શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આત્મારામસ્ય તસ્યેમા વયં વૈ ગૃહદાસિકાઃ। સર્વસઙ્ગનિવૃત્ત્યાદ્ધા તપસા ચ બભૂવિમ

અમે, તેમના ઘરનાં દાસીઓ, સાચી તપસ્યા અને સર્વ સંસારમાંથી વિમુખ થવાથી, સ્વયંમાં તૃપ્ત એવા ભગવાનની સેવા માટે આવી છીએ.

મહિષ્ય ઊચુઃ। ભૌમં નિહત્ય સગણં યુધિ તેન રુદ્ધા। જ્ઞાત્વાથ નઃ ક્ષિતિજયે જિતરાજકન્યાઃ। નિર્મુચ્ય સંસૃતિવિમોક્ષમનુસ્મરન્તીઃ। પાદામ્બુજં પરિણિનાય ય આપ્તકામઃ

રાણીઓએ કહ્યું: ભૌમાસુર અને તેના સાથીઓને યુદ્ધમાં મારીને, તેમણે અમને મુક્ત કરી, અમે રાજકન્યાઓ જે તેમના દ્વારા જીતાઈ હતી. તેમના કમળ જેવા પગને સ્મરણ કરતાં, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર એવા ભગવાને અમને લગ્ન દ્વારા સ્વીકારી, સંસારબંધનમાંથી મુક્તિ આપી.

ન વયં સાધ્વિ સામ્રાજ્યં સ્વારાજ્યં ભૌજ્યમપ્યુત। વૈરાજ્યં પારમેષ્ઠ્યં ચ આનન્ત્યં વા હરેઃ પદમ્

અમે ન તો સામ્રાજ્ય, ન તો સ્વરાજ્ય, ન તો રાજ્યની ઇચ્છા રાખીએ છીએ; ન તો બ્રહ્માનું સર્વોચ્ચ સ્થાન, કે હરીનું અનંત ધામ પણ અમને ઇચ્છિત નથી.

કામયામહ એતસ્ય શ્રીમત્પાદરજઃ શ્રિયઃ। કુચકુઙ્કુમગન્ધાઢ્યં મૂર્ધ્ના વોઢું ગદાભૃતઃ

અમને તો માત્ર એ જ ઇચ્છા છે કે, ગદાધર ભગવાનના શ્રીમંત પગની ધૂળ, જે તેમના વક્ષસ્થળની સુગંધથી સુગંધિત છે, તે આપણા માથે ધારણ કરીએ.

વ્રજસ્ત્રિયો યદ્વાઞ્છન્તિ પુલિન્દ્યસ્તૃણવીરુધઃ। ગાવશ્ચારયતો ગોપાઃ પદસ્પર્શં મહાત્મનઃ

વ્રજની ગોપીઓ, પુલિંદી સ્ત્રીઓ, ઘાસ-ઝાડ, ગાયો અને ગોપાળાં બધાને એ મહાન આત્માના પગલાંના સ્પર્શની ઇચ્છા રહે છે, જ્યારે તે ગાયોને ચરાવે છે.

ઋષિગણકૃતા ભગવત્સ્તુતિઃ; વસુદેવયજ્ઞોત્સવઃ; બન્ધૂનાં પ્રસ્થાપનાદિકં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( વસંતતિલકા ) શ્રુત્વા પૃથા સુબલપુત્ર્યથ યાજ્ઞસેની માધવ્યથ ક્ષિતિપપત્ન્ય ઉત સ્વગોપ્યઃ । કૃષ્ણેઽખિલાત્મનિ હરૌ પ્રણયાનુબન્ધં સર્વા વિસિસ્મ્યુરલમશ્રુકલાકુલાક્ષ્યઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: જ્યારે કુંતી, સુભદ્રા, દ્રૌપદી, માધવી, રાજપત્નીઓ અને પોતાની ગોપીઓએ શ્રીકૃષ્ણના પોતાના પરના ઊંડા પ્રેમ વિશે સાંભળ્યું, ત્યારે બધાની આંખોમાં આનંદના આંસુ છલકાઈ આવ્યા અને તેઓ ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતિ સમ્ભાષમાણાસુ સ્ત્રીભિઃ સ્ત્રીષુ નૃભિર્નૃષુ । આયયુર્મુનયસ્તત્ર કૃષ્ણરામદિદૃક્ષયા

સ્ત્રીઓ સ્ત્રીઓમાં અને પુરુષો પુરુષોમાં વાતો કરતાં હતાં, ત્યારે ત્યાં ઋષિગણ શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામજીના દર્શન માટે આતુર થઈ આવ્યા.

દ્વૈપાયનો નારદશ્ચ ચ્યવનો દેવલોઽસિતઃ । વિશ્વામિત્રઃ શતાનન્દો ભરદ્વાજોઽથ ગૌતમઃ

વ્યાસજી, નારદજી, ચ્યવન, દેવલ, અસિત, વિશ્વામિત્ર, શતાનંદ, ભરદ્વાજ અને ગૌતમ પણ આવ્યા.

રામઃ સશિષ્યો ભગવાન્ વસિષ્ઠો ગાલવો ભૃગુઃ । પુલસ્ત્યઃ કશ્યપોઽત્રિશ્ચ માર્કણ્ડેયો બૃહસ્પતિઃ

રામજી પોતાના શિષ્યો સાથે, મહાન વશિષ્ઠ, ગાલવ, ભૃગુ, પુલસ્ત્ય, કશ્યપ, અત્રિ, માર્કંડેય અને બૃહસ્પતિ પણ આવ્યા.

દ્વિતસ્ત્રિતશ્ચૈકતશ્ચ બ્રહ્મપુત્રાસ્તથાઙ્‌ગિરાઃ । અગસ્ત્યો યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ વામદેવાદયોઽપરે

દ્વિત, ત્રિત, એકત, બ્રહ્માના પુત્રો, અંગિરા, અગસ્ત્ય, યાજ્ઞવલ્ક્ય, વામદેવ અને બીજા પણ આવ્યા.

તાન્દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય પ્રાગાસીના નૃપાદયઃ । પાણ્ડવાઃ કૃષ્ણરામૌ ચ પ્રણેમુર્વિશ્વવન્દિતાન્

તેમને જોઈને, પહેલાથી બેઠેલા રાજાઓ, પાંડવો, શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ તરત ઊભા થઈ ગયા અને વિશ્વભરમાં પૂજનીય એવા ઋષિઓને વંદન કર્યું.

તાન્ આનર્ચુર્યથા સર્વે સહરામોઽચ્યુતોઽર્ચયત્ । સ્વાગતાસનપાદ્યાર્ઘ્ય માલ્યધૂપાનુલેપનૈઃ

બધાએ ઋષિઓનું યોગ્ય રીતે પૂજન કર્યું અને બલરામ તથા અચ્યુતએ પણ સ્વાગત, બેઠાડું, પાદ્ય, અર્જ્ય, ફૂલોની વણ, ધૂપ અને ચંદનથી તેમનું સન્માન કર્યું.

ઉવાચ સુખમાસીનાન્ ભગવાન્ ધર્મગુપ્તનુઃ । સદસસ્તસ્ય મહતો યતવાચોઽનુશ્રૃણ્વતઃ

ધર્મના સ્વરૂપ ભગવાને, જ્યારે બધા આરામથી બેઠા હતા, ત્યારે મહાન સભામાં બેઠેલા સૌએ તેમની ગંભીર વાણી શાંતિથી સાંભળી.

શ્રીભગવાનુવાચ - અહો વયં જન્મભૃતો લબ્ધં કાર્ત્સ્ન્યેન તત્ફલમ્ । દેવાનામપિ દુષ્પ્રાપં યદ્ યોગેશ્વરદર્શનમ્

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: અરે, આપણે, મરણ પામનારા મનુષ્યો, એ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે જે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે—યોગેશ્વરોના દર્શનનું સુખ.

કિં સ્વલ્પતપસાં નૄણાં અર્ચાયાં દેવચક્ષુષામ્ । દર્શનસ્પર્શનપ્રશ્ન પ્રહ્વપાદાર્ચનાદિકમ્

અને જે લોકો ઓછું તપ કરે છે, તેઓ પણ દેવતાઓની પૂજા કરતાં આવા મહાન પુરુષોને જોવા, સ્પર્શવા, પ્રશ્ન પૂછવા અને તેમના પગે વંદન કરવાનો અવસર પામે છે—એનું શું કહેવું!

ન હ્યમ્મયાનિ તીર્થાનિ ન દેવા મૃચ્છિલામયાઃ । તે પુનન્ત્યુરુકાલેન દર્શનાદેવ સાધવઃ

પવિત્ર નદીઓ કે માટી-પથ્થરની મૂર્તિરૂપ દેવતાઓ એ રીતે પવિત્રતા આપતા નથી; સાચા સંતો તો માત્ર દર્શનથી જ, થોડા જ સમયમાં, પાપ દૂર કરી દે છે.

( મિશ્ર ) નાગ્નિર્ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્રતારકા ન ભૂર્જલં ખં શ્વસનોઽથ વાઙ્‌મનઃ । ઉપાસિતા ભેદકૃતો હરન્ત્યઘં વિપશ્ચિતો ઘ્નન્તિ મુહૂર્તસેવયા

અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર-તારા, ધરતી, પાણી, આકાશ, પવન, વાણી કે મન—even worshipped separately—પાપ દૂર કરતા નથી; પણ જ્ઞાનીઓની થોડી સેવા પણ પાપ નાશી દે છે.

યસ્યાત્મબુદ્ધિઃ કુણપે ત્રિધાતુકે સ્વધીઃ કલત્રાદિષુ ભૌમ ઇજ્યધીઃ । યત્તીર્થબુદ્ધિઃ સલિલે ન કર્હિચિત્ જનેષ્વભિજ્ઞેષુ સ એવ ગોખરઃ

જે પોતાની જાતને માત્ર દેહ માને છે, પત્ની-સગાંને પોતાનું માને છે, ધરતીને જ પૂજ્ય માને છે, તીર્થને માત્ર પાણી જ સમજે છે અને જ્ઞાનીઓની શોધ નથી કરતો—એ માણસ ગાય કે ગધેડા સમાન છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) નિશમ્યેત્થં ભગવતઃ કૃષ્ણસ્યાકુણ્થમેધસઃ । વચો દુરન્વયં વિપ્રાઃ તૂષ્ણીમાસન્ ભ્રમદ્ધિયઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: શ્રીકૃષ્ણના અપરંપાર જ્ઞાનથી ભરેલા આ શબ્દો સાંભળી, ઋષિઓ મૌન થઈ ગયા અને તેમના મનમાં એ વાણીની ઊંડાઈથી આશ્ચર્ય થયું.

ચિરં વિમૃશ્ય મુનય ઈશ્વરસ્યેશિતવ્યતામ્ । જનસઙ્ગ્રહ ઇત્યૂચુઃ સ્મયન્તસ્તં જગદ્‌ગુરુમ્

લાંબો વિચાર કર્યા પછી, ઋષિઓ જગતગુરુને જોઈને સ્મિત સાથે કહ્યું: ભગવાનની આ સર્વોપરીતા તો લોકોના કલ્યાણ માટે જ છે.

શ્રીમુનય ઊચુઃ - ( મિશ્ર ) યન્માયયા તત્ત્વવિદુત્તમા વયં વિમોહિતા વિશ્વસૃજામધીશ્વરાઃ । યદીશિતવ્યાયતિ ગૂઢ ઈહયા અહો વિચિત્રં ભગવદ્ વિચેષ્ટિતમ્

ઋષિઓ બોલ્યા: હે તત્ત્વજ્ઞાની શ્રેષ્ઠ, તમારી માયાથી અમારે જેવા વિશ્વના સર્જનહારો પણ મોહિત થઈ જાય છે; તમારી મહિમા તો તમારી પોતાની લીલા દ્વારા છુપાયેલી છે—ભગવાનના કાર્યો કેટલા અદભૂત છે!

અનીહ એતદ્‌ બહુધૈક આત્મના સૃજત્યવત્યત્તિ ન બધ્યતે યથા । ભૌમૈર્હિ ભૂમિર્બહુનામરૂપિણી અહો વિભૂમ્નશ્ચરિતં વિડમ્બનમ્

તમે તો નિરિચ્છુક છો, છતાં અનેક રીતે જગતની રચના કરો છો, પોષણ કરો છો અને સંહાર કરો છો—પણ બંધાતા નથી; જેમ ધરતી અનેક નામ-રૂપે દેખાય છે, પણ પોતે અડગ રહે છે. હે ભગવાન, તમારી મહિમાની લીલા કેટલી અદભૂત છે!

અથાપિ કાલે સ્વજનાભિગુપ્તયે બિભર્ષિ સત્ત્વં ખલનિગ્રહાય ચ । સ્વલીલયા વેદપથં સનાતનં વર્ણાશ્રમાત્મા પુરુષઃ પરો ભવાન્

હે પરમ પુરુષ, તમે યોગ્ય સમયે તમારા પોતાના ભક્તોનું રક્ષણ કરવા માટે અને દુષ્ટોને દમન કરવા માટે સત્વગુણ ધારણ કરો છો. તમારી લીલા દ્વારા તમે શાશ્વત વેદમાર્ગ અને વર્ણાશ્રમ ધર્મને સ્થિર રાખો છો.

( અનુષ્ટુપ્ ) બ્રહ્મ તે હૃદયં શુક્લં તપઃસ્વાધ્યાયસંયમૈઃ । યત્રોપલબ્ધં સદ્વ્યક્તં અવ્યક્તં ચ તતઃ પરમ્

હે બ્રાહ્મણ, તમારું હૃદય શુદ્ધ છે, જે તપ, અધ્યયન અને આત્મસંયમથી પ્રાપ્ત થયું છે. તેમાં સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ તથા તેનાથી પણ પરમ તત્વનું અનુભવ થાય છે.

તસ્માદ્‌ બ્રહ્મકુલં બ્રહ્મન્ શાસ્ત્રયોનેસ્ત્વમાત્મનઃ । સભાજયસિ સદ્ધામ તદ્‌ બ્રહ્મણ્યાગ્રણીર્ભવાન્

હે બ્રાહ્મણ, તેથી તમે બ્રાહ્મણ સમાજનું સન્માન કરો છો, જે શાસ્ત્રો અને તમારો પણ મૂળ છે. એથી તમે બ્રહ્મનિષ્ઠોમાં શ્રેષ્ઠ બની જાઓ છો.

અદ્ય નો જન્મસાફલ્યં વિદ્યાયાસ્તપસો દૃશઃ । ત્વયા સઙ્ગમ્ય સદ્‌ગત્યા યદન્તઃ શ્રેયસાં પરઃ

આજે આપણું જન્મ, વિદ્યા, તપ અને દૃષ્ટિ બધું ફળપ્રદ થયું છે, કેમ કે તમારો સાથ મળવાથી આપણે સર્વોત્તમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કર્યું છે.

નમસ્તસ્મૈ ભગવતે કૃષ્ણાયાકુણ્ઠમેધસે । સ્વયોગમાયયાચ્છન્ન મહિમ્ને પરમાત્મને

એવા ભગવાન કૃષ્ણને વંદન છે, જેમનું બુદ્ધિ કદી ક્ષીણ થતું નથી, જેમનું મહિમા તેમની પોતાની યોગમાયાથી છુપાયેલું છે અને જે પરમાત્મા છે.

ન યં વિદન્ત્યમી ભૂપા એકારામાશ્ચ વૃષ્ણયઃ । માયાજવનિકાચ્છન્નં આત્માનં કાલમીશ્વરમ્

જેને આ રાજાઓ અને એકમાત્ર કૃષ્ણમાં આનંદ માણતા વૃષ્ણિઓ પણ ઓળખી શકતા નથી—એ પરમાત્મા, સમયના સ્વામી, માયાની પડદાથી છુપાયેલા છે.

યથા શયાનઃ પુરુષ આત્માનં ગુણતત્ત્વદૃક્ । નામમાત્રેન્દ્રિયાભાતં ન વેદ રહિતં પરમ્

જેમ ઊંઘતો મનુષ્ય ગુણ અને તત્વોને જાણતો હોવા છતાં, માત્ર નામ અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી અલગ પોતાના સાચા સ્વરૂપને ઓળખતો નથી.