શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( મિશ્ર ) તતો મુહૂર્તં પ્રકૃતાવુપપ્લુતઃ સ્વબોધ આસ્તે સ્વજનાનુષઙ્‌ગતઃ । મહાનુભાવસ્તદબુધ્યદાસુરીં માયાં સ શાલ્વપ્રસૃતાં મયોદિતામ્

થોડા સમય માટે મહાન આત્માવાળા શ્રીકૃષ્ણને પોતાના સ્વજનોની વચ્ચે સ્વાભાવિક પ્રેમથી મન ઉદ્વેગમાં આવ્યું, પણ તરત જ એમને સમજાય ગયું કે આ તો શાલ્વે માયાના કહ્યા પ્રમાણે રચેલી દૈત્યમાયાજાળ છે.

ન તત્ર દૂતં ન પિતુઃ કલેવરં પ્રબુદ્ધ આજૌ સમપશ્યદચ્યુતઃ । સ્વાપ્નં યથા ચામ્બરચારિણં રિપું સૌભસ્થમાલોક્ય નિહન્તુમુદ્યતઃ

જ્યારે કૃષ્ણનું મન ફરીથી સ્થિર થયું, ત્યારે એમને ત્યાં કોઈ દૂત કે પિતાનું શરીર દેખાયું નહીં. જાણે સ્વપ્નમાંથી જાગ્યા હોય એમ, એમણે આકાશમાં સૌભ પર બેઠેલા પોતાના શત્રુને જોઈને તેને મારવા માટે તૈયાર થયા.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવં વદન્તિ રાજર્ષે ઋષયઃ કે ચ નાન્વિતાઃ । યત્ સ્વવાચો વિરુધ્યેત નૂનં તે ન સ્મરન્ત્યુત

હે રાજર્ષિ, કેટલાક ઋષિઓ આ રીતે કહે છે, પણ જો એમના શબ્દો પરસ્પર વિરુદ્ધ હોય, તો નિશ્ચિત જાણવું કે તેઓ સાચી રીતે યાદ રાખતા નથી.

ક્વ શોકમોહૌ સ્નેહો વા ભયં વા યેઽજ્ઞસમ્ભવાઃ । ક્વ ચાખણ્ડિતવિજ્ઞાન જ્ઞાનૈશ્વર્યસ્ત્વખણ્ડિતઃ

અજ્ઞાનથી ઉપજતા શોક, મોહ, સ્નેહ કે ભય ક્યાં અને તારો અખંડ જ્ઞાન અને અખંડ ઐશ્વર્ય ક્યાં? એ બંને વચ્ચે કોઈ સંબંધ જ નથી.

( મિશ્ર ) યત્પાદસેવોર્જિતયાઽઽત્મવિદ્યયા હિન્વન્ત્યનાદ્યાત્મવિપર્યયગ્રહમ્ । લભન્ત આત્મીયમનન્તમૈશ્વરં કુતો નુ મોહઃ પરમસ્ય સદ્ગતેઃ

જે લોકો ભગવાનના ચરણોમાં સેવા કરીને અને આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અનાદિથી ચાલતી આત્માવિસ્મૃતિને નાશ કરે છે, તેઓ અનંત ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે. જે પરમગતિને પામે છે, તેને મોહ કેવી રીતે સ્પર્શી શકે?

તં શસ્ત્રપૂગૈઃ પ્રહરન્તમોજસા શાલ્વં શરૈઃ શૌરિરમોઘવિક્રમઃ । વિદ્ધ્વાચ્છિનદ્‌ વર્મ ધનુઃ શિરોમણિં સૌભં ચ શત્રોર્ગદયા રુરોજ હ

પછી જ્યારે શાલ્વ અનેક શસ્ત્રોથી હુમલો કરવા લાગ્યો, ત્યારે અપરાજિત પરાક્રમવાળા કૃષ્ણે તીરો વડે તેનો કવચ, ધનુષ્ય અને મસ્તકમણિ તોડી નાખ્યા અને ગદા વડે શત્રુના સૌભને પણ ચકનાચૂર કરી દીધું.

તત્કૃષ્ણહસ્તેરિતયા વિચૂર્ણિતં પપાત તોયે ગદયા સહસ્રધા । વિસૃજ્ય તદ્‌ ભૂતલમાસ્થિતો ગદાં ઉદ્યમ્ય શાલ્વોઽચ્યુતમભ્યગાદ્ દ્રુતમ્

કૃષ્ણની ગદાથી સૌભ કિલ્લો તેમના હાથના પ્રહારથી તૂટીને હજારો ટુકડામાં પાણીમાં પડી ગયો. પછી શાલ્વે એ કિલ્લો છોડીને ગદા ઉઠાવી જમીન પર ઊભો રહી, ઝડપથી અચ્યૂત પર તૂટી પડ્યો.

આધાવતઃ સગદં તસ્ય બાહું ભલ્લેન છિત્ત્વાથ રથાઙ્‌ગમદ્‌ભુતમ્ । વધાય શાલ્વસ્ય લયાર્કસન્નિભં બિભ્રદ્ બભૌ સાર્ક ઇવોદયાચલઃ

જ્યારે શાલ્વ ગદા લઈને દોડ્યો, ત્યારે કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ બાણથી તેનો હાથ કાપી નાખ્યો અને પછી અદ્ભુત ચક્ર ઉઠાવ્યું, જે પ્રલયકાળના સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું હતું. એ ચક્ર લઈને કૃષ્ણ શાલ્વના સંહાર માટે તેજસ્વી બની ઊભા રહ્યા.

જહાર તેનૈવ શિરઃ સકુણ્ડલં કિરીટયુક્તં પુરુમાયિનો હરિઃ । વજ્રેણ વૃત્રસ્ય યથા પુરન્દરો બભૂવ હાહેતિ વચસ્તદા નૃણામ્

એ જ ચક્ર વડે હરિએ માયાવીના કુંડળ અને મુકડા સાથેનું માથું કાપી નાખ્યું, જેમ ઇન્દ્રે વજ્રથી વૃત્રાસુરને સંહાર્યો હતો. ત્યારે મનુષ્યોમાં 'હાય! હાય!' એમ કરૂણ રડારોડ શરૂ થયો.

( અનુષ્ટુપ્ ) તસ્મિન્નિપતિતે પાપે સૌભે ચ ગદયા હતે । નેદુર્દુન્દુભયો રાજન્ દિવિ દેવગણેરિતાઃ । સખીનાં અપચિતિં કુર્વન્ દન્તવક્રો રુષાભ્યગાત્

જ્યારે એ પાપી પડી ગયો અને ગદાથી સૌભ પણ નાશ પામ્યો, ત્યારે દેવતાઓએ આકાશમાં દુન્દુભીઓ વગાડીને આનંદ વ્યક્ત કર્યો. દંતવક્ર પોતાના મિત્રનું બદલો લેવા માટે ક્રોધથી આગળ આવ્યો.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે સૌભવધો નામ સપ્તસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'શાલ્વવધ' નામના સત્તેરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

દન્તવક્રવિદૂરથવધઃ; બલરામદ્‌વારા સૂતશિરશ્છેદશ્ચ - અથાષ્ટસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ શ્રીશુક ઉવાચ। શિશુપાલસ્ય શાલ્વસ્ય પૌણ્ડ્રકસ્યાપિ દુર્મતિઃ। પરલોકગતાનાં ચ કુર્વન્પારોક્ષ્યસૌહૃદમ્

દંતવક્ર અને વિદૂરથનો સંહાર તથા બલરામ દ્વારા સૂતનું શિરચ્છેદ—આ રીતે અઠ્ઠોતેરમું અધ્યાય શરૂ થાય છે. શ્રીશુકદેવજી કહે છે: શિશુપાલ, શાલ્વ, પૌંડ્રક અને બીજા દુષ્ટો મૃત્યુ પામ્યા પછી પણ, કૃષ્ણે એમના પર પણ પરમ સ્નેહ જ બતાવ્યો.

એકઃ પદાતિઃ સઙ્ક્રુદ્ધો ગદાપાણિઃ પ્રકમ્પયન્। પદ્ભ્યામિમાં મહારાજ મહાસત્ત્વો વ્યદૃશ્યત

પછી એક જ પદાતી, ભયંકર ગુસ્સામાં, ગદા હાથમાં લઈને, ધરતી ધ્રુજી ઉઠે તેમ આગળ વધતો દેખાયો, હે મહારાજ!

તં તથાયાન્તમાલોક્ય ગદામાદાય સત્વરઃ। અવપ્લુત્ય રથાત્કૃષ્ણઃ સિન્ધું વેલેવ પ્રત્યધાત્

એમને આવતો જોઈ, કૃષ્ણે તરત જ પોતાની ગદા પકડી, રથ પરથી કૂદી પડ્યા અને જેમ દરિયો કિનારે અથડાય એ રીતે, સામો મુકાબલો કરવા ગયા.

ગદામુદ્યમ્ય કારૂષો મુકુન્દં પ્રાહ દુર્મદઃ। દિષ્ટ્યા દિષ્ટ્યા ભવાનદ્ય મમ દૃષ્ટિપથં ગતઃ

કરુષ રાજાએ ગદા ઊંચકી અને ગર્વભેર મુકુન્દને કહ્યું: 'આજ તો મારા ભાગ્યે, બહુ જ સારા સંજોગે, તું મારી નજરે પડ્યો છે.'

ત્વં માતુલેયો નઃ કૃષ્ણ મિત્રધ્રુઙ્માં જિઘાંસસિ। અતસ્ત્વાં ગદયા મન્દ હનિષ્યે વજ્રકલ્પયા

કૃષ્ણ, તું તો અમારો મામા છે, છતાંયે તું મને, તારા મિત્રને, મારવા ઈચ્છે છે. એટલે, ઓ મૂર્ખ, હું તને વજ્ર જેવી કઠોર ગદાથી મારી નાખીશ.

તર્હ્યાનૃણ્યમુપૈમ્યજ્ઞ મિત્રાણાં મિત્રવત્સલઃ। બન્ધુરૂપમરિં હત્વા વ્યાધિં દેહચરં યથા

મિત્રોનો પ્રેમાળ, હવે હું તારા જેવા શત્રુને, જે સંબંધીઓના રૂપમાં છે, મારીને, જાણે શરીરમાં રહેલી બીમારીને દૂર કરાય એમ, મારો ઋણ ઉતારી દઈશ.

એવં રૂક્ષૈસ્તુદન્વાક્યૈઃ કૃષ્ણં તોત્રૈરિવ દ્વિપમ્। ગદયાતાડયન્મૂર્ધ્નિ સિંહવદ્વ્યનદચ્ચ સઃ

એમ કહી, કરુષે કઠોર વચનો બોલી કૃષ્ણને જાણે દંડથી હાથીને ચોટ પહોંચાડે એમ દુઃખ આપ્યા અને પછી ગદાથી કૃષ્ણના માથા પર પ્રહાર કર્યો, અને સિંહ જેવો ગર્જના કરી.

ગદયાભિહતોઽપ્યાજૌ ન ચચાલ યદૂદ્વહઃ। કૃષ્ણોઽપિ તમહન્ગુર્વ્યા કૌમોદક્યા સ્તનાન્તરે

યદુવંશના શ્રેષ્ઠ કૃષ્ણને યુદ્ધમાં ગદાનો ઘા પડ્યો છતાં એ ذرાય હલ્યા નહીં; અને પછી કૃષ્ણે પોતાની કૌમોદકી ગદાથી તેના છાતીમાં ઘા કર્યો.

ગદાનિર્ભિન્નહૃદય ઉદ્વમન્રુધિરં મુખાત્। પ્રસાર્ય કેશબાહ્વઙ્ઘ્રીન્ધરણ્યાં ન્યપતદ્વ્યસુઃ

ગદાના ઘાથી તેનું હૃદય ફાટી ગયું, મોઢામાંથી લોહી વહી નીકળ્યું; વાળ, હાથ અને પગ ફેલાવી, એ નિર્જીવ થઈ જમીન પર પડી ગયો.

તતઃ સૂક્ષ્મતરં જ્યોતિઃ કૃષ્ણમાવિશદદ્ભુતમ્। પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં યથા ચૈદ્યવધે નૃપ

પછી એક અતિ સૂક્ષ્મ અને અદ્ભુત તેજ કૃષ્ણમાં પ્રવેશ્યું, બધાં જીવજંતુઓ જોઈ રહ્યાં હતા—જેમ શિશુપાલના વધ સમયે થયું હતું, એમ.

વિદૂરથસ્તુ તદ્ભ્રાતા ભ્રાતૃશોકપરિપ્લુતઃ। આગચ્છદસિચર્માભ્યામુચ્છ્વસંસ્તજ્જિઘાંસયા

વિદૂરથ, તેનો ભાઈ, ભાઈના શોકથી વ્યાકુળ થઈ, તલવાર અને ઢાલ લઈને, ભારે શ્વાસ લેતો, કૃષ્ણને મારવા દોડ્યો.

તસ્ય ચાપતતઃ કૃષ્ણશ્ચક્રેણ ક્ષુરનેમિના। શિરો જહાર રાજેન્દ્ર સકિરીટં સકુણ્ડલમ્

જેમજ તે દોડી આવ્યો, કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ ધારવાળાં ચક્રથી તેનું માથું, મકુટ અને કુંડળ સહિત, કપાઈ નાખ્યું, રાજા.

એવં સૌભં ચ શાલ્વં ચ દન્તવક્રં સહાનુજમ્। હત્વા દુર્વિષહાનન્યૈરીડિતઃ સુરમાનવૈઃ

આ રીતે, કૃષ્ણે શાલ્વ, સૌભ, દંતવક્ર અને તેના ભાઈ જેવા, બીજા માટે અસહ્ય દુશ્મનોને મારી નાખ્યા, અને દેવો તથા મનુષ્યો એના યશના ગીત ગાવા લાગ્યા.

મુનિભિઃ સિદ્ધગન્ધર્વૈર્વિદ્યાધરમહોરગૈઃ। અપ્સરોભિઃ પિતૃગણૈર્યક્ષૈઃ કિન્નરચારણૈઃ

મુનિઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો, વિદ્યા ધરાવનારા, મહાનાગો, અપ્સરાઓ, પિતૃગણો, યક્ષો, કિન્નરો અને ચારણોએ પણ તેની પ્રશંસા કરી.

ઉપગીયમાનવિજયઃ કુસુમૈરભિવર્ષિતઃ। વૃતશ્ચ વૃષ્ણિપ્રવરૈર્વિવેશાલઙ્કૃતાં પુરીમ્

તેની વિજયગાથા ગવાઈ રહી હતી અને તેના પર ફૂલો વરસાવાયા; વૃષ્ણિ વંશના શ્રેષ્ઠો સાથે ઘેરાઈને, તે શોભાયમાન શહેરમાં પ્રવેશ્યો.

એવં યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો ભગવાન્જગદીશ્વરઃ। ઈયતે પશુદૃષ્ટીનાં નિર્જિતો જયતીતિ સઃ

આ રીતે, યોગેશ્વર, ભગવાન, જગતના સ્વામી કૃષ્ણ, પશુ જેવી દૃષ્ટિવાળા લોકોની નજરે ક્યારેક જીતે છે તો ક્યારેક હારે છે એમ દેખાય છે.

શ્રુત્વા યુદ્ધોદ્યમં રામઃ કુરૂણાં સહ પાણ્ડવૈઃ। તીર્થાભિષેકવ્યાજેન મધ્યસ્થઃ પ્રયયૌ કિલ

કુરુઓ અને પાંડવો વચ્ચે યુદ્ધની તૈયારી સાંભળી, રામે તીર્થયાત્રાનું બહાનું કરીને, મધ્યસ્થ રહી, ત્યાંથી નીકળી ગયો.

સ્નાત્વા પ્રભાસે સન્તર્પ્ય દેવર્ષિપિતૃમાનવાન્। સરસ્વતીં પ્રતિસ્રોતં યયૌ બ્રાહ્મણસંવૃતઃ

પ્રભાસ ખાતે સ્નાન કરીને, દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને તૃપ્ત કરી, તે બ્રાહ્મણો સાથે સરસ્વતી નદીના પ્રવાહ સામે ચાલ્યો.