શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ન યં વિદન્ત્યમી ભૂપા એકારામાશ્ચ વૃષ્ણયઃ । માયાજવનિકાચ્છન્નં આત્માનં કાલમીશ્વરમ્

જેને આ રાજાઓ અને એકમાત્ર કૃષ્ણમાં આનંદ માણતા વૃષ્ણિઓ પણ ઓળખી શકતા નથી—એ પરમાત્મા, સમયના સ્વામી, માયાની પડદાથી છુપાયેલા છે.

યથા શયાનઃ પુરુષ આત્માનં ગુણતત્ત્વદૃક્ । નામમાત્રેન્દ્રિયાભાતં ન વેદ રહિતં પરમ્

જેમ ઊંઘતો મનુષ્ય ગુણ અને તત્વોને જાણતો હોવા છતાં, માત્ર નામ અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી અલગ પોતાના સાચા સ્વરૂપને ઓળખતો નથી.

એવં ત્વા નામમાત્રેષુ વિષયેષ્વિન્દ્રિયેહયા । માયયા વિભ્રમચ્ચિત્તો ન વેદ સ્મૃત્યુપપ્લવાત્

એ જ રીતે, માયાના ભ્રમથી નામ, વિષય અને ઇન્દ્રિયોમાં મન ફસાઈ જાય છે, અને સ્મૃતિમાં અવરોધ આવવાથી તમને ઓળખી શકતું નથી.

( વસંતતિલકા ) તસ્યાદ્ય તે દદૃશિમાઙ્‌ઘ્રિમઘૌઘમર્ષ તીર્થાસ્પદં હૃદિ કૃતં સુવિપક્વયોગૈઃ । ઉત્સિક્તભક્ત્યુપહતાશય જીવકોશા આપુર્ભવદ્‌ગતિમથાનુગૃહાન ભક્તાન્

હે પ્રભુ, આજે અમને તમારા પાવન ચરણોનું દર્શન થયું, જે પાપોના ભારને દૂર કરે છે અને તીર્થોનું વાસસ્થાન છે. જેમની હૃદયમાં પરિપક્વ યોગથી સ્થાપના થાય છે, અને જેમના ભક્તો અતિશય ભક્તિથી અંતઃકરણના આવરણ તોડી તમારી ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે—એવા ભક્તોને કૃપા કરીને આશ્રય આપો.

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્યનુજ્ઞાપ્ય દાશાર્હં ધૃતરાષ્ટ્રં યુધિષ્ઠિરમ્ । રાજર્ષે સ્વાશ્રમાન્ ગન્તું મુનયો દધિરે મનઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: આમ દાશાર્હ કૃષ્ણ, ધૃતરાષ્ટ્ર અને યુધિષ્ઠિર રાજાને વિદાય આપી, સાધુઓએ પોતાના આશ્રમ તરફ જવાનું મન બનાવ્યું.

તદ્ વીક્ષ્ય તાનુપવ્રજ્ય વસુદેવો મહાયશાઃ । પ્રણમ્ય ચોપસઙ્ગૃહ્ય બભાષેદં સુયન્ત્રિતઃ

તેમને આવતાં જોઈ મહાપુણ્યશાળી વસુદેવજી આગળ વધ્યા, નમસ્કાર કર્યો, સન્માન આપ્યો અને સંયમપૂર્વક વાત કરી.

શ્રીવસુદેવ ઉવાચ - નમો વઃ સર્વદેવેભ્ય ઋષયઃ શ્રોતુમર્હથ । કર્મણા કર્મનિર્હારો યથા સ્યાન્નસ્તદુચ્યતામ્

શ્રી વસુદેવ બોલ્યા: હે ઋષિઓ, હું આપ સૌ દેવતાઓને નમસ્કાર કરું છું. કૃપા કરીને કહો કે કયા કર્મથી કર્મબંધનનો નાશ થાય છે.

શ્રીનારદ ઉવાચ - નાતિચિત્રમિદં વિપ્રા વસુદેવો બુભુત્સયા । કૃષ્ણં મત્વાર્ભકં યન્નઃ પૃચ્છતિ શ્રેય આત્મનઃ

શ્રી નારદજી બોલ્યા: હે વિદ્વાનો, વસુદેવજી આપણને પોતાનું શ્રેય જાણવા માંગે છે—એમાં આશ્ચર્ય નથી, કેમ કે તેઓ કૃષ્ણને પોતાનો પુત્ર માને છે.

સન્નિકર્ષોઽત્ર મર્ત્યાનાં અનાદરણકારણમ્ । ગાઙ્ગં હિત્વા યથાન્યામ્ભઃ તત્રત્યો યાતિ શુદ્ધયે

માણસોમાં નજીકનું સંબંધ પણ કદર ઘટાડે છે, જેમ કોઈ ગંગાજળ છોડી બીજું પાણી શુદ્ધિ માટે શોધે છે.

યસ્યાનુભૂતિઃ કાલેન લયોત્પત્ત્યાદિનાસ્ય વૈ । સ્વતોઽન્યસ્માચ્ચ ગુણતો ન કુતશ્ચન રિષ્યતિ

જેની અનુભૂતિ ક્યારેય સમય, સર્જન, પ્રલય કે ગુણોથી, પોતાથી કે બીજાથી, ક્યાંયથી પણ ઓછું થતી નથી.

( વસંતતિલકા ) તં ક્લેશકર્મપરિપાકગુણપ્રવાહૈઃ અવ્યાહતાનુભવમીશ્વરમદ્વિતીયમ્ । પ્રાણાદિભિઃ સ્વવિભવૈરુપગૂઢમન્યો મન્યેત સૂર્યમિવ મેઘહિમોપરાગૈઃ

એવા અદ્વિતીય ઈશ્વર, જેમની અનુભૂતિ દુઃખ, કર્મ અને ગુણોના પ્રવાહથી અવરોધાતી નથી, પણ પોતાના પ્રાણાદિ શક્તિઓથી ઢંકાયેલી છે—જેમ મેઘ, ધૂંધ કે ગ્રહણથી ઢંકાયેલા સૂર્યને લોકો ઓળખી શકતા નથી, તેમ કોઈ તેમને ઓળખી શકતો નથી.

( અનુષ્ટુપ્ ) અથોચુર્મુનયો રાજન્ આભાષ્યાનકદુંદુભિમ્ । સર્વેષાં શ્રૃણતાં રાજ્ઞાં તથૈવાચ્યુતરામયોઃ

પછી, રાજા, ઋષિઓએ અનકદુંદુભિ સાથે વાત કરી, અને સર્વ રાજાઓ તથા અચ્યૂત વંશજોની હાજરીમાં ઉપદેશ આપ્યો.

કર્મણા કર્મનિર્હાર એષ સાધુનિરૂપિતઃ । યચ્છ્રદ્ધયા યજેદ્ વિષ્ણું સર્વયજ્ઞેશ્વરં મખૈઃ

કર્મથી કર્મનો નાશ કેવી રીતે થાય—એ સાધુઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે: શ્રદ્ધાથી સર્વયજ્ઞોના સ્વામી વિષ્ણુનું યજ્ઞ દ્વારા પૂજન કરવું જોઈએ.

ચિત્તસ્યોપશમોઽયં વૈ કવિભિઃ શાસ્ત્રચક્ષુષા । દર્શિતઃ સુગમો યોગો ધર્મશ્ચાત્મમુદાવહઃ

મનને શાંત રાખવાનો આ ઉપાય કવિઓએ શાસ્ત્રના દ્રષ્ટિએ બતાવ્યો છે. આ યોગનો માર્ગ સહેલો છે અને આત્માને આનંદ આપે છે.

અયં સ્વસ્ત્યયનઃ પન્થા દ્વિજાતેર્ગૃહમેધિનઃ । યચ્છ્રદ્ધયાઽઽપ્તવિત્તેન શુક્લેનેજ્યેત પૂરુષઃ

દ્વિજાતિ ગૃહસ્થ માટે આ શુભ માર્ગ છે, જેમાં મનુષ્યે શ્રદ્ધાથી અને પોતાની કમાણી પ્રમાણે શુદ્ધ રીતે ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.

વિત્તૈષણાં યજ્ઞદાનૈઃ ગૃહૈર્દારસુતૈષણામ્ । આત્મલોકૈષણાં દેવ કાલેન વિસૃજેદ્‌બુધઃ । ગ્રામે ત્યક્તૈષણાઃ સર્વે યયુર્ધીરાસ્તપોવનમ્

જાણકાર મનુષ્યે ધન મેળવવાની ઈચ્છા યજ્ઞ અને દાનથી, પત્ની-પુત્રની ઈચ્છા ગૃહસ્થાશ્રમથી અને આત્માની ઈચ્છા સ્વર્ગાદિ લોકોથી, હે પ્રભુ, યોગ્ય સમયે છોડી દેવી જોઈએ. ગામમાં જે બધા ઈચ્છાઓ ત્યજી દે છે, એવા ધીરજવાળા લોકો તપોવનમાં જાય છે.

ઋણૈસ્ત્રિભિર્દ્વિજો જાતો દેવર્ષિપિતૄણાં પ્રભો । યજ્ઞાધ્યયનપુત્રૈસ્તાનિ અનિસ્તીર્ય ત્યજન્પતેત્

હે પ્રભુ, દ્વિજાતિ મનુષ્ય દેવ, ઋષિ અને પિતૃઓના ત્રણ ઋણ લઈને જન્મે છે; યજ્ઞ, અધ્યયન અને પુત્રોથી એ ઋણ ચૂકવે છે. જો એ ઋણ ચૂકવ્યા વિના મૃત્યુ પામે, તો પતન પામે છે.

ત્વં ત્વદ્ય મુક્તો દ્વાભ્યાં વૈ ઋષિપિત્રોર્મહામતે । યજ્ઞૈર્દેવર્ણમુન્મુચ્ય નિરૃણોઽશરણો ભવ

હે મહામતિ, આજે તું ઋષિ અને પિતૃઓના બે ઋણમાંથી મુક્ત થયો છે; યજ્ઞો દ્વારા દેવોનું ઋણ ચૂકવીને, હવે તું સર્વ ઋણમાંથી મુક્ત અને આશ્રયરહિત બન.

વસુદેવ ભવાન્નૂનં ભક્ત્યા પરમયા હરિમ્ । જગતામીશ્વરં પ્રાર્ચઃ સ યદ્વાં પુત્રતાં ગતઃ

હે વસુદેવ, નિશ્ચયે તું પરમ ભક્તિથી જગતના ઈશ્વર શ્રીહરિની પૂજા કરી છે, તેથી તેઓ તારા પુત્ર રૂપે અવતર્યા છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા વસુદેવો મહામનાઃ । તાન્ ઋષીન્ ઋત્વિજો વવ્રે મૂર્ધ્નાઽઽનમ્ય પ્રસાદ્ય ચ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: એ વચન સાંભળી, મહાન મનવાળા વસુદેવજીએ મસ્તક ઝુકાવી ઋષિ અને ઋત્વિજોને પ્રસન્ન કર્યા અને તેમને પસંદ કર્યા.

ત એનમૃષયો રાજન્ વૃતા ધર્મેણ ધાર્મિકમ્ । તસ્મિન્ અયાજયન્ ક્ષેત્રે મખૈરુત્તમકલ્પકૈઃ

હે રાજન, ધર્મથી પસંદ કરેલા એ ઋષિઓએ ધર્મનિષ્ઠ વસુદેવ માટે તે યજ્ઞસ્થળે ઉત્તમ વિધિથી યજ્ઞો કરાવ્યા.

તદ્દીક્ષાયાં પ્રવૃત્તાયાં વૃષ્ણયઃ પુષ્કરસ્રજઃ । સ્નાતાઃ સુવાસસો રાજન્ રાજાનઃ સુષ્ઠ્વલઙ્કૃતાઃ

યજ્ઞની દિક્ષા શરૂ થતાં, વૃષ્ણિવંશીઓ કમળના હાર પહેરી, સ્નાન કરીને સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને, રાજાઓ પણ સુંદર રીતે શોભતા હતા.

તન્મહિષ્યશ્ચ મુદિતા નિષ્કકણ્ઠ્યઃ સુવાસસઃ । દીક્ષાશાલામુપાજગ્મુઃ આલિપ્તા વસ્તુપાણયઃ

તેમની રાણીઓ આનંદિત અને ગળામાં હાર વિના, સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને, શરીરે સુગંધિત લિપન લગાવી અને ઉપહાર લઈને દિક્ષાશાળામાં આવી.

નેદુર્મૃદઙ્ગપટહ શઙ્ખભેર્યાનકાદયઃ । નનૃતુર્નટનર્તક્યઃ તુષ્ટુવુઃ સૂતમાગધાઃ । જગુઃ સુકણ્ઠ્યો ગન્ધર્વ્યઃ સંગીતં સહભર્તૃકાઃ

મૃદંગ, પઠાકા, શંખ, ભેરી, નકારા વગેરે વાદ્યો વગાડાયા; નૃત્યકારીઓ અને નર્તકીઓએ નૃત્ય કર્યું; સૂત અને માગધોએ સ્તુતિ કરી; મીઠા કંઠવાળી ગંધર્વ સ્ત્રીઓ પતિઓ સાથે સંગીત ગાઈ.

તમભ્યષિઞ્ચન્ વિધિવદ્ અક્તં અભ્યક્તમૃત્વિજઃ । પત્નીભિરષ્ટાદશભિઃ સોમરાજમિવોડુભિઃ

ઋત્વિજોએ વિધિ પ્રમાણે, સ્નાન કરીને સુગંધિત થયેલા તેમને, અઢાર પત્નીઓ સાથે, જેમ ચંદ્રરાજાને તારાઓ અભિષેક કરે તેમ અભિષેક કર્યો.

તાભિર્દુકૂલવલયૈઃ હારનૂપુરકુણ્ડલૈઃ । સ્વલઙ્કૃતાભિર્વિબભૌ દીક્ષિતોઽજિનસંવૃતઃ

સુતરફ, કાંગણ, હાર, પાયલ અને કુંડળોથી સજ્જ થયેલી એ રાણીઓથી, યજ્ઞવસ્ત્ર પહેરી દિક્ષિત થયેલા તેઓ ખૂબ જ તેજસ્વી લાગતા હતા.

તસ્યર્ત્વિજો મહારાજ રત્નકૌશેયવાસસઃ । સસદસ્યા વિરેજુસ્તે યથા વૃત્રહણોઽધ્વરે

હે રાજન, તેમના ઋત્વિજો રત્ન અને રેશમી વસ્ત્રો પહેરી, સભાસદો સાથે, યજ્ઞસ્થળે ઈન્દ્ર જેવું તેજ ધરાવતા શોભતા હતા.

તદા રામશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ સ્વૈઃ સ્વૈઃ બન્ધુભિરન્વિતૌ । રેજતુઃ સ્વસુતૈર્દારૈઃ જીવેશૌ સ્વવિભૂતિભિઃ

ત્યારે રામજી અને કૃષ્ણજી પોતાના સંબંધીઓ સાથે, પોતાના પુત્રો અને પત્નીઓ સાથે, જીવના સ્વામી તરીકે પોતાની મહિમાથી તેજસ્વી લાગતા હતા.

ઈજેઽનુયજ્ઞં વિધિના અગ્નિહોત્રાદિલક્ષણૈઃ । પ્રાકૃતૈર્વૈકૃતૈર્યજ્ઞૈઃ દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયેશ્વરમ્

તેમણે વિધિ પ્રમાણે અગ્નિહોત્ર વગેરે યજ્ઞો, સામાન્ય અને વિશિષ્ટ યજ્ઞો દ્વારા, યજ્ઞ, જ્ઞાન અને કર્મના સ્વામીની પૂજા કરી.