શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( મિશ્ર ) ફલાર્હણોશીરશિવામૃતામ્બુભિઃ મૃદા સુરભ્યા તુલસીકુશામ્બુજૈઃ । આરાધયામાસ યથોપપન્નયા સપર્યયા સત્ત્વવિવર્ધનાન્ધસા

તેમણે ફળ, સુગંધિત મૂળ, શુદ્ધ જળ, માટી, ગૌસંપદા, તુલસી, કુશ અને કમળથી યોગ્ય રીતે પૂજા કરી, જે સત્વગુણ વધારનાર અને અંધકાર દૂર કરનાર છે.

સ તર્કયામાસ કુતો મમાન્વભૂદ્ ગૃહાન્ધકુપે પતિતસ્ય સઙ્ગમઃ । યઃ સર્વતીર્થાસ્પદપાદરેણુભિઃ કૃષ્ણેન ચાસ્યાત્મનિકેતભૂસુરૈઃ

તેમણે વિચાર્યું: 'હું તો ઘરગૃહસ્થ જીવનના અંધકૂવામાં પડેલો, છતાં મને આ મહાન સંયોગ કેમ મળ્યો? શ્રીકૃષ્ણ, જેમના પગની ધૂળ સર્વ તીર્થોનું સ્થાન છે, અને એ બ્રાહ્મણો, જે ભગવાનનું ઘર છે—એમનો સાથ કેમ મળ્યો?'

( અનુષ્ટુપ્ ) સૂપવિષ્ટાન્ કૃતાતિથ્યાન્ શ્રુતદેવ ઉપસ્થિતઃ । સભાર્યસ્વજનાપત્ય ઉવાચાઙ્‌ઘ્ર્યભિમર્શનઃ

જ્યારે મહેમાનોને બેસાડીને યથાયોગ્ય સન્માન આપ્યો, ત્યારે શ્રુતદેવે પત્ની, સંતાન અને પરિવાર સાથે જઈને તેમના ચરણ સ્પર્શ કર્યા.

શ્રુતદેવ ઉવાચ - નાદ્ય નો દર્શનં પ્રાપ્તઃ પરં પરમપૂરુષઃ । યર્હીદં શક્તિભિઃ સૃષ્ટ્વા પ્રવિષ્ટો હ્યાત્મસત્તયા

શ્રુતદેવે કહ્યું: આજે સર્વોચ્ચ પુરુષ, જેઓ પોતાની શક્તિથી જગતની રચના કરીને સ્વયં તેમાં પ્રવેશ કરે છે, પ્રથમવાર અમારા દર્શન માટે આવ્યા નથી.

યથા શયાનઃ પુરુષો મનસૈવાત્મમાયયા । સૃષ્ટ્વા લોકં પરં સ્વાપ્નં અનુવિશ્યાવભાસતે

જેમ મનુષ્ય સુઈને પોતાના મનથી સપનું સર્જે છે અને તેમાં પ્રવેશી પ્રકાશ આપે છે, તેમ ભગવાન પણ કરે છે.

શ્રૃણ્વતાં ગદતાં શશ્વદ્ અર્ચતાં ત્વાભિવન્દતામ્ । નૃણાં સંવદતામન્તઃ હૃદિ ભાસ્યમલાત્મનામ્

જે લોકો શ્રવણ કરે છે, બોલે છે, પૂજા કરે છે, વંદન કરે છે અને હૃદયપૂર્વક સંવાદ કરે છે, તેમના શુદ્ધ હૃદયમાં ભગવાન પોતે પ્રકાશિત થાય છે.

હૃદિસ્થોઽપ્યતિદૂરસ્થઃ કર્મવિક્ષિપ્તચેતસામ્ । આત્મશક્તિભિરગ્રાહ્યોઽપિ અન્ત્યુપેતગુણાત્મનામ્

ભગવાન હૃદયમાં વસે છે છતાં કર્મમાં મગ્ન અને વિષયોમાં આસક્ત મનુષ્યો માટે બહુ દૂર રહે છે; પોતાની શક્તિથી અગ્રાહ્ય છે, છતાં ગુણોમાં બંધાયેલા લોકો તેમને પામી શકતા નથી.

( વંશસ્થા ) નમોઽસ્તુ તેઽધ્યાત્મવિદાં પરાત્મને અનાત્મને સ્વાત્મવિભક્તમૃત્યવે । સકારણાકારણલિઙ્ગમીયુષે સ્વમાયયાસંવૃતરુદ્ધદૃષ્ટયે

આંતરિક તત્વના જ્ઞાતા, પરમાત્મા, આત્માથી પર, મૃત્યુને વિભાજિત કરનાર, કારણ અને અકારણ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર અને પોતાની માયાથી દૃષ્ટિ ઢાંકી રાખનાર ભગવાન, તમને વંદન છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) સ ત્વં શાધિ સ્વભૃત્યાન્ નઃ કિં દેવ કરવામહે । એતદન્તો નૃણાં ક્લેશો યદ્‌ભવાનક્ષિગોચરઃ

હે દેવ, અમને, તમારા દાસોને, શું કરવું તે કહો; કારણ કે મનુષ્યોનું સૌથી મોટું દુઃખ એ છે કે તમે ઇન્દ્રિયગોચર નથી.

શ્રીશુક ઉવાચ - તદુક્તમિત્યુપાકર્ણ્ય ભગવાન્ પ્રણતાર્તિહા । ગૃહીત્વા પાણિના પાણિં પ્રહસન્ તમુવાચ હ

શુકદેવજી કહે છે: શ્રુતદેવના વચનો સાંભળી, પ્રભુ, જે શરણાગતોના દુઃખ દૂર કરે છે, તેમણે શ્રુતદેવનો હાથ પકડી હસતાં કહ્યું.

શ્રીભગવાનુવાચ - બ્રહ્મંસ્તેઽનુગ્રહાર્થાય સમ્પ્રાપ્તાન્ વિદ્ધ્યમૂન્ મુનીન્ । સઞ્ચરન્તિ મયા લોકાન્ પુનન્તઃ પાદરેણુભિઃ

ભગવાન બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણ, જાણ કે આ ઋષિઓ તારી કૃપા માટે આવ્યા છે; તેઓ મારા સાથે જગતમાં ફરતા અને પોતાના પગની ધૂળથી જગતને પવિત્ર કરે છે.

દેવાઃ ક્ષેત્રાણિ તીર્થાનિ દર્શનસ્પર્શનાર્ચનૈઃ । શનૈઃ પુનન્તિ કાલેન તદપ્યર્હત્તમેક્ષયા

દેવતા, તીર્થ અને પવિત્ર સ્થળો દર્શન, સ્પર્શ અને પૂજાથી ધીરે ધીરે પવિત્ર થાય છે, પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની દૃષ્ટિથી તો તરત જ પવિત્રતા મળે છે.

બ્રાહ્મણો જન્મના શ્રેયાન્ સર્વેષાં પ્રાણિનામિહ । તપસા વિદ્યયા તુષ્ટ્યા કિમુ મત્કલયા યુતઃ

આ જગતમાં સર્વ પ્રાણીઓમાં જન્મથી બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે; તો પછી જ્યારે તે તપ, જ્ઞાન અને સંતોષથી યુક્ત હોય—અને ખાસ કરીને મારા ભક્ત હોય—ત્યારે તો કેટલું મહાન!

ન બ્રાહ્મણાન્મે દયિતં રૂપમેતચ્ચતુર્ભુજમ્ । સર્વવેદમયો વિપ્રઃ સર્વદેવમયો હ્યહમ્

મારા માટે ચાર હાથવાળું આ રૂપ જેટલું પ્રિય નથી, એટલા તો બ્રાહ્મણો પ્રિય છે. હે બ્રાહ્મણ, તું બધા વેદોનું સ્વરૂપ છે અને હું તો બધા દેવતાઓનું સ્વરૂપ છું.

દુષ્પ્રજ્ઞા અવિદિત્વૈવં અવજાનન્ત્યસૂયવઃ । ગુરું માં વિપ્રમાત્માનં અર્ચાદાવિજ્યદૃષ્ટયઃ

જેઓનું સમજણ ઓછું છે, જેઓ આ વાત જાણતા નથી અને જેઓ ઈર્ષ્યા કે અપમાનથી ભરેલા છે, એવા લોકો પૂજામાં મને, ગુરુને, બ્રાહ્મણને અને પોતાના આત્માને માત્ર મૂર્તિ જ માને છે.

ચરાચરમિદં વિશ્વં ભાવા યે ચાસ્ય હેતવઃ । મદ્ રૂપાણીતિ ચેતસ્ય આધત્તે વિપ્રો મદીક્ષયા

આ આખું જગત, ચાલતું કે અચળ, અને જે-જે કારણો છે, એ બધું મારા રૂપ છે એમ બ્રાહ્મણ મારા દર્શનથી પોતાના મનમાં માને છે.

તસ્માદ્‌ બ્રહ્મઋષીનેતાન્ બ્રહ્મન્ મચ્છ્રદ્ધયાર્ચય । એવં ચેદર્ચિતોઽસ્મ્યદ્ધા નાન્યથા ભૂરિભૂતિભિઃ

એથી, હે બ્રાહ્મણ, મારા પર શ્રદ્ધા રાખીને આ બ્રાહ્મણ ઋષિઓની પૂજા કર. આવું કરવાથી જ મારી સાચી પૂજા થાય છે, બીજું કંઈક કરીને, ભલે બહુ ધન-સંપત્તિ હોય, મારી પૂજા થતી નથી.

શ્રીશુક ઉવાચ - સ ઇત્થં પ્રભુનાદિષ્ટઃ સહકૃષ્ણાન્ દ્વિજોત્તમાન્ । આરાધ્યૈકાત્મભાવેન મૈથિલશ્ચાપ સદ્‌ગતિમ્

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આ રીતે આજ્ઞા આપ્યા પછી, મૈથિલ રાજાએ કૃષ્ણજી સાથે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની એકરૂપતા માનીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી અને ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી.

એવં સ્વભક્તયો રાજન્ ભગવાન્ ભક્તભક્તિમાન્ । ઉષિત્વાઽઽદિશ્ય સન્માર્ગં પુનર્દ્વારવતીમગાત્

હે રાજા, ભગવાન, જે પોતાના ભક્તો અને ભક્તિ પર ખૂબ પ્રેમ કરે છે, તેમણે ત્યાં રહીને સન્માર્ગ બતાવ્યો અને પછી ફરી દ્વારકા પાછા ગયા.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે શ્રુતદેવાનુગ્રહો નામ ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'શ્રુતદેવને મળેલી કૃપા' નામે છયાશીમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

વેદસ્તુતિ - શ્રીપરીક્ષિદુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણ્યનિર્દેશ્યે નિર્ગુણે ગુણવૃત્તયઃ । કથં ચરન્તિ શ્રુતયઃ સાક્ષાત્ સદસતઃ પરે

શ્રી પરિક્ષિતે પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, જે બ્રહ્મને શબ્દોથી સમજાવી શકાય તેમ નથી અને જે ગુણોથી પર છે, એમાં વેદો, જે ગુણોને આધાર રાખે છે, તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? એ તો સત્તા અને અસત્તા બંનેથી પર છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - બુદ્ધીન્દ્રિયમનઃપ્રાણાન્ જનાનાં અસૃજત્ પ્રભુઃ । માત્રાર્થં ચ ભવાર્થં ચ આત્મનેઽકલ્પનાય ચ

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને જીવોના બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણ બનાવ્યા—પદાર્થો માટે, જીવનની જરૂરિયાતો માટે, આત્મા માટે અને અંતે બધું છોડવા માટે.

સૈષા હ્યુપનિષદ્‌ બ્રાહ્મી પૂર્વેશાં પૂર્વજૈર્ધૃતા । શ્ર્રદ્ધયા ધારયેદ્ યસ્તાં ક્ષેમં ગચ્છેદકિઞ્ચનઃ

આ ઉપનિષદ ખરેખર બ્રહ્મની છે, જેને પૂર્વજ ઋષિઓએ ધારણ કરી હતી. જે કોઈ શ્રદ્ધાથી એને પાળે છે, એ ભલે પાસે કંઈ ન હોય, પણ સુખ-શાંતિ પામે છે.

અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ગાથાં નારાયણાન્વિતામ્ । નારદસ્ય ચ સંવાદં ઋષેર્નારાયણસ્ય ચ

હવે હું તને નારાયણથી યુક્ત એક ગાથા અને નારદજી તથા ઋષિ નારાયણ વચ્ચે થયેલો સંવાદ કહું છું.

એકદા નારદો લોકાન્ પર્યટન્ ભગવત્પ્રિયઃ । સનાતનમૃષિં દ્રષ્ટું યયૌ નારાયણાશ્રમમ્

એક વખત ભગવાનના પ્રિય નારદજી, લોકોમાં ફરતા ફરતા, સનાતન ઋષિને મળવા નારાયણ આશ્રમમાં ગયા.

યો વૈ ભારતવર્ષેઽસ્મિન્ ક્શેમાય સ્વસ્તયે નૃણામ્ । ધર્મજ્ઞાનશમોપેતં આકલ્પાદાસ્થિતસ્તપઃ

જે ઋષિ ભારતભૂમિમાં, લોકોના કલ્યાણ અને સુખ માટે, ધર્મ, જ્ઞાન અને શાંતિથી યુક્ત તપસ્યા પ્રાચીન સમયથી કરતા આવ્યા છે.

તત્રોપવિષ્ટં ઋષિભિઃ કલાપગ્રામવાસિભિઃ । પરીતં પ્રણતોઽપૃચ્છદ્ ઇદમેવ કુરૂદ્વહ

ત્યાં કલાપા ગામના રહેવાસી ઋષિઓની વચ્ચે બેઠેલા ઋષિ પાસે નારદજી ગયા, નમસ્કાર કરી અને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો, હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ.

તસ્મૈ હ્યવોચદ્‌ભગવાન્ ઋષીણાં શ્રૃણતામિદમ્ । યો બ્રહ્મવાદઃ પૂર્વેષાં જનલોકનિવાસિનામ્

ત્યારે ભગવાને, આસપાસ બેઠેલા ઋષિઓને સંભળાવે એમ, નારદજીને એ જ બ્રહ્મવિષયક ઉપદેશ આપ્યો, જે પૂર્વકાળના જનલોકના રહેવાસીઓએ માન્યો હતો.

શ્રીભગવાનુવાચ - સ્વાયમ્ભુવ બ્રહ્મસત્રં જનલોકેઽભવત્ પુરા । તત્રસ્થાનાં માનસાનાં મુનીનાં ઊર્ધ્વરેતસામ્

ભગવાને કહ્યું: એક વખત જનલોકમાં સ્વાયંભુવના વંશજોએ બ્રહ્મયજ્ઞ કર્યો હતો. ત્યાં મનથી જન્મેલા અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર એવા મુનિઓ હતા.