શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( વંશસ્થા ) નમોઽસ્તુ તેઽધ્યાત્મવિદાં પરાત્મને અનાત્મને સ્વાત્મવિભક્તમૃત્યવે । સકારણાકારણલિઙ્ગમીયુષે સ્વમાયયાસંવૃતરુદ્ધદૃષ્ટયે

આંતરિક તત્વના જ્ઞાતા, પરમાત્મા, આત્માથી પર, મૃત્યુને વિભાજિત કરનાર, કારણ અને અકારણ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર અને પોતાની માયાથી દૃષ્ટિ ઢાંકી રાખનાર ભગવાન, તમને વંદન છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) સ ત્વં શાધિ સ્વભૃત્યાન્ નઃ કિં દેવ કરવામહે । એતદન્તો નૃણાં ક્લેશો યદ્‌ભવાનક્ષિગોચરઃ

હે દેવ, અમને, તમારા દાસોને, શું કરવું તે કહો; કારણ કે મનુષ્યોનું સૌથી મોટું દુઃખ એ છે કે તમે ઇન્દ્રિયગોચર નથી.

શ્રીશુક ઉવાચ - તદુક્તમિત્યુપાકર્ણ્ય ભગવાન્ પ્રણતાર્તિહા । ગૃહીત્વા પાણિના પાણિં પ્રહસન્ તમુવાચ હ

શુકદેવજી કહે છે: શ્રુતદેવના વચનો સાંભળી, પ્રભુ, જે શરણાગતોના દુઃખ દૂર કરે છે, તેમણે શ્રુતદેવનો હાથ પકડી હસતાં કહ્યું.

શ્રીભગવાનુવાચ - બ્રહ્મંસ્તેઽનુગ્રહાર્થાય સમ્પ્રાપ્તાન્ વિદ્ધ્યમૂન્ મુનીન્ । સઞ્ચરન્તિ મયા લોકાન્ પુનન્તઃ પાદરેણુભિઃ

ભગવાન બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણ, જાણ કે આ ઋષિઓ તારી કૃપા માટે આવ્યા છે; તેઓ મારા સાથે જગતમાં ફરતા અને પોતાના પગની ધૂળથી જગતને પવિત્ર કરે છે.

દેવાઃ ક્ષેત્રાણિ તીર્થાનિ દર્શનસ્પર્શનાર્ચનૈઃ । શનૈઃ પુનન્તિ કાલેન તદપ્યર્હત્તમેક્ષયા

દેવતા, તીર્થ અને પવિત્ર સ્થળો દર્શન, સ્પર્શ અને પૂજાથી ધીરે ધીરે પવિત્ર થાય છે, પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની દૃષ્ટિથી તો તરત જ પવિત્રતા મળે છે.

બ્રાહ્મણો જન્મના શ્રેયાન્ સર્વેષાં પ્રાણિનામિહ । તપસા વિદ્યયા તુષ્ટ્યા કિમુ મત્કલયા યુતઃ

આ જગતમાં સર્વ પ્રાણીઓમાં જન્મથી બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે; તો પછી જ્યારે તે તપ, જ્ઞાન અને સંતોષથી યુક્ત હોય—અને ખાસ કરીને મારા ભક્ત હોય—ત્યારે તો કેટલું મહાન!

ન બ્રાહ્મણાન્મે દયિતં રૂપમેતચ્ચતુર્ભુજમ્ । સર્વવેદમયો વિપ્રઃ સર્વદેવમયો હ્યહમ્

મારા માટે ચાર હાથવાળું આ રૂપ જેટલું પ્રિય નથી, એટલા તો બ્રાહ્મણો પ્રિય છે. હે બ્રાહ્મણ, તું બધા વેદોનું સ્વરૂપ છે અને હું તો બધા દેવતાઓનું સ્વરૂપ છું.

દુષ્પ્રજ્ઞા અવિદિત્વૈવં અવજાનન્ત્યસૂયવઃ । ગુરું માં વિપ્રમાત્માનં અર્ચાદાવિજ્યદૃષ્ટયઃ

જેઓનું સમજણ ઓછું છે, જેઓ આ વાત જાણતા નથી અને જેઓ ઈર્ષ્યા કે અપમાનથી ભરેલા છે, એવા લોકો પૂજામાં મને, ગુરુને, બ્રાહ્મણને અને પોતાના આત્માને માત્ર મૂર્તિ જ માને છે.

ચરાચરમિદં વિશ્વં ભાવા યે ચાસ્ય હેતવઃ । મદ્ રૂપાણીતિ ચેતસ્ય આધત્તે વિપ્રો મદીક્ષયા

આ આખું જગત, ચાલતું કે અચળ, અને જે-જે કારણો છે, એ બધું મારા રૂપ છે એમ બ્રાહ્મણ મારા દર્શનથી પોતાના મનમાં માને છે.

તસ્માદ્‌ બ્રહ્મઋષીનેતાન્ બ્રહ્મન્ મચ્છ્રદ્ધયાર્ચય । એવં ચેદર્ચિતોઽસ્મ્યદ્ધા નાન્યથા ભૂરિભૂતિભિઃ

એથી, હે બ્રાહ્મણ, મારા પર શ્રદ્ધા રાખીને આ બ્રાહ્મણ ઋષિઓની પૂજા કર. આવું કરવાથી જ મારી સાચી પૂજા થાય છે, બીજું કંઈક કરીને, ભલે બહુ ધન-સંપત્તિ હોય, મારી પૂજા થતી નથી.

શ્રીશુક ઉવાચ - સ ઇત્થં પ્રભુનાદિષ્ટઃ સહકૃષ્ણાન્ દ્વિજોત્તમાન્ । આરાધ્યૈકાત્મભાવેન મૈથિલશ્ચાપ સદ્‌ગતિમ્

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આ રીતે આજ્ઞા આપ્યા પછી, મૈથિલ રાજાએ કૃષ્ણજી સાથે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની એકરૂપતા માનીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી અને ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી.

એવં સ્વભક્તયો રાજન્ ભગવાન્ ભક્તભક્તિમાન્ । ઉષિત્વાઽઽદિશ્ય સન્માર્ગં પુનર્દ્વારવતીમગાત્

હે રાજા, ભગવાન, જે પોતાના ભક્તો અને ભક્તિ પર ખૂબ પ્રેમ કરે છે, તેમણે ત્યાં રહીને સન્માર્ગ બતાવ્યો અને પછી ફરી દ્વારકા પાછા ગયા.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે શ્રુતદેવાનુગ્રહો નામ ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'શ્રુતદેવને મળેલી કૃપા' નામે છયાશીમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

વેદસ્તુતિ - શ્રીપરીક્ષિદુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણ્યનિર્દેશ્યે નિર્ગુણે ગુણવૃત્તયઃ । કથં ચરન્તિ શ્રુતયઃ સાક્ષાત્ સદસતઃ પરે

શ્રી પરિક્ષિતે પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, જે બ્રહ્મને શબ્દોથી સમજાવી શકાય તેમ નથી અને જે ગુણોથી પર છે, એમાં વેદો, જે ગુણોને આધાર રાખે છે, તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? એ તો સત્તા અને અસત્તા બંનેથી પર છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - બુદ્ધીન્દ્રિયમનઃપ્રાણાન્ જનાનાં અસૃજત્ પ્રભુઃ । માત્રાર્થં ચ ભવાર્થં ચ આત્મનેઽકલ્પનાય ચ

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને જીવોના બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણ બનાવ્યા—પદાર્થો માટે, જીવનની જરૂરિયાતો માટે, આત્મા માટે અને અંતે બધું છોડવા માટે.

સૈષા હ્યુપનિષદ્‌ બ્રાહ્મી પૂર્વેશાં પૂર્વજૈર્ધૃતા । શ્ર્રદ્ધયા ધારયેદ્ યસ્તાં ક્ષેમં ગચ્છેદકિઞ્ચનઃ

આ ઉપનિષદ ખરેખર બ્રહ્મની છે, જેને પૂર્વજ ઋષિઓએ ધારણ કરી હતી. જે કોઈ શ્રદ્ધાથી એને પાળે છે, એ ભલે પાસે કંઈ ન હોય, પણ સુખ-શાંતિ પામે છે.

અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ગાથાં નારાયણાન્વિતામ્ । નારદસ્ય ચ સંવાદં ઋષેર્નારાયણસ્ય ચ

હવે હું તને નારાયણથી યુક્ત એક ગાથા અને નારદજી તથા ઋષિ નારાયણ વચ્ચે થયેલો સંવાદ કહું છું.

એકદા નારદો લોકાન્ પર્યટન્ ભગવત્પ્રિયઃ । સનાતનમૃષિં દ્રષ્ટું યયૌ નારાયણાશ્રમમ્

એક વખત ભગવાનના પ્રિય નારદજી, લોકોમાં ફરતા ફરતા, સનાતન ઋષિને મળવા નારાયણ આશ્રમમાં ગયા.

યો વૈ ભારતવર્ષેઽસ્મિન્ ક્શેમાય સ્વસ્તયે નૃણામ્ । ધર્મજ્ઞાનશમોપેતં આકલ્પાદાસ્થિતસ્તપઃ

જે ઋષિ ભારતભૂમિમાં, લોકોના કલ્યાણ અને સુખ માટે, ધર્મ, જ્ઞાન અને શાંતિથી યુક્ત તપસ્યા પ્રાચીન સમયથી કરતા આવ્યા છે.

તત્રોપવિષ્ટં ઋષિભિઃ કલાપગ્રામવાસિભિઃ । પરીતં પ્રણતોઽપૃચ્છદ્ ઇદમેવ કુરૂદ્વહ

ત્યાં કલાપા ગામના રહેવાસી ઋષિઓની વચ્ચે બેઠેલા ઋષિ પાસે નારદજી ગયા, નમસ્કાર કરી અને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો, હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ.

તસ્મૈ હ્યવોચદ્‌ભગવાન્ ઋષીણાં શ્રૃણતામિદમ્ । યો બ્રહ્મવાદઃ પૂર્વેષાં જનલોકનિવાસિનામ્

ત્યારે ભગવાને, આસપાસ બેઠેલા ઋષિઓને સંભળાવે એમ, નારદજીને એ જ બ્રહ્મવિષયક ઉપદેશ આપ્યો, જે પૂર્વકાળના જનલોકના રહેવાસીઓએ માન્યો હતો.

શ્રીભગવાનુવાચ - સ્વાયમ્ભુવ બ્રહ્મસત્રં જનલોકેઽભવત્ પુરા । તત્રસ્થાનાં માનસાનાં મુનીનાં ઊર્ધ્વરેતસામ્

ભગવાને કહ્યું: એક વખત જનલોકમાં સ્વાયંભુવના વંશજોએ બ્રહ્મયજ્ઞ કર્યો હતો. ત્યાં મનથી જન્મેલા અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર એવા મુનિઓ હતા.

શ્વેતદ્વીપં ગતવતિ ત્વયિ દ્રષ્ટું તદીશ્વરમ્ । બ્રહ્મવાદઃ સુસંવૃત્તઃ શ્રુતયો યત્ર શેરતે । તત્ર હાયમભૂત્પ્રશ્નસ્ત્વં માં યમનુપૃચ્છસિ

જ્યારે તું શ્વેતદ્વીપમાં ત્યાંના ઈશ્વરનું દર્શન કરવા ગયો હતો, ત્યારે ત્યાં વેદો જ્યાં સ્થિર છે, એ સ્થળે બ્રહ્મવિષયક ચર્ચા ખૂબ ઊંડાણથી થઈ હતી. એ જ પ્રશ્ન ત્યાં ઉઠ્યો હતો, જે તું આજે મને પૂછે છે.

તુલ્યશ્રુતતપઃશીલાઃ તુલ્યસ્વીયારિમધ્યમાઃ । અપિ ચક્રુઃ પ્રવચનં એકં શુશ્રૂષવોઽપરે

એ બધા ઋષિઓ જ્ઞાન, તપ અને આચારમાં સમાન હતા અને સંપત્તિ, શત્રુ કે મિત્રમાં પણ કોઈ ભેદ ન હતો. એમાં કેટલાક ઉપદેશ આપતા અને બીજા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા.

શ્રીસનન્દન ઉવાચ - સ્વસૃષ્ટમિદમાપીય શયાનં સહ શક્તિભિઃ । તદન્તે બોધયાં ચક્રુઃ તલ્લિઙ્ગૈઃ શ્રુતયઃ પરમ્

શ્રી સાનંદન બોલ્યા: પોતે જ સર્જેલી આ સૃષ્ટિને પોતાની શક્તિઓ સાથે ગ્રહણ કરીને, તેઓ આરામથી સુઈ ગયા. પછી અંતે, વેદોએ પોતાના સંકેતો વડે તેમને જાણે જગાડ્યા હોય તેમ જાગૃત કર્યા.

યથા શયાનં સમ્રાજં વન્દિનસ્તત્પરાક્રમૈઃ । પ્રત્યૂષેઽભેત્ય સુશ્લોકૈઃ બોધયન્ત્યનુજીવિનઃ

જેમ રાજાના ભાટો સવારે રાજાના શૌર્યના ગુણગાન ગાઈને sleeping રાજાને જાગૃત કરે છે, એમ જ સેવકો પણ સુંદર સ્તુતિઓથી તેમને જાગૃત કરે છે.

શ્રીશ્રુતય ઊચુઃ - ( અવિતથ ગાથા - પુઢીલ, મ્હણજે ૧૪ તે ૪૧ યા શ્લોકાંના વેદસ્તુતિ મ્હણતાત ) જય જય જહ્યજામજિત દોષગૃભીતગુણાં ત્વમસિ યદાત્મના સમવરુદ્ધસમસ્તભગઃ । અગજગદોકસામખિલશક્ત્યવબોધક તે ક્વચિદજયાઽઽત્મના ચ ચરતોઽનુચરેન્નિગમઃ

વેદોએ કહ્યું: જય જય! જન્મ રહિત, અજય, ગુણોથી લાગેલી ખામીઓ દૂર કરો. તું સ્વયં સર્વ શક્તિઓથી પરિપૂર્ણ છે. અવ્યક્ત અને વ્યક્ત જગતમાં તું સર્વ શક્તિઓને જાગૃત કરનાર છે. તારી ગતિને વેદો ક્યારેક અનુસરે છે, પણ જ્યારે તું પોતાની અજ્ઞેય સ્વરૂપે વિહાર કરે છે, ત્યારે વેદો તને પહોંચી શકતા નથી.

બૃહદુપલબ્ધમેતદવયન્ત્યવશેષતયા યત ઉદયાસ્તમયૌ વિકૃતેર્મૃદિ વાવિકૃતાત્ । અત ઋષયો દધુસ્ત્વયિ મનોવચનાચરિતં કથમયથા ભવન્તિ ભુવિ દત્તપદાનિ નૃણામ્

આ વિશાળ જગત જે દેખાય છે, તે અંતે અસત્ય છે, એવું વિદ્વાનો સમજે છે; જેમ માટીમાંથી બનેલા પાત્રોનો ઉદય અને લય માટીમાં જ થાય છે, એમ. તેથી ઋષિઓ મન, વાણી અને કર્મ તારી તરફ જ રાખે છે. તો પૃથ્વી પર મનુષ્યોના પગલાં પણ અસત્ય જ કેમ ન હોય?

ઇતિ તવ સૂરયસ્ત્ર્યધિપતેઽખિલલોકમલ ક્ષપણકથામૃતાબ્ધિમવગાહ્ય તપાંસિ જહુઃ । કિમુત પુનઃ સ્વધામવિધુતાશયકાલગુણાઃ પરમ ભજન્તિ યે પદમજસ્રસુખાનુભવમ્

હે ત્રણેય લોકના સ્વામી! તારી પાવન કથારૂપી અમૃત સમુદ્રમાં ડૂબકી લગાવીને, વિદ્વાનો પોતાના તપ ત્યજી દે છે. તો જે લોકો તારા ધામમાં રહી, સમય અને કામના સર્વ દોષોથી મુક્ત થઈ, સતત તારા પરમ પદની અનંત સુખાનુભૂતિ કરે છે, તેમની તો વાત જ શું!