શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તેભ્યઃ સ્વવીક્ષણવિનષ્ટતમિસ્રદૃગ્ભ્યઃ ક્ષેમં ત્રિલોકગુરુરર્થદૃશં ચ યચ્છન્ । શ્રૃણવન્ દિગન્તધવલં સ્વયશોઽશુભઘ્નં ગીતં સુરૈર્નૃભિરગાત્ શનકૈર્વિદેહાન્

જેમના દૃષ્ટિથી મનની અંધકાર દૂર થઈ ગઈ, એવા લોકોને ત્રણેય લોકના ગુરુએ સુખ અને પોતાનું દર્શન આપ્યું; દેવો અને મનુષ્યો દ્વારા ગવાતા, દુઃખ દૂર કરતા અને દિશાઓમાં પ્રસરી ગયેલા તેમના યશને સાંભળતા તેઓ ધીમે ધીમે વિદેહમાં પ્રવેશ્યા.

( અનુષ્ટુપ્ ) તેઽચ્યુતં પ્રાપ્તમાકર્ણ્ય પૌરા જાનપદા નૃપ । અભીયુર્મુદિતાસ્તસ્મૈ ગૃહીતાર્હણપાણયઃ

અચ્યૂત આવ્યા છે એવી વાત સાંભળીને, શહેર અને ગામના લોકો આનંદથી હાથે અર્ઘ્ય લઈને તેમને મળવા દોડી આવ્યા.

દૃષ્ટ્વા ત ઉત્તમઃશ્લોકં પ્રીત્યુત્ફુલાનનાશયાઃ । કૈર્ધૃતાઞ્જલિભિર્નેમુઃ શ્રુતપૂર્વાન્ તથા મુનીન્

ઉત્તમ યશવાળાને જોઈને, આનંદથી તેમનાં ચહેરા ખીલી ઉઠ્યા અને હાથે જોડીને નમસ્કાર કર્યા; જેમણે અગાઉ માત્ર સાંભળ્યા હતા એવા ઋષિઓને પણ એમણે આવું જ સન્માન આપ્યું.

સ્વાનુગ્રહાય સમ્પ્રાપ્તં મન્વાનૌ તં જગદ્‌ગુરુમ્ । મૈથિલઃ શ્રુતદેવશ્ચ પાદયોઃ પેતતુઃ પ્રભોઃ

વિશ્વના ગુરુ આપણા કલ્યાણ માટે આવ્યા છે એમ સમજીને, મૈથિલ રાજા અને શ્રુતદેવે બંને તેમના ચરણોમાં પડી ગયા.

ન્યમન્ત્રયેતાં દાશાર્હં આતિથ્યેન સહ દ્વિજૈઃ । મૈથિલઃ શ્રુતદેવશ્ચ યુગપત્ સંહતાઞ્જલી

મૈથિલ રાજા અને શ્રુતદેવે બંનેએ હાથે જોડીને દાશાર્હ તથા બ્રાહ્મણોને એક સાથે પોતાના ઘરે મહેમાનગતિ આપવા આમંત્રણ આપ્યું.

ભગવાન્ તદભિપ્રેત્ય દ્વયોઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । ઉભયોરાવિશદ્‌ ગેહં ઉભાભ્યાં તદલક્ષિતઃ

ભગવાને બંનેની ભાવના જાણી અને બંનેને પ્રસન્ન કરવા, એમના ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો, પણ એકને બીજાની ખબર પડી નહીં.

શ્રોતુમપ્યસતાં દૂરાન્ જનકઃ સ્વગૃહાગતાન્ । આનીતેષ્વાસનાગ્ર્યેષુ સુખાસીનાન્ મહામનાઃ

મહાન મનવાળા જનકે, દૂરથી આવેલા—even જે સારા વર્તનવાળા ન હતા એવા લોકોને પણ—પોતાના ઘરમાં લાવી, શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસાડ્યા અને તેમની વાતો સાંભળી.

પ્રવૃદ્ધભક્ત્યા ઉદ્ધર્ષ હૃદયાસ્રાવિલેક્ષણઃ । નત્વા તદઙ્‌ઘ્રીન્ પ્રક્ષાલ્ય તદપો લોકપાવનીઃ

વધેલી ભક્તિથી, આનંદથી ભરેલા હૃદય અને આંખોમાં આંસુઓ સાથે, તેમણે તેમના ચરણોમાં નમન કર્યું, ચરણ ધોઈ, અને એ પાણી જે જગતને પવિત્ર કરે છે, સ્વીકાર્યું.

સકુટુમ્બો વહન્મૂર્ધ્ના પૂજયાં ચક્ર ઈશ્વરાન્ । ગન્ધમાલ્યામ્બરાકલ્પ ધૂપદીપાર્ઘ્યગોવૃષૈઃ

પોતાના પરિવાર સાથે, માથા પર એ પાણી ધારણ કરી, સુગંધ, ફૂલોની માળા, વસ્ત્ર, ધૂપ, દીવો, અર્ઘ્ય અને ગાય-બળદથી ભગવાનની પૂજા કરી.

વાચા મધુરયા પ્રીણન્ ઇદમાહાન્નતર્પિતાન્ । પાદાવઙ્કગતૌ વિષ્ણોઃ સંસ્પૃશઞ્છનકૈર્મુદા

મીઠા વચનો બોલીને, તેઓને પ્રસન્ન કર્યા; વિષ્ણુના ચરણ પાસે ધીમે ધીમે સ્પર્શ કરતા, આનંદથી એમને સંબોધ્યા, જ્યારે તેઓ હજુ પણ તૃપ્ત થયા ન હતા.

શ્રીબહુલાશ્વ ઉવાચ - ભવાન્હિ સર્વભૂતાનાં આત્મા સાક્ષી સ્વદૃગ્ વિભો । અથ નસ્ત્વત્પદામ્ભોજં સ્મરતાં દર્શનં ગતઃ

શ્રી બહુલાશ્વે કહ્યું: પ્રભુ, તમે તો સર્વ જીવોના આત્મા, સાક્ષી અને સર્વને જોનાર છો; હવે, અમને જેમણે તમારા ચરણ કમળનું સ્મરણ કર્યું છે, અમને તમે દર્શન આપ્યા છો.

સ્વવચસ્તદૃતં કર્તું અસ્મદ્‌દૃગ્ગોચરો ભવાન્ । યદાત્થૈકાન્તભક્તાન્ મે નાનન્તઃ શ્રીરજઃ પ્રિયઃ

તમારા પોતાના વચન સાચા કરવા માટે તમે અમને દેખાયા છો; કેમ કે તમે કહ્યું હતું કે એકાંત ભક્તો તમને લક્ષ્મી અને બ્રહ્માથી પણ વધુ પ્રિય છે, હે અનંત.

કો નુ ત્વચ્ચરણામ્ભોજં એવંવિદ્ વિસૃજેત્ પુમાન્ । નિષ્કિઞ્ચનાનાં શાન્તાનાં મુનીનાં યસ્ત્વમાત્મદઃ

જે શાંત અને નિઃસ્વાર્થી મુનિઓને તમે આત્મા આપો છો, એવા તમારા કમળ જેવા ચરણોનો ત્યાગ કોણ કરી શકે?

યોઽવતીર્ય યદોર્વંશે નૃણાં સંસરતામિહ । યશો વિતેને તચ્છાન્ત્યૈ ત્રૈલોક્યવૃજિનાપહમ્

યદુ વંશમાં અવતર્યા, તમે સંસારમાં ભટકતા મનુષ્યો માટે, તમારી કીર્તિ ફેલાવી, ત્રણેય લોકના દુઃખ દૂર કર્યા.

નમસ્તુભ્યં ભગવતે કૃષ્ણાયાકુણ્ઠમેધસે । નારાયણાય ઋષયે સુશાન્તં તપ ઈયુષે

તમને વંદન છે, હે ભગવાન કૃષ્ણ, અખૂટ બુદ્ધિવાળા, નારાયણ, અને શાંત તપ કરનાર ઋષિ.

દિનાનિ કતિચિદ્‌ ભૂમન્ ગૃહાન્ નો નિવસ દ્વિજૈઃ । સમેતઃ પાદરજસા પુનીહીદં નિમેઃ કુલમ્

હે પ્રભુ, થોડા દિવસો માટે આપ અને આ બ્રાહ્મણો અમારા ઘરે પધારો; આપના પાવન ચરણરજથી નિમિ વંશને પવિત્ર કરો.

ઇત્યુપામન્ત્રિતો રાજ્ઞા ભગવાન્ લોકભાવનઃ । ઉવાસ કુર્વન્ કલ્યાણં મિથિલાનરયોષિતામ્

રાજાએ આમ આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે જગતના કલ્યાણકર્તા ભગવાન ત્યાં રોકાયા અને મિથિલાના સ્ત્રી-પુરુષોને શુભતા આપી.

શ્રુતદેવોઽચ્યુતં પ્રાપ્તં સ્વગૃહાઞ્જનકો યથા । નત્વા મુનીન્ સુસંહૃષ્ટો ધુન્વન્ વાસો નનર્ત હ

શ્રુતદેવે અચ્યૂતને પોતાના ઘરે આવતાં જોઈને, જનક જેવું જ સ્વાગત કર્યું, ઋષિઓને વંદન કર્યા અને આનંદમાં પોતાના વસ્ત્ર હલાવતાં નૃત્ય કર્યું.

તૃણપીઠબૃષીષ્વેતાન્ આનીતેષૂપવેશ્ય સઃ । સ્વાગતેનાભિનન્દ્યાઙ્ઘ્રીન્ સભાર્યોઽવનિજે મુદા

તેમણે લાવેલા ઘાસના આસન અને ગાયની ચામડી પર સૌને બેસાડ્યા અને પત્ની સાથે આનંદપૂર્વક તેમના પગ ધોઈને આત્મિયતાથી આવકાર્યા.

તદમ્ભસા મહાભાગ આત્માનં સગૃહાન્વયમ્ । સ્નાપયાં ચક્ર ઉદ્ધર્ષો લબ્ધસર્વમનોરથઃ

એ જળથી, હે મહાભાગ્યવાન, શ્રુતદેવે પોતે, પરિવાર અને ઘરનાં સભ્યોને સ્નાન કરાવ્યું અને સર્વ મનોભિલાષા પૂર્ણ થતાં આનંદિત થયો.

( મિશ્ર ) ફલાર્હણોશીરશિવામૃતામ્બુભિઃ મૃદા સુરભ્યા તુલસીકુશામ્બુજૈઃ । આરાધયામાસ યથોપપન્નયા સપર્યયા સત્ત્વવિવર્ધનાન્ધસા

તેમણે ફળ, સુગંધિત મૂળ, શુદ્ધ જળ, માટી, ગૌસંપદા, તુલસી, કુશ અને કમળથી યોગ્ય રીતે પૂજા કરી, જે સત્વગુણ વધારનાર અને અંધકાર દૂર કરનાર છે.

સ તર્કયામાસ કુતો મમાન્વભૂદ્ ગૃહાન્ધકુપે પતિતસ્ય સઙ્ગમઃ । યઃ સર્વતીર્થાસ્પદપાદરેણુભિઃ કૃષ્ણેન ચાસ્યાત્મનિકેતભૂસુરૈઃ

તેમણે વિચાર્યું: 'હું તો ઘરગૃહસ્થ જીવનના અંધકૂવામાં પડેલો, છતાં મને આ મહાન સંયોગ કેમ મળ્યો? શ્રીકૃષ્ણ, જેમના પગની ધૂળ સર્વ તીર્થોનું સ્થાન છે, અને એ બ્રાહ્મણો, જે ભગવાનનું ઘર છે—એમનો સાથ કેમ મળ્યો?'

( અનુષ્ટુપ્ ) સૂપવિષ્ટાન્ કૃતાતિથ્યાન્ શ્રુતદેવ ઉપસ્થિતઃ । સભાર્યસ્વજનાપત્ય ઉવાચાઙ્‌ઘ્ર્યભિમર્શનઃ

જ્યારે મહેમાનોને બેસાડીને યથાયોગ્ય સન્માન આપ્યો, ત્યારે શ્રુતદેવે પત્ની, સંતાન અને પરિવાર સાથે જઈને તેમના ચરણ સ્પર્શ કર્યા.

શ્રુતદેવ ઉવાચ - નાદ્ય નો દર્શનં પ્રાપ્તઃ પરં પરમપૂરુષઃ । યર્હીદં શક્તિભિઃ સૃષ્ટ્વા પ્રવિષ્ટો હ્યાત્મસત્તયા

શ્રુતદેવે કહ્યું: આજે સર્વોચ્ચ પુરુષ, જેઓ પોતાની શક્તિથી જગતની રચના કરીને સ્વયં તેમાં પ્રવેશ કરે છે, પ્રથમવાર અમારા દર્શન માટે આવ્યા નથી.

યથા શયાનઃ પુરુષો મનસૈવાત્મમાયયા । સૃષ્ટ્વા લોકં પરં સ્વાપ્નં અનુવિશ્યાવભાસતે

જેમ મનુષ્ય સુઈને પોતાના મનથી સપનું સર્જે છે અને તેમાં પ્રવેશી પ્રકાશ આપે છે, તેમ ભગવાન પણ કરે છે.

શ્રૃણ્વતાં ગદતાં શશ્વદ્ અર્ચતાં ત્વાભિવન્દતામ્ । નૃણાં સંવદતામન્તઃ હૃદિ ભાસ્યમલાત્મનામ્

જે લોકો શ્રવણ કરે છે, બોલે છે, પૂજા કરે છે, વંદન કરે છે અને હૃદયપૂર્વક સંવાદ કરે છે, તેમના શુદ્ધ હૃદયમાં ભગવાન પોતે પ્રકાશિત થાય છે.

હૃદિસ્થોઽપ્યતિદૂરસ્થઃ કર્મવિક્ષિપ્તચેતસામ્ । આત્મશક્તિભિરગ્રાહ્યોઽપિ અન્ત્યુપેતગુણાત્મનામ્

ભગવાન હૃદયમાં વસે છે છતાં કર્મમાં મગ્ન અને વિષયોમાં આસક્ત મનુષ્યો માટે બહુ દૂર રહે છે; પોતાની શક્તિથી અગ્રાહ્ય છે, છતાં ગુણોમાં બંધાયેલા લોકો તેમને પામી શકતા નથી.

( વંશસ્થા ) નમોઽસ્તુ તેઽધ્યાત્મવિદાં પરાત્મને અનાત્મને સ્વાત્મવિભક્તમૃત્યવે । સકારણાકારણલિઙ્ગમીયુષે સ્વમાયયાસંવૃતરુદ્ધદૃષ્ટયે

આંતરિક તત્વના જ્ઞાતા, પરમાત્મા, આત્માથી પર, મૃત્યુને વિભાજિત કરનાર, કારણ અને અકારણ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર અને પોતાની માયાથી દૃષ્ટિ ઢાંકી રાખનાર ભગવાન, તમને વંદન છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) સ ત્વં શાધિ સ્વભૃત્યાન્ નઃ કિં દેવ કરવામહે । એતદન્તો નૃણાં ક્લેશો યદ્‌ભવાનક્ષિગોચરઃ

હે દેવ, અમને, તમારા દાસોને, શું કરવું તે કહો; કારણ કે મનુષ્યોનું સૌથી મોટું દુઃખ એ છે કે તમે ઇન્દ્રિયગોચર નથી.