય ઇહ યતન્તિ યન્તુમતિલોલમુપાયખિદઃ । વ્યસનશતાન્વિતાઃ સમવહાય ગુરોશ્ચરણં વણિજ ઇવાજ સન્ત્યકૃતકર્ણધરા જલધૌ

જે લોકો અહીં મનને વશ કરવા માટે ઇન્દ્રિયો અને શ્વાસના બળથી પ્રયત્ન કરે છે, પણ ગુરુના ચરણોનું સ્મરણ નથી કરતા, તેઓ અનેક દુઃખો ભોગવે છે—જેમ વેપારીઓ દરિયામાં નાવિક વિના ફસાઈ જાય છે.

સ્વજનસુતાત્મદારધનધામધરાસુરથૈઃ ત્વયિ સતિ કિં નૃણાં શ્રયત આત્મનિ સર્વરસે । ઇતિ સદજાનતાં મિથુનતો રતયે ચરતાં સુખયતિ કો ન્વિહ સ્વવિહતે સ્વનિરસ્તભગે

જ્યારે તું હાજર છે ત્યારે મનુષ્યોએ પોતાનાં સગાં, સંતાન, પોતે, પત્ની, ધન, ઘર કે રથમાં શું આશ્રય રાખવો? જે લોકો આ જાણ્યા વિના ભોગ માટે જોડાણમાં ભટકે છે, તેઓને પોતાનો ભાગ ગુમાવતાં અહીં કોણ સાચું સુખ આપે?

ભુવિ પુરુપુણ્યતીર્થસદનાન્યૃષયો વિમદાઃ ત ઉત ભવત્પદામ્બુજહૃદોઽઘભિદઙ્‌ઘ્રિજલાઃ । દધતિ સકૃન્મનસ્ત્વયિ ય આત્મનિ નિત્યસુખે ન પુનરુપાસતે પુરુષસારહરાવસથાન્

પૃથ્વી પર, જે ઋષિઓ પવિત્ર તીર્થો અને આશ્રમોમાં જઈ શુદ્ધ થયા છે, જેમના હૃદય તારા પદપંકજના જળથી ધોઈ ગયા છે, અને જેમણે એકવાર પણ મન તારા પર સ્થિર કર્યું છે—એવા લોકો ફરી ક્યારેય મનુષ્યના સાચા સારને હરણારા સ્થળો શોધતા નથી.

સત ઇદં ઉત્થિતં સદિતિ ચેન્નનુ તર્કહતં વ્યભિચરતિ ક્વ ચ ક્વ ચ મૃષા ન તથોભયયુક્ । વ્યવહૃતયે વિકલ્પ ઇષિતોઽન્ધપરમ્પરયા ભ્રમયતિ ભારતી ત ઉરુવૃત્તિભિરુક્થજડાન્

જો કોઈ કહે કે આ સર્વ સત્તાવાળાથી ઉત્પન્ન થયું છે, તો એ તર્ક ખોટો છે, કારણ કે એ ક્યારેક સાચો અને ક્યારેક ખોટો થાય છે, બંનેનું યોગ્ય મિલન નથી. વ્યવહારમાં ભેદ કરવામાં આવે છે, પણ એ તો અંધપંથીએ ચાલે છે, અને વાણીના ઘનઘોર વણાટથી જ્ઞાન વિનાના લોકો ભટકી જાય છે.

ન યદિદમગ્ર આસ ન ભવિષ્યદતો નિધનાદ્ અનુ મિતમન્તરા ત્વયિ વિભાતિ મૃષૈકરસે । અત ઉપમીયતે દ્રવિણજાતિવિકલ્પપથૈઃ વિતથમનોવિલાસમૃતમિત્યવયન્ત્યબુધાઃ

જે પહેલાં નહોતું, અને અંતે પણ રહેશે નહીં, અને વચ્ચે મર્યાદિત છે, એ તારી અંદર માત્ર એકરૂપ ભ્રમરૂપે દેખાય છે. તેથી તેને ધન કે જાતિના ભેદો સાથે તુલના કરવામાં આવે છે, પણ જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે મનની લિલા ખોટી છે અને એનું અમૃત પણ મૃગજળ છે.

સ યદજયા ત્વજામનુશયીત ગુણાંશ્ચ જુષન્ ભજતિ સરૂપતાં તદનુ મૃત્યુમપેતભગઃ । ત્વમુત જહાસિ તામહિરિવ ત્વચમાત્તભગો મહસિ મહીયસેઽષ્ટગુણિતેઽપરિમેયભગઃ

જ્યારે આત્મા અજન્મા સાથે સંકળાય છે અને ગુણોને ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે તે પણ એ જેવું રૂપ પામે છે અને મૃત્યુમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. તું પણ એ રૂપને, સાપ ત્વચા ઉતારે એમ, ત્યજી દે છે અને તારી મહિમા તો અપરિમિત અને અષ્ટગુણિત છે.

યદિ ન સમુદ્ધરન્તિ યતયો હૃદિ કામજટા દુરધિગમોઽસતાં હૃદિ ગતોઽસ્મૃતકણ્ઠમણિઃ । અસુતૃપયોગિનામુભયતોઽપ્યસુખં ભગવન્ન્ અનપગતાન્તકાદનધિરૂઢપદાદ્‌ભવતઃ

જો યતિઓ હૃદયમાંથી ઇચ્છાની ગાંઠ દૂર નથી કરતા, તો તું, અયોગ્યો માટે દુર્લભ, હૃદયમાં છુપાયેલો રહે છે, જેમ ગળાની મણિ ભૂલી જાય છે. આત્મામાં તૃપ્ત ન થયેલા માટે બંને બાજુ દુઃખ જ છે, હે પ્રભુ, કારણ કે તેઓ મૃત્યુથી પર અને તારા સ્થાને સ્થિર થયા નથી.

ત્વદવગમી ન વેત્તિ ભવદુત્થશુભાશુભયોઃ ગુણવિગુણાન્વયાંસ્તર્હિ દેહભૃતાં ચ ગિરઃ । અનુયુગમન્વહં સગુણ ગીતપરમ્પરયા શ્રવણભૃતો યતસ્ત્વમપવર્ગગતિર્મનુજૈઃ

જે તને ઓળખતો નથી, તે તારા પરથી ઉત્પન્ન શુભ-અશુભ અને ગુણ-દોષને ઓળખી શકતો નથી, કે શરીરધારી લોકોની વાણીને સમજતો નથી. છતાં, દરેક યુગમાં, હે ગુણવંત પ્રભુ, તારી કથા સતત ગવાય છે અને તેને સાંભળનારા મનુષ્યો મોક્ષ તરફ દોરી જાય છે.

દ્યુપતય એવ તે ન યયુરન્તમનન્તતયા ત્વમપિ યદન્તરાણ્ડનિચયા નનુ સાવરણાઃ । ખ ઇવ રજાંસિ વાન્તિ વયસા સહ યત્ શ્રુતયઃ ત્વયિ હિ ફલન્ત્યતન્નિરસનેન ભવન્નિધનાઃ

દેવતાઓ પણ, હે અનંત, તારો અંત પામી શક્યા નહીં; અને તારા વચ્ચેના અનેક બ્રહ્માંડ પણ નહિ. જેમ આકાશમાં ધૂળના કણો પવન સાથે ફરે છે, તેમ શાસ્ત્રો પણ સમય સાથે વિલય પામે છે; પણ તારી અંદર તેઓ ફળે છે અને અસત્યને ત્યજી અંતે તારો મેળવે છે.

શ્રીભગવાનુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્યેતદ્‌બ્રહ્મણઃ પુત્રા આશ્રુત્યાત્માનુશાસનમ્ । સનન્દનમથાનર્ચુઃ સિદ્ધા જ્ઞાત્વાઽઽત્મનો ગતિમ્

શ્રીભગવાને કહ્યું: આ રીતે, બ્રહ્માજીના આદેશ સાંભળીને તેમના પુત્રો, સિદ્ધોએ આત્માની ગતિ જાણી, સનંદનજીનું સન્માન કર્યું.

ઇત્યશેષસમામ્નાય પુરાણોપનિષદ્રસઃ । સમુદ્ધૃતઃ પૂર્વજાતૈઃ વ્યોમયાનૈર્મહાત્મભિઃ

આ રીતે, સર્વ વેદ, પુરાણ અને ઉપનિષદનો સાર, પૂર્વજ મહાત્માઓએ આકાશમાર્ગે વિહરતાં સંકલિત કર્યો છે.

ત્વં ચૈતદ્‌બ્રહ્મદાયાદ શ્રદ્ધયાઽઽત્માનુશાસનમ્ । ધારયંશ્ચર ગાં કામં કામાનાં ભર્જનં નૃણામ્

અને, હે બ્રહ્માના વારસ, તું આ આત્મોપદેશને શ્રદ્ધાપૂર્વક ધારણ કરીને, મનુષ્યોની ઇચ્છાઓનો નાશ કરતા, પૃથ્વી પર મનમુક્તીથી વિહાર કર.

શ્રીશુક ઉવાચ - એવં સ ઋષિણાઽઽદિષ્ટં ગૃહીત્વા શ્રદ્ધયાત્મવાન્ । પૂર્ણઃ શ્રુતધરો રાજન્ આહ વીરવ્રતો મુનિઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: આ રીતે, ઋષિએ આપેલો ઉપદેશ શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વીકારી, આત્મસંયમી, પૂર્ણ અને વિદ્વાન વિરવ્રત મુનિએ વાત કરી.

શ્રીનારદ ઉવાચ - નમસ્તસ્મૈ ભગવતે કૃષ્ણાયામલકીર્તયે । યો ધત્તે સર્વભૂતાનાં અભવાયોશતીઃ કલાઃ

શ્રીનારદજી કહે છે: એ ભગવાન કૃષ્ણને વંદન છે, જેમની કીર્તિ નિર્મળ છે અને જે સર્વ જીવોના ઉત્પત્તિ અને લયની શક્તિઓ ધરાવે છે.