શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીશુક ઉવાચ - સ ઇત્થં પ્રભુનાદિષ્ટઃ સહકૃષ્ણાન્ દ્વિજોત્તમાન્ । આરાધ્યૈકાત્મભાવેન મૈથિલશ્ચાપ સદ્‌ગતિમ્

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આ રીતે આજ્ઞા આપ્યા પછી, મૈથિલ રાજાએ કૃષ્ણજી સાથે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની એકરૂપતા માનીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી અને ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી.

એવં સ્વભક્તયો રાજન્ ભગવાન્ ભક્તભક્તિમાન્ । ઉષિત્વાઽઽદિશ્ય સન્માર્ગં પુનર્દ્વારવતીમગાત્

હે રાજા, ભગવાન, જે પોતાના ભક્તો અને ભક્તિ પર ખૂબ પ્રેમ કરે છે, તેમણે ત્યાં રહીને સન્માર્ગ બતાવ્યો અને પછી ફરી દ્વારકા પાછા ગયા.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે શ્રુતદેવાનુગ્રહો નામ ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'શ્રુતદેવને મળેલી કૃપા' નામે છયાશીમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

વેદસ્તુતિ - શ્રીપરીક્ષિદુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણ્યનિર્દેશ્યે નિર્ગુણે ગુણવૃત્તયઃ । કથં ચરન્તિ શ્રુતયઃ સાક્ષાત્ સદસતઃ પરે

શ્રી પરિક્ષિતે પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, જે બ્રહ્મને શબ્દોથી સમજાવી શકાય તેમ નથી અને જે ગુણોથી પર છે, એમાં વેદો, જે ગુણોને આધાર રાખે છે, તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? એ તો સત્તા અને અસત્તા બંનેથી પર છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - બુદ્ધીન્દ્રિયમનઃપ્રાણાન્ જનાનાં અસૃજત્ પ્રભુઃ । માત્રાર્થં ચ ભવાર્થં ચ આત્મનેઽકલ્પનાય ચ

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને જીવોના બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણ બનાવ્યા—પદાર્થો માટે, જીવનની જરૂરિયાતો માટે, આત્મા માટે અને અંતે બધું છોડવા માટે.

સૈષા હ્યુપનિષદ્‌ બ્રાહ્મી પૂર્વેશાં પૂર્વજૈર્ધૃતા । શ્ર્રદ્ધયા ધારયેદ્ યસ્તાં ક્ષેમં ગચ્છેદકિઞ્ચનઃ

આ ઉપનિષદ ખરેખર બ્રહ્મની છે, જેને પૂર્વજ ઋષિઓએ ધારણ કરી હતી. જે કોઈ શ્રદ્ધાથી એને પાળે છે, એ ભલે પાસે કંઈ ન હોય, પણ સુખ-શાંતિ પામે છે.

અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ગાથાં નારાયણાન્વિતામ્ । નારદસ્ય ચ સંવાદં ઋષેર્નારાયણસ્ય ચ

હવે હું તને નારાયણથી યુક્ત એક ગાથા અને નારદજી તથા ઋષિ નારાયણ વચ્ચે થયેલો સંવાદ કહું છું.

એકદા નારદો લોકાન્ પર્યટન્ ભગવત્પ્રિયઃ । સનાતનમૃષિં દ્રષ્ટું યયૌ નારાયણાશ્રમમ્

એક વખત ભગવાનના પ્રિય નારદજી, લોકોમાં ફરતા ફરતા, સનાતન ઋષિને મળવા નારાયણ આશ્રમમાં ગયા.

યો વૈ ભારતવર્ષેઽસ્મિન્ ક્શેમાય સ્વસ્તયે નૃણામ્ । ધર્મજ્ઞાનશમોપેતં આકલ્પાદાસ્થિતસ્તપઃ

જે ઋષિ ભારતભૂમિમાં, લોકોના કલ્યાણ અને સુખ માટે, ધર્મ, જ્ઞાન અને શાંતિથી યુક્ત તપસ્યા પ્રાચીન સમયથી કરતા આવ્યા છે.

તત્રોપવિષ્ટં ઋષિભિઃ કલાપગ્રામવાસિભિઃ । પરીતં પ્રણતોઽપૃચ્છદ્ ઇદમેવ કુરૂદ્વહ

ત્યાં કલાપા ગામના રહેવાસી ઋષિઓની વચ્ચે બેઠેલા ઋષિ પાસે નારદજી ગયા, નમસ્કાર કરી અને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો, હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ.

તસ્મૈ હ્યવોચદ્‌ભગવાન્ ઋષીણાં શ્રૃણતામિદમ્ । યો બ્રહ્મવાદઃ પૂર્વેષાં જનલોકનિવાસિનામ્

ત્યારે ભગવાને, આસપાસ બેઠેલા ઋષિઓને સંભળાવે એમ, નારદજીને એ જ બ્રહ્મવિષયક ઉપદેશ આપ્યો, જે પૂર્વકાળના જનલોકના રહેવાસીઓએ માન્યો હતો.

શ્રીભગવાનુવાચ - સ્વાયમ્ભુવ બ્રહ્મસત્રં જનલોકેઽભવત્ પુરા । તત્રસ્થાનાં માનસાનાં મુનીનાં ઊર્ધ્વરેતસામ્

ભગવાને કહ્યું: એક વખત જનલોકમાં સ્વાયંભુવના વંશજોએ બ્રહ્મયજ્ઞ કર્યો હતો. ત્યાં મનથી જન્મેલા અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર એવા મુનિઓ હતા.

શ્વેતદ્વીપં ગતવતિ ત્વયિ દ્રષ્ટું તદીશ્વરમ્ । બ્રહ્મવાદઃ સુસંવૃત્તઃ શ્રુતયો યત્ર શેરતે । તત્ર હાયમભૂત્પ્રશ્નસ્ત્વં માં યમનુપૃચ્છસિ

જ્યારે તું શ્વેતદ્વીપમાં ત્યાંના ઈશ્વરનું દર્શન કરવા ગયો હતો, ત્યારે ત્યાં વેદો જ્યાં સ્થિર છે, એ સ્થળે બ્રહ્મવિષયક ચર્ચા ખૂબ ઊંડાણથી થઈ હતી. એ જ પ્રશ્ન ત્યાં ઉઠ્યો હતો, જે તું આજે મને પૂછે છે.

તુલ્યશ્રુતતપઃશીલાઃ તુલ્યસ્વીયારિમધ્યમાઃ । અપિ ચક્રુઃ પ્રવચનં એકં શુશ્રૂષવોઽપરે

એ બધા ઋષિઓ જ્ઞાન, તપ અને આચારમાં સમાન હતા અને સંપત્તિ, શત્રુ કે મિત્રમાં પણ કોઈ ભેદ ન હતો. એમાં કેટલાક ઉપદેશ આપતા અને બીજા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા.

શ્રીસનન્દન ઉવાચ - સ્વસૃષ્ટમિદમાપીય શયાનં સહ શક્તિભિઃ । તદન્તે બોધયાં ચક્રુઃ તલ્લિઙ્ગૈઃ શ્રુતયઃ પરમ્

શ્રી સાનંદન બોલ્યા: પોતે જ સર્જેલી આ સૃષ્ટિને પોતાની શક્તિઓ સાથે ગ્રહણ કરીને, તેઓ આરામથી સુઈ ગયા. પછી અંતે, વેદોએ પોતાના સંકેતો વડે તેમને જાણે જગાડ્યા હોય તેમ જાગૃત કર્યા.

યથા શયાનં સમ્રાજં વન્દિનસ્તત્પરાક્રમૈઃ । પ્રત્યૂષેઽભેત્ય સુશ્લોકૈઃ બોધયન્ત્યનુજીવિનઃ

જેમ રાજાના ભાટો સવારે રાજાના શૌર્યના ગુણગાન ગાઈને sleeping રાજાને જાગૃત કરે છે, એમ જ સેવકો પણ સુંદર સ્તુતિઓથી તેમને જાગૃત કરે છે.

શ્રીશ્રુતય ઊચુઃ - ( અવિતથ ગાથા - પુઢીલ, મ્હણજે ૧૪ તે ૪૧ યા શ્લોકાંના વેદસ્તુતિ મ્હણતાત ) જય જય જહ્યજામજિત દોષગૃભીતગુણાં ત્વમસિ યદાત્મના સમવરુદ્ધસમસ્તભગઃ । અગજગદોકસામખિલશક્ત્યવબોધક તે ક્વચિદજયાઽઽત્મના ચ ચરતોઽનુચરેન્નિગમઃ

વેદોએ કહ્યું: જય જય! જન્મ રહિત, અજય, ગુણોથી લાગેલી ખામીઓ દૂર કરો. તું સ્વયં સર્વ શક્તિઓથી પરિપૂર્ણ છે. અવ્યક્ત અને વ્યક્ત જગતમાં તું સર્વ શક્તિઓને જાગૃત કરનાર છે. તારી ગતિને વેદો ક્યારેક અનુસરે છે, પણ જ્યારે તું પોતાની અજ્ઞેય સ્વરૂપે વિહાર કરે છે, ત્યારે વેદો તને પહોંચી શકતા નથી.

બૃહદુપલબ્ધમેતદવયન્ત્યવશેષતયા યત ઉદયાસ્તમયૌ વિકૃતેર્મૃદિ વાવિકૃતાત્ । અત ઋષયો દધુસ્ત્વયિ મનોવચનાચરિતં કથમયથા ભવન્તિ ભુવિ દત્તપદાનિ નૃણામ્

આ વિશાળ જગત જે દેખાય છે, તે અંતે અસત્ય છે, એવું વિદ્વાનો સમજે છે; જેમ માટીમાંથી બનેલા પાત્રોનો ઉદય અને લય માટીમાં જ થાય છે, એમ. તેથી ઋષિઓ મન, વાણી અને કર્મ તારી તરફ જ રાખે છે. તો પૃથ્વી પર મનુષ્યોના પગલાં પણ અસત્ય જ કેમ ન હોય?

ઇતિ તવ સૂરયસ્ત્ર્યધિપતેઽખિલલોકમલ ક્ષપણકથામૃતાબ્ધિમવગાહ્ય તપાંસિ જહુઃ । કિમુત પુનઃ સ્વધામવિધુતાશયકાલગુણાઃ પરમ ભજન્તિ યે પદમજસ્રસુખાનુભવમ્

હે ત્રણેય લોકના સ્વામી! તારી પાવન કથારૂપી અમૃત સમુદ્રમાં ડૂબકી લગાવીને, વિદ્વાનો પોતાના તપ ત્યજી દે છે. તો જે લોકો તારા ધામમાં રહી, સમય અને કામના સર્વ દોષોથી મુક્ત થઈ, સતત તારા પરમ પદની અનંત સુખાનુભૂતિ કરે છે, તેમની તો વાત જ શું!

દૃતય ઇવ શ્વસન્ત્યસુભૃતો યદિ તેઽનુવિધા મહદહમાદયોઽણ્ડમસૃજન્ યદનુગ્રહતઃ પુરુષવિધોઽન્વયોઽત્ર ચરમોઽન્નમયાદિષુ યઃ સદસતઃ પરં ત્વમથ યદેષ્વવશેષમૃતમ્

જેમ પ્રાણવાયુ શરીરને ધારણ કરીને પણ તારી આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલે છે, તેમ મહત્તત્વ, અગ્નિ વગેરે તત્વોએ પણ તારી કૃપાથી બ્રહ્માંડનું સર્જન કર્યું. અન્નમયથી આરંભે જે જીવોની શ્રેણી છે, તે તારો જ વિકાર છે; પણ તું સત્ય અને અસત્ય બંનેથી પર છે, અને જે કશું બાકી રહે છે, તે તારી અમરતા છે.

ઉદરમુપાસતે ય ઋષિવર્ત્મસુ કૂર્પદૃશઃ પરિસરપદ્ધતિં હૃદયમારુણયો દહરમ્ । તત ઉદગાદનન્ત તવ ધામ શિરઃ પરમં પુનરિહ યત્સમેત્ય ન પતન્તિ કૃતાન્તમુખે

જેઓ સંકુચિત દૃષ્ટિવાળા છે, તેઓ ઋષિ-માર્ગોમાં હૃદયને માર્ગ માની પૂજા કરે છે, અને હૃદયમાં રહેલા સૂક્ષ્મ આકાશમાં ધ્યાન ધરે છે. ત્યાંથી, હે અનંત, તારો પરમ ધામ શિર્ષ પર ઊગે છે, અને જે ત્યાં પહોંચી જાય છે, તે ફરી મૃત્યુના મોઢામાં પડતો નથી.

સ્વકૃતવિચિત્રયોનિષુ વિશન્નિવ હેતુતયા તરતમતશ્ચકાસ્સ્યનલવત્ સ્વકૃતાનુકૃતિઃ । અથ વિતથાસ્વમૂષ્વવિતથાં તવ ધામ સમં વિરજધિયોઽનુયન્ત્યભિવિપણ્યવ એકરસમ્

તું અનેક પ્રકારની યોનિઓમાં કારણરૂપે પ્રવેશ કરે છે અને વિવિધ રૂપે પ્રકાશિત થાય છે, જેમ અગ્નિ અનેક રૂપે દેખાય છે. પણ જે લોકો ભ્રાંતિથી મુક્ત છે, તેમના માટે તું સર્વત્ર સમાન છે; એવા શુદ્ધહૃદયવાળા લોકો તને એકરૂપ જ માને છે અને ભેદભાવ ત્યજી દે છે.

સ્વકૃતપુરેષ્વમીષ્વબહિરન્તરસંવરણં તવ પુરુષં વદન્ત્યખિલશક્તિધૃતોંઽશકૃતમ્ । ઇતિ નૃગતિં વિવિચ્ય કવયો નિગમાવપનં ભવત ઉપાસતેઽઙ્‌ઘ્રિમભવમ્ભુવિ વિશ્વસિતાઃ

આ અંદર અને બહારના શરીરો, જે તારી જ રચના છે, તેમાં તને સર્વશક્તિમાન પુરુષ કહે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે. આમ, મનુષ્યોના માર્ગ અને વેદોના અંતને સમજ્યા પછી, વિદ્વાનો પૃથ્વી પર તારા ચરણોમાં શ્રદ્ધાથી ભક્તિ કરે છે.

દુરવગમાત્મતત્ત્વનિગમાય તવાત્તતનોઃ ચરિતમહામૃતાબ્ધિપરિવર્તપરિશ્રમણાઃ । ન પરિલષન્તિ કેચિદપવર્ગમપીશ્વર તે ચરણસરોજહંસકુલસઙ્ગવિસૃષ્ટગૃહાઃ

આત્મતત્વને સમજવા માટે, જે ખૂબ જ અગ્રહ્ય છે, કેટલાક લોકો તારી અમૃતમય લીલાઓના મહાસાગરમાં મહેનત કરે છે, પણ મુક્તિ પણ ઈચ્છતા નથી, હે પ્રભુ! તેઓ ઘર-ગૃહસ્થાશ્રમ ત્યજી, તારા કમળચરણોમાં હંસ સમાન ભક્તો સાથે રહે છે અને બીજું કશું ઈચ્છતા નથી.

ત્વદનુપથં કુલાયમિદમાત્મસુહૃત્પ્રિયવત્ ચરતિ તથોન્મુખે ત્વયિ હિતે પ્રિય આત્મનિ ચ । ન બત રમન્ત્યહો અસદુપાસનયાત્મહનો યદનુશયા ભ્રમન્ત્યુરુભયે કુશરીરભૃતઃ

તારા માર્ગે ચાલતા આ જીવસમૂહ પોતાના સગા, મિત્રો અને પ્રિયજન સાથે ફરતા હોય તેમ લાગે છે; પણ જ્યારે તેઓ તારી તરફ, સાચા સુહૃદ અને આત્મા તરફ વળે છે, ત્યારે સાચું સુખ મેળવે છે. પણ, અફસોસ, જે લોકો અસત્ય ઉપાસનામાં આનંદ પામે છે, તેઓ પોતાનો જ નાશ કરે છે અને આસક્તિના કારણે ભારે શરીર લઈને દુઃખમાં ભટકે છે.

નિભૃતમરુન્મનોઽક્ષદૃઢયોગયુજો હૃદિ યત્ મુનય ઉપાસતે તદરયોઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ । સ્ત્રિય ઉરગેન્દ્રભોગભુજદણ્ડવિષક્તધિયો વયમપિ તે સમાઃ સમદૃશોઽઙ્‌ઘ્રિસરોજસુધાઃ

જેઓ શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, દૃઢ યોગથી હૃદયમાં તારી ઉપાસના કરે છે, એવા મુનિઓના દુશ્મનો પણ સ્મરણથી તને પ્રાપ્ત કરે છે. જેમ સ્ત્રીઓ, નાગરાજના સ્પર્શમાં મન લગાવતી, તેમ અમારે પણ તારા ચરણકમળની અમૃતરસનો અનુભવ થયો છે, એટલે અમે પણ સમાન છીએ.

ક ઇહ નુ વેદ બતાવરજન્મલયોઽગ્રસરં યત ઉદગાદૃષિર્યમનુ દેવગણા ઉભયે । તર્હિ ન સન્ન ચાસદુભયં ન ચ કાલજવઃ કિમપિ ન તત્ર શાસ્ત્રમવકૃષ્ય શયીત યદા

અહીં કોણ સાચે જાણે છે કે, જેમાંથી ઋષિ પ્રગટ્યા અને જેમના પાછળ દેવતાઓ ચાલે છે, તેનો આરંભ, અંત કે માર્ગ શું છે? તેથી, તે ન તો સત્તા છે, ન અસત્તા, ન બંને; અને સમયના વશ પણ નથી. જ્યારે તે આ રીતે સુઈ જાય છે, ત્યારે કોઈ પણ શાસ્ત્ર ત્યાં પહોંચી શકતું નથી.

જનિમસતઃ સતો મૃતિમુતાત્મનિ યે ચ ભિદાં વિપણમૃતં સ્મરન્ત્યુપદિશન્તિ ત આરુપિતૈઃ । ત્રિગુણમયઃ પુમાનિતિ ભિદા યદબોધકૃતા ત્વયિ ન તતઃ પરત્ર સ ભવેદવબોધરસે

જે લોકો આત્માને જન્મે છે, મરે છે કે શરીરથી જુદો છે એમ કહે છે, તેઓ અજ્ઞાનથી આવું કહે છે. પુરુષ ત્રિગુણમય છે એવી કલ્પના પણ અજ્ઞાનથી થાય છે; તારા અને તારાથી પરના સત્યમાં આવા ભેદભાવનું કોઈ સ્થાન નથી.

સદિવ મનસ્ત્રિવૃત્ત્વયિ વિભાત્યસદામનુજાત્ સદભિમૃશન્ત્યશેષમિદમાત્મતયાઽત્મવિદઃ । ન હિ વિકૃતિં ત્યજન્તિ કનકસ્ય તદાત્મતયા સ્વકૃતમનુપ્રવિષ્ટમિદમાત્મતયાવસિતમ્

જેમ સોનાંના અનેક રૂપો હોય છતાં સોનાની તત્વજ્ઞાનીઓ તેને ત્યાગતા નથી, તેમ આત્મજ્ઞાની સર્વ વસ્તુઓને આત્મરૂપે જાણે છે અને કોઈ પણ રૂપને ત્યાગતા નથી, કેમ કે સર્વત્ર તું વ્યાપક છે.