શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તુલ્યશ્રુતતપઃશીલાઃ તુલ્યસ્વીયારિમધ્યમાઃ । અપિ ચક્રુઃ પ્રવચનં એકં શુશ્રૂષવોઽપરે

એ બધા ઋષિઓ જ્ઞાન, તપ અને આચારમાં સમાન હતા અને સંપત્તિ, શત્રુ કે મિત્રમાં પણ કોઈ ભેદ ન હતો. એમાં કેટલાક ઉપદેશ આપતા અને બીજા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા.

શ્રીસનન્દન ઉવાચ - સ્વસૃષ્ટમિદમાપીય શયાનં સહ શક્તિભિઃ । તદન્તે બોધયાં ચક્રુઃ તલ્લિઙ્ગૈઃ શ્રુતયઃ પરમ્

શ્રી સાનંદન બોલ્યા: પોતે જ સર્જેલી આ સૃષ્ટિને પોતાની શક્તિઓ સાથે ગ્રહણ કરીને, તેઓ આરામથી સુઈ ગયા. પછી અંતે, વેદોએ પોતાના સંકેતો વડે તેમને જાણે જગાડ્યા હોય તેમ જાગૃત કર્યા.

યથા શયાનં સમ્રાજં વન્દિનસ્તત્પરાક્રમૈઃ । પ્રત્યૂષેઽભેત્ય સુશ્લોકૈઃ બોધયન્ત્યનુજીવિનઃ

જેમ રાજાના ભાટો સવારે રાજાના શૌર્યના ગુણગાન ગાઈને sleeping રાજાને જાગૃત કરે છે, એમ જ સેવકો પણ સુંદર સ્તુતિઓથી તેમને જાગૃત કરે છે.

શ્રીશ્રુતય ઊચુઃ - ( અવિતથ ગાથા - પુઢીલ, મ્હણજે ૧૪ તે ૪૧ યા શ્લોકાંના વેદસ્તુતિ મ્હણતાત ) જય જય જહ્યજામજિત દોષગૃભીતગુણાં ત્વમસિ યદાત્મના સમવરુદ્ધસમસ્તભગઃ । અગજગદોકસામખિલશક્ત્યવબોધક તે ક્વચિદજયાઽઽત્મના ચ ચરતોઽનુચરેન્નિગમઃ

વેદોએ કહ્યું: જય જય! જન્મ રહિત, અજય, ગુણોથી લાગેલી ખામીઓ દૂર કરો. તું સ્વયં સર્વ શક્તિઓથી પરિપૂર્ણ છે. અવ્યક્ત અને વ્યક્ત જગતમાં તું સર્વ શક્તિઓને જાગૃત કરનાર છે. તારી ગતિને વેદો ક્યારેક અનુસરે છે, પણ જ્યારે તું પોતાની અજ્ઞેય સ્વરૂપે વિહાર કરે છે, ત્યારે વેદો તને પહોંચી શકતા નથી.

બૃહદુપલબ્ધમેતદવયન્ત્યવશેષતયા યત ઉદયાસ્તમયૌ વિકૃતેર્મૃદિ વાવિકૃતાત્ । અત ઋષયો દધુસ્ત્વયિ મનોવચનાચરિતં કથમયથા ભવન્તિ ભુવિ દત્તપદાનિ નૃણામ્

આ વિશાળ જગત જે દેખાય છે, તે અંતે અસત્ય છે, એવું વિદ્વાનો સમજે છે; જેમ માટીમાંથી બનેલા પાત્રોનો ઉદય અને લય માટીમાં જ થાય છે, એમ. તેથી ઋષિઓ મન, વાણી અને કર્મ તારી તરફ જ રાખે છે. તો પૃથ્વી પર મનુષ્યોના પગલાં પણ અસત્ય જ કેમ ન હોય?

ઇતિ તવ સૂરયસ્ત્ર્યધિપતેઽખિલલોકમલ ક્ષપણકથામૃતાબ્ધિમવગાહ્ય તપાંસિ જહુઃ । કિમુત પુનઃ સ્વધામવિધુતાશયકાલગુણાઃ પરમ ભજન્તિ યે પદમજસ્રસુખાનુભવમ્

હે ત્રણેય લોકના સ્વામી! તારી પાવન કથારૂપી અમૃત સમુદ્રમાં ડૂબકી લગાવીને, વિદ્વાનો પોતાના તપ ત્યજી દે છે. તો જે લોકો તારા ધામમાં રહી, સમય અને કામના સર્વ દોષોથી મુક્ત થઈ, સતત તારા પરમ પદની અનંત સુખાનુભૂતિ કરે છે, તેમની તો વાત જ શું!

દૃતય ઇવ શ્વસન્ત્યસુભૃતો યદિ તેઽનુવિધા મહદહમાદયોઽણ્ડમસૃજન્ યદનુગ્રહતઃ પુરુષવિધોઽન્વયોઽત્ર ચરમોઽન્નમયાદિષુ યઃ સદસતઃ પરં ત્વમથ યદેષ્વવશેષમૃતમ્

જેમ પ્રાણવાયુ શરીરને ધારણ કરીને પણ તારી આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલે છે, તેમ મહત્તત્વ, અગ્નિ વગેરે તત્વોએ પણ તારી કૃપાથી બ્રહ્માંડનું સર્જન કર્યું. અન્નમયથી આરંભે જે જીવોની શ્રેણી છે, તે તારો જ વિકાર છે; પણ તું સત્ય અને અસત્ય બંનેથી પર છે, અને જે કશું બાકી રહે છે, તે તારી અમરતા છે.

ઉદરમુપાસતે ય ઋષિવર્ત્મસુ કૂર્પદૃશઃ પરિસરપદ્ધતિં હૃદયમારુણયો દહરમ્ । તત ઉદગાદનન્ત તવ ધામ શિરઃ પરમં પુનરિહ યત્સમેત્ય ન પતન્તિ કૃતાન્તમુખે

જેઓ સંકુચિત દૃષ્ટિવાળા છે, તેઓ ઋષિ-માર્ગોમાં હૃદયને માર્ગ માની પૂજા કરે છે, અને હૃદયમાં રહેલા સૂક્ષ્મ આકાશમાં ધ્યાન ધરે છે. ત્યાંથી, હે અનંત, તારો પરમ ધામ શિર્ષ પર ઊગે છે, અને જે ત્યાં પહોંચી જાય છે, તે ફરી મૃત્યુના મોઢામાં પડતો નથી.

સ્વકૃતવિચિત્રયોનિષુ વિશન્નિવ હેતુતયા તરતમતશ્ચકાસ્સ્યનલવત્ સ્વકૃતાનુકૃતિઃ । અથ વિતથાસ્વમૂષ્વવિતથાં તવ ધામ સમં વિરજધિયોઽનુયન્ત્યભિવિપણ્યવ એકરસમ્

તું અનેક પ્રકારની યોનિઓમાં કારણરૂપે પ્રવેશ કરે છે અને વિવિધ રૂપે પ્રકાશિત થાય છે, જેમ અગ્નિ અનેક રૂપે દેખાય છે. પણ જે લોકો ભ્રાંતિથી મુક્ત છે, તેમના માટે તું સર્વત્ર સમાન છે; એવા શુદ્ધહૃદયવાળા લોકો તને એકરૂપ જ માને છે અને ભેદભાવ ત્યજી દે છે.

સ્વકૃતપુરેષ્વમીષ્વબહિરન્તરસંવરણં તવ પુરુષં વદન્ત્યખિલશક્તિધૃતોંઽશકૃતમ્ । ઇતિ નૃગતિં વિવિચ્ય કવયો નિગમાવપનં ભવત ઉપાસતેઽઙ્‌ઘ્રિમભવમ્ભુવિ વિશ્વસિતાઃ

આ અંદર અને બહારના શરીરો, જે તારી જ રચના છે, તેમાં તને સર્વશક્તિમાન પુરુષ કહે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે. આમ, મનુષ્યોના માર્ગ અને વેદોના અંતને સમજ્યા પછી, વિદ્વાનો પૃથ્વી પર તારા ચરણોમાં શ્રદ્ધાથી ભક્તિ કરે છે.

દુરવગમાત્મતત્ત્વનિગમાય તવાત્તતનોઃ ચરિતમહામૃતાબ્ધિપરિવર્તપરિશ્રમણાઃ । ન પરિલષન્તિ કેચિદપવર્ગમપીશ્વર તે ચરણસરોજહંસકુલસઙ્ગવિસૃષ્ટગૃહાઃ

આત્મતત્વને સમજવા માટે, જે ખૂબ જ અગ્રહ્ય છે, કેટલાક લોકો તારી અમૃતમય લીલાઓના મહાસાગરમાં મહેનત કરે છે, પણ મુક્તિ પણ ઈચ્છતા નથી, હે પ્રભુ! તેઓ ઘર-ગૃહસ્થાશ્રમ ત્યજી, તારા કમળચરણોમાં હંસ સમાન ભક્તો સાથે રહે છે અને બીજું કશું ઈચ્છતા નથી.

ત્વદનુપથં કુલાયમિદમાત્મસુહૃત્પ્રિયવત્ ચરતિ તથોન્મુખે ત્વયિ હિતે પ્રિય આત્મનિ ચ । ન બત રમન્ત્યહો અસદુપાસનયાત્મહનો યદનુશયા ભ્રમન્ત્યુરુભયે કુશરીરભૃતઃ

તારા માર્ગે ચાલતા આ જીવસમૂહ પોતાના સગા, મિત્રો અને પ્રિયજન સાથે ફરતા હોય તેમ લાગે છે; પણ જ્યારે તેઓ તારી તરફ, સાચા સુહૃદ અને આત્મા તરફ વળે છે, ત્યારે સાચું સુખ મેળવે છે. પણ, અફસોસ, જે લોકો અસત્ય ઉપાસનામાં આનંદ પામે છે, તેઓ પોતાનો જ નાશ કરે છે અને આસક્તિના કારણે ભારે શરીર લઈને દુઃખમાં ભટકે છે.

નિભૃતમરુન્મનોઽક્ષદૃઢયોગયુજો હૃદિ યત્ મુનય ઉપાસતે તદરયોઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ । સ્ત્રિય ઉરગેન્દ્રભોગભુજદણ્ડવિષક્તધિયો વયમપિ તે સમાઃ સમદૃશોઽઙ્‌ઘ્રિસરોજસુધાઃ

જેઓ શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, દૃઢ યોગથી હૃદયમાં તારી ઉપાસના કરે છે, એવા મુનિઓના દુશ્મનો પણ સ્મરણથી તને પ્રાપ્ત કરે છે. જેમ સ્ત્રીઓ, નાગરાજના સ્પર્શમાં મન લગાવતી, તેમ અમારે પણ તારા ચરણકમળની અમૃતરસનો અનુભવ થયો છે, એટલે અમે પણ સમાન છીએ.

ક ઇહ નુ વેદ બતાવરજન્મલયોઽગ્રસરં યત ઉદગાદૃષિર્યમનુ દેવગણા ઉભયે । તર્હિ ન સન્ન ચાસદુભયં ન ચ કાલજવઃ કિમપિ ન તત્ર શાસ્ત્રમવકૃષ્ય શયીત યદા

અહીં કોણ સાચે જાણે છે કે, જેમાંથી ઋષિ પ્રગટ્યા અને જેમના પાછળ દેવતાઓ ચાલે છે, તેનો આરંભ, અંત કે માર્ગ શું છે? તેથી, તે ન તો સત્તા છે, ન અસત્તા, ન બંને; અને સમયના વશ પણ નથી. જ્યારે તે આ રીતે સુઈ જાય છે, ત્યારે કોઈ પણ શાસ્ત્ર ત્યાં પહોંચી શકતું નથી.

જનિમસતઃ સતો મૃતિમુતાત્મનિ યે ચ ભિદાં વિપણમૃતં સ્મરન્ત્યુપદિશન્તિ ત આરુપિતૈઃ । ત્રિગુણમયઃ પુમાનિતિ ભિદા યદબોધકૃતા ત્વયિ ન તતઃ પરત્ર સ ભવેદવબોધરસે

જે લોકો આત્માને જન્મે છે, મરે છે કે શરીરથી જુદો છે એમ કહે છે, તેઓ અજ્ઞાનથી આવું કહે છે. પુરુષ ત્રિગુણમય છે એવી કલ્પના પણ અજ્ઞાનથી થાય છે; તારા અને તારાથી પરના સત્યમાં આવા ભેદભાવનું કોઈ સ્થાન નથી.

સદિવ મનસ્ત્રિવૃત્ત્વયિ વિભાત્યસદામનુજાત્ સદભિમૃશન્ત્યશેષમિદમાત્મતયાઽત્મવિદઃ । ન હિ વિકૃતિં ત્યજન્તિ કનકસ્ય તદાત્મતયા સ્વકૃતમનુપ્રવિષ્ટમિદમાત્મતયાવસિતમ્

જેમ સોનાંના અનેક રૂપો હોય છતાં સોનાની તત્વજ્ઞાનીઓ તેને ત્યાગતા નથી, તેમ આત્મજ્ઞાની સર્વ વસ્તુઓને આત્મરૂપે જાણે છે અને કોઈ પણ રૂપને ત્યાગતા નથી, કેમ કે સર્વત્ર તું વ્યાપક છે.

તવ પરિ યે ચરન્ત્યખિલસત્ત્વનિકેતતયા ત ઉત પદાક્રમન્ત્યવિગણય્ય શિરો નિર્‌ઋતેઃ । પરિવયસે પશૂનિવ ગિરા વિબુધાનપિ તાન્ ત્વયિ કૃતસૌહૃદાઃ ખલુ પુનન્તિ ન યે વિમુખાઃ

જે લોકો તારા સાથી તરીકે સર્વ જીવોમાં વિહાર કરે છે, તેઓ નિર્ભયપણે મૃત્યુના શિર્ષ પર પગ મૂકે છે. હે પ્રભુ! તું દેવતાઓને પણ પશુઓની જેમ એકત્ર કરે છે. જે લોકો તારી સાથે મિત્રતા કરે છે, તેઓ સાચે પવિત્ર કરે છે, પણ જે તારી તરફ વળતા નથી, તેમને નહિ.

ત્વમકરણઃ સ્વરાડખિલકારકશક્તિધરઃ તવ બલિમુદ્વહન્તિ સમદન્ત્યજયાનિમિષાઃ । વર્ષભુજોઽખિલક્ષિતિપતેરિવ વિશ્વસૃજો વિદધતિ યત્ર યે ત્વધિકૃતા ભવતશ્ચકિતાઃ

તું અક્રિય, સ્વયંશાસક અને સર્વ સર્જનશક્તિઓ ધરાવનાર છે. દેવતાઓ સતત જાગૃત રહી તને સમાન રીતે સેવા આપે છે અને ભેટ ચઢાવે છે, જેમ સર્વ ભુજાઓ સર્વરાજા માટે કાર્ય કરે છે. જગતના સર્જકો, તારા નિમિત્તે, ભયભીત થઈને કાર્ય કરે છે.

સ્થિરચરજાતયઃ સ્યુરજયોત્થનિમિત્તયુજો વિહર ઉદીક્ષયા યદિ પરસ્ય વિમુક્ત તતઃ । ન હિ પરમસ્ય કશ્ચિદપરો ન પરશ્ચ ભવેદ્ વિયત ઇવાપદસ્ય તવ શૂન્યતુલાં દધતઃ

સ્થાવર-જંગમ પ્રજાઓ અજય અને કારણોના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તારી દૃષ્ટિ હેઠળ વિહાર કરે છે, હે મુક્ત! પણ જ્યારે તે બંધનથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે પરમાત્મા માટે બીજું કોઈ રહેતું નથી; જેમ આકાશ સર્વને ધારણ કરીને પણ તુલનારહિત અને ખાલી રહે છે.

અપરિમિતા ધ્રુવાસ્તનુભૃતો યદિ સર્વગતાઃ તર્હિ ન શાસ્યતેતિ નિયમો ધ્રવ નેતરથા । અજનિ ચ યન્મયં તદવિમુચ્ય નિયન્તૃ ભવેત્ સમમનુજાનતાં યદમતં મતદુષ્ટતયા

જો શરીરધારી જીવો ખરેખર અનંત અને સર્વત્ર વ્યાપક હોય, તો એમની ઉપર કોઈ નિયંત્રણ રહી શકે નહીં—પણ એવું નથી. અને જો જન્મેલું, અજન્મા પાસેથી જ બને છે, તો એ અજન્માને છોડ્યા વિના નિયંત્રણ રહે જ છે—even જો સર્વેને સમાન માનીયે તો પણ; પણ આવું માનવું સમજણમાં ભૂલ છે.

ન ઘટત ઉદ્‌ભવઃ પ્રકૃતિપૂરુષયોરજયોઃ ઉભયયુજા ભવન્ત્યસુભૃતો જલબુદ્‌બુદવત્ । ત્વયિ ત ઇમે તતો વિવિધનામગુણૈઃ પરમે સરિત ઇવાર્ણવે મધુનિ લિલ્યુરશેષરસાઃ

પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને અજન્મા છે, તો એમનો ઉદ્ભવ શક્ય જ નથી; એમના મિલનથી જે થાય છે એ પાણી પરના ફુગ્ગા જેવું અસ્થિર છે. હે પરમેશ્વર, તારા માં બધાં નામ અને ગુણો નદીઓ જેમ સમુદ્રમાં લીન થાય છે એમ વિલીન થઈ જાય છે.

નૃષુ તવ મયયા ભ્રમમમીષ્વવગત્ય ભૃશં ત્વયિ સુધિયોઽભવે દધતિ ભાવમનુપ્રભવમ્ । કથમનુવર્તતાં ભવભયં તવ યદ્‌ભ્રુકુટિઃ સૃજતિ મુહુસ્ત્રિણમિરભવચ્છરણેષુ ભયમ્

માનવોમાં, જે લોકો તારી માયાથી થતી ભારે ભ્રમણાને ઓળખી તારા પર મન લગાવે છે, તેઓ તારી તરફથી ઉત્પન્ન થયેલી ભક્તિમાં સતત વૃદ્ધિ પામે છે. જે તને અનુસરે છે, તેમને માટે સંસારનો ભય કેમ રહે? કારણ કે તારી એક ભ્રુકુટિ પણ બીજા આશ્રય લેતાંઓમાં વારંવાર ઘાસના પાંદાં જેવો ભય પેદા કરે છે.

વિજિતહૃષીકવાયુભિરદાન્તમનસ્તુરગં ય ઇહ યતન્તિ યન્તુમતિલોલમુપાયખિદઃ । વ્યસનશતાન્વિતાઃ સમવહાય ગુરોશ્ચરણં વણિજ ઇવાજ સન્ત્યકૃતકર્ણધરા જલધૌ

જે લોકો અહીં મનને વશ કરવા માટે ઇન્દ્રિયો અને શ્વાસના બળથી પ્રયત્ન કરે છે, પણ ગુરુના ચરણોનું સ્મરણ નથી કરતા, તેઓ અનેક દુઃખો ભોગવે છે—જેમ વેપારીઓ દરિયામાં નાવિક વિના ફસાઈ જાય છે.

સ્વજનસુતાત્મદારધનધામધરાસુરથૈઃ ત્વયિ સતિ કિં નૃણાં શ્રયત આત્મનિ સર્વરસે । ઇતિ સદજાનતાં મિથુનતો રતયે ચરતાં સુખયતિ કો ન્વિહ સ્વવિહતે સ્વનિરસ્તભગે

જ્યારે તું હાજર છે ત્યારે મનુષ્યોએ પોતાનાં સગાં, સંતાન, પોતે, પત્ની, ધન, ઘર કે રથમાં શું આશ્રય રાખવો? જે લોકો આ જાણ્યા વિના ભોગ માટે જોડાણમાં ભટકે છે, તેઓને પોતાનો ભાગ ગુમાવતાં અહીં કોણ સાચું સુખ આપે?

ભુવિ પુરુપુણ્યતીર્થસદનાન્યૃષયો વિમદાઃ ત ઉત ભવત્પદામ્બુજહૃદોઽઘભિદઙ્‌ઘ્રિજલાઃ । દધતિ સકૃન્મનસ્ત્વયિ ય આત્મનિ નિત્યસુખે ન પુનરુપાસતે પુરુષસારહરાવસથાન્

પૃથ્વી પર, જે ઋષિઓ પવિત્ર તીર્થો અને આશ્રમોમાં જઈ શુદ્ધ થયા છે, જેમના હૃદય તારા પદપંકજના જળથી ધોઈ ગયા છે, અને જેમણે એકવાર પણ મન તારા પર સ્થિર કર્યું છે—એવા લોકો ફરી ક્યારેય મનુષ્યના સાચા સારને હરણારા સ્થળો શોધતા નથી.

સત ઇદં ઉત્થિતં સદિતિ ચેન્નનુ તર્કહતં વ્યભિચરતિ ક્વ ચ ક્વ ચ મૃષા ન તથોભયયુક્ । વ્યવહૃતયે વિકલ્પ ઇષિતોઽન્ધપરમ્પરયા ભ્રમયતિ ભારતી ત ઉરુવૃત્તિભિરુક્થજડાન્

જો કોઈ કહે કે આ સર્વ સત્તાવાળાથી ઉત્પન્ન થયું છે, તો એ તર્ક ખોટો છે, કારણ કે એ ક્યારેક સાચો અને ક્યારેક ખોટો થાય છે, બંનેનું યોગ્ય મિલન નથી. વ્યવહારમાં ભેદ કરવામાં આવે છે, પણ એ તો અંધપંથીએ ચાલે છે, અને વાણીના ઘનઘોર વણાટથી જ્ઞાન વિનાના લોકો ભટકી જાય છે.

ન યદિદમગ્ર આસ ન ભવિષ્યદતો નિધનાદ્ અનુ મિતમન્તરા ત્વયિ વિભાતિ મૃષૈકરસે । અત ઉપમીયતે દ્રવિણજાતિવિકલ્પપથૈઃ વિતથમનોવિલાસમૃતમિત્યવયન્ત્યબુધાઃ

જે પહેલાં નહોતું, અને અંતે પણ રહેશે નહીં, અને વચ્ચે મર્યાદિત છે, એ તારી અંદર માત્ર એકરૂપ ભ્રમરૂપે દેખાય છે. તેથી તેને ધન કે જાતિના ભેદો સાથે તુલના કરવામાં આવે છે, પણ જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે મનની લિલા ખોટી છે અને એનું અમૃત પણ મૃગજળ છે.

સ યદજયા ત્વજામનુશયીત ગુણાંશ્ચ જુષન્ ભજતિ સરૂપતાં તદનુ મૃત્યુમપેતભગઃ । ત્વમુત જહાસિ તામહિરિવ ત્વચમાત્તભગો મહસિ મહીયસેઽષ્ટગુણિતેઽપરિમેયભગઃ

જ્યારે આત્મા અજન્મા સાથે સંકળાય છે અને ગુણોને ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે તે પણ એ જેવું રૂપ પામે છે અને મૃત્યુમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. તું પણ એ રૂપને, સાપ ત્વચા ઉતારે એમ, ત્યજી દે છે અને તારી મહિમા તો અપરિમિત અને અષ્ટગુણિત છે.

યદિ ન સમુદ્ધરન્તિ યતયો હૃદિ કામજટા દુરધિગમોઽસતાં હૃદિ ગતોઽસ્મૃતકણ્ઠમણિઃ । અસુતૃપયોગિનામુભયતોઽપ્યસુખં ભગવન્ન્ અનપગતાન્તકાદનધિરૂઢપદાદ્‌ભવતઃ

જો યતિઓ હૃદયમાંથી ઇચ્છાની ગાંઠ દૂર નથી કરતા, તો તું, અયોગ્યો માટે દુર્લભ, હૃદયમાં છુપાયેલો રહે છે, જેમ ગળાની મણિ ભૂલી જાય છે. આત્મામાં તૃપ્ત ન થયેલા માટે બંને બાજુ દુઃખ જ છે, હે પ્રભુ, કારણ કે તેઓ મૃત્યુથી પર અને તારા સ્થાને સ્થિર થયા નથી.