શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

બાલોવાચ - ભો ભોઃ સાધો ક્ષણં તિષ્ઠ મચ્ચિન્તામપિ નાશય । દર્શનં તવ લોકસ્ય સર્વથાઘહરં પરમ્

યુવતીએ કહ્યું: હે મહાત્મા, થોડી વાર ઊભા રહો અને મારી ચિંતા દૂર કરો; તમારો દર્શન તો આખા જગતના પાપો નાશ કરી નાખે છે.

બહુધા તવ વાક્યેન દુઃખશાન્તિર્ભવિષ્યતિ । યદા ભાગ્યં ભવેદ્ ભૂરિ ભવતો દર્શનં તદા

તમારા અનેક વચનો દ્વારા દુઃખમાંથી મુક્તિ મળશે; જ્યારે મોટું પુણ્ય જાગે ત્યારે જ તમારું દર્શન મળે છે.

નારદ ઉવાચ - કાસિ ત્વં કૌ ઇમૌ ચેમા નાર્યઃ કાઃ પદ્મલોચનાઃ । વદ દેવિ સવિસ્તારં સ્વસ્ય દુઃખસ્ય કારણમ્

નારદે પૂછ્યું: તું કોણ છે? આ બે કોણ છે? અને આ કમળની આંખવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? હે દેવી, તું તારા દુઃખનું કારણ વિગતે કહો.

બાલોવાચ - અહં ભક્તિરિતિ ખ્યાતા ઇમૌ મે તનયૌ મતૌ । જ્ઞાનવૈરાગ્ય નામાનૌ કાલયોગેન જર્જરૌ

યુવતીએ કહ્યું: હું ભક્તિ તરીકે જાણીતી છું; આ બે મારા પુત્રો છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય નામે, હવે સમયના પ્રભાવે વૃદ્ધ થઈ ગયા છે.

ગઙ્‌ગાદ્યા સ્મરિતશ્ચેમા મત્સેવાર્થં સમાગતાઃ । તથાપિ ન ચ મે શ્રેયઃ સેવિતાયાઃ સુરૈરપિ

ગંગાદિ સ્ત્રીઓ મને યાદ કરીને મારી સેવા માટે અહીં આવી છે; છતાં દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી, તો પણ મને સાચો કલ્યાણ મળ્યો નથી.

ઇદાનીં શ્રુણુ મદ્વાર્તાં સચિત્તસ્ત્વં તપોધન । વાર્તા મે વિતતાપ્યસ્તિ તાં શ્રુત્વા સુખમાવહ

હવે, હે તપસ્વી, ધ્યાનથી મારી વાત સાંભળ; મારી વાત સૌને જાણીતી છે, પણ એને સાંભળવાથી તને આનંદ મળશે.

ઉત્પન્ના દ્રવિડે સાહં વૃદ્ધિં કર્નાટકે ગતા । ક્વચિત્ ક્વચિત્ મહારાષ્ટ્રે ગુર્જરે જીર્ણતાં ગતા

હું દ્રાવિડમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં મોટી થઈ; મહારાષ્ટ્ર અને ગુર્જર પ્રદેશમાં ક્યાંક ક્યાંક વૃદ્ધાવસ્થા પામી.

તત્ર ઘોર કલેર્યોગાત્ પાખણ્ડૈઃ ખણ્ડિતાઙ્ગકા । દુર્બલાહં ચિરં યાતા પુત્રાભ્યાં સહ મન્દતામ્

ત્યાં કળીયુગના ભયાનક પ્રભાવે, પાખંડી લોકોએ મને હાનિ પહોંચાડી; હું અને મારા પુત્રો લાંબા સમય સુધી નબળા રહી ગયા.

વૃન્દાવનં પુનઃ પ્રાપ્ય નવીનેવ સુરૂપિણી । જાતાહં ઉવતી સમ્યક્ શ્રેષ્ઠરૂપા તુ સાંપ્રતમ્

પછી જ્યારે હું ફરી વ્રજમાં આવી, ત્યારે હું નવયુવાન અને સુંદર બની, અને હવે શ્રેષ્ઠ રૂપ ધરાવું છું.

ઇમૌ તુ શયિતૌ અત્ર સુતૌ મે ક્લિશ્યતઃ શ્રમાત્ । ઇદં સ્થાનં પરિત્યજ્ય વિદેશં ગમ્યતે મયા

પણ અહીં મારા બે પુત્રો થાકથી ક્લાંત થઈને પડ્યા છે; તેથી હું આ સ્થળ છોડીને બીજા દેશમાં જવાનું વિચારી રહી છું.

જરઠત્વં સમાયાતૌ તેન દુઃખેન દુઃખિતા । સાહં તુ તરુણી કસ્માત્ સુતૌ વૃદ્ધૌ ઇમૌ કુતઃ

મારા પુત્રો વૃદ્ધ થઈ ગયા છે, એ દુઃખથી હું દુઃખી છું; હું તો યુવાન છું, તો મારા પુત્રો કેમ વૃદ્ધ થયા?

ત્રયાણાં સહચારિત્વાત્ વૈપરીત્યં કુતઃ સ્થિતમ્ । ઘટતે જરઠા માતા તરુણૌ તનયૌ ઇતિ

અમે ત્રણેય સાથે રહીને પણ આવું વિપરીત કેમ થયું? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે.

અતઃ શોચામિ ચાત્માનં વિસ્મયાવિષ્ટમાનસા । વદ યોગનિધે ધીમન્ કારણં ચાત્ર કિં ભવેત્

આથી હું મારા પર દુઃખી છું અને આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ છું; હે યોગના ખજાના, હે બુદ્ધિશાળી, અહીંનું કારણ શું હોઈ શકે તે કહો.

નારદ ઉવાચ - જ્ઞાનેનાત્મનિ પશ્યામિ સર્વં એતત્ તવાનઘે । ન વિષાદઃ ત્વયા કાર્યો હરિઃ શં તે કરિષ્યતિ

નારદએ કહ્યું: હે પાપરહિત, જ્ઞાન દ્વારા હું આ બધું પોતાના અંતરમાં સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું. તું ચિંતિત ન થા, કારણ કે હરિ તારા માટે શુભતા લાવશે.

સૂત ઉવાચ - ક્ષણમાત્રેણ તજ્જ્ઞાત્વા વાક્યં ઊચે મુનીશ્વરઃ

સૂતએ કહ્યું: એ મહાન ઋષિએ એ વાત તરત જ સમજીને બોલવાનું શરૂ કર્યું.

નારદ ઉવાચ - શ્રુણુષ્વવહિતા બાલે યોગોઽયં દારુણા કલિઃ । તેન લુપ્તઃ સદાચારો યોગમાર્ગઃ તપાંસિ ચ

નારદએ કહ્યું: બાલિકા, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. આ યોગ અને કઠિન કળિયુગને કારણે સારા આચરણ, યોગનો માર્ગ અને તપસ્યા બધું જ લુપ્ત થઈ ગયું છે.

જના અઘાસુરાયન્તે શાઠ્યદુષ્કર્મકારિણઃ । ઇહ સન્તો વિષીદન્તિ પ્રહૃષ્યન્તિ હિ અસાધવઃ । ધત્તે ધૈર્યં તુ યો ધીમાન્ સ ધીરઃ પણ્ડિતોઽથવા

લોકો હવે અગાસુર જેવા બની ગયા છે, ફરે છે અને દૂષ્કર્મ કરે છે; અહીં સારા લોકો દુઃખી છે અને દુર્જનો ખુશ છે. પણ જે બુદ્ધિશાળી ધીરજ રાખે છે, એ સાચો ધીર અને પંડિત કહેવાય.

અસ્પૃશ્યાન્ અવલોક્યેયં શેષભારકરી ધરા । વર્ષે વર્ષે ક્રમાત્ જાતા મંગલં નાપિ દૃશ્યતે

આ અસ્પૃશ્યોને જોઈને, આ ધરતી હવે ભારવાહક બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષે ધીરે ધીરે ક્યાંય શુભતા દેખાતી નથી.

ન ત્વામપિ સુતૈઃ સાકં કોઽપિ પશ્યતિ સાંપ્રતમ્ । ઉપેક્ષિતાનુરાગાન્ધૈઃ જર્જરત્વેન સંસ્થિતા

હવે તો તને અને તારા પુત્રોને પણ કોઈ નથી જોતું, કારણ કે લોકો મોહમાં અંધ બનીને તને અવગણ્યા છે અને તું વૃદ્ધાવસ્થામાં પડી ગઈ છે.

વૃન્દાવનસ્ય સંયોગાત્ પુનસ્ત્વં તરુણી નવા । ધન્યં વૃન્દાવનં તેન ભક્તિઃ નૃત્યતિ યત્ર ચ

વૃંદાવન સાથેના સંગથી તું ફરી યુવાન અને તાજી બની ગઈ. એ વૃંદાવન ધન્ય છે, જ્યાં ભક્તિ પણ આનંદથી નાચે છે.

અત્રેમૌ ગ્રાહકાભાવાત્ ન જરામપિ મુઞ્ચતઃ । કિઞ્ચિત્ આત્મસુખેનેહ પ્રસુપ્તિઃ મન્યતેઽનયોઃ

અહીં ગ્રાહકોના અભાવે, વૃદ્ધાવસ્થા પણ આ બંનેને છોડતી નથી; થોડું આત્મસંતોષ લઈને એ બંને પોતાને આરામમાં માને છે.

ભક્તિરુવાચ - કથં પરીક્ષિતા રાજ્ઞા સ્થાપિતો હ્યશુચિઃ કલિઃ । પ્રવૃત્તે તુ કલૌ સર્વસારઃ કુત્ર ગતો મહાન્

ભક્તિએ કહ્યું: રાજા પરીક્ષિતે કઈ રીતે અશુદ્ધ કળીયુગને સ્થાપ્યો? કળીયુગ શરૂ થતાં જ બધા સારા ગુણો ક્યાં ચાલ્યા ગયા?

કરુણાપરેણ હરિણાપિ અધર્મ કથમીક્ષ્યતે । ઇમં મે સંશયં છિન્ધિ ત્વદ્વાચા સુખિતાસ્મ્યહમ્

દયાળુ હરિ પણ અધર્મને કેમ જોઈ શકે? મારો આ સંશય તું દૂર કર, તારી વાતથી હું ખુશ થઈ જઇશ.

નારદ ઉવાચ - યદિ પૃષ્ટસ્ત્વયા બાલે પ્રેમતઃ શ્રવણં કુરુ । સર્વં વક્ષ્યામિ તે ભદ્રે કશ્મલં તે ગમિષ્યતિ

નારદએ કહ્યું: બાલિકા, તું પ્રેમથી પૂછ્યું છે, તો ધ્યાનથી સાંભળ. હું તને બધું કહું છું, હે સુખી, અને તારો ગુંચવાટ દૂર થઈ જશે.

યદા મુકુન્દો ભગવાન્ ક્ષ્માં ત્યક્ત્વા સ્વપદં ગતઃ । તદ્‌દિનાત્ કલિરાયાતઃ સર્વસાધનબાધકઃ

જ્યારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી છોડી પોતાના ધામે ગયા, એ દિવસથી કળીયુગ આવી ગયો, જે બધા સારા સાધનોને રોકે છે.

દૃષ્ટો દિગ્વિજયે રાજ્ઞા દીનવત્ શરણં ગતઃ । ન મયા મારણીયોઽયં સારંગ ઇવ સરભુક્

રાજાએ દિશા વિજય દરમિયાન કળીયુગને દુઃખી અવસ્થામાં આશ્રય માંગતો જોયો; મેં તેને મારી નાંખ્યો નહીં, જેમ મધમાખી વાળો મધ લેવા છતાં મધમાખીને બચાવે છે.

યત્ફલં નાસ્તિ તપસા ન યોગેન સમાધિના । તત્ફલં લભતે સમ્યક્ કલૌ કેશવકીર્તનાત્

જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી મળતું નથી, એ ફળ કળીયુગમાં કેશવનાં ગુણગાનથી સંપૂર્ણ મળે છે.

એકાકારં કલિં દૃષ્ટ્વા સારવત્સારનીરસમ્ । વિષ્ણુરાતઃ સ્થાપિતવાન્ કલિજાનાં સુખાય ચ

કળીયુગને એકરૂપ, રસવિહિન અને સારવિહિન જોઈને, વિષ્ણુરાતએ તેને કળીયુગમાં જન્મેલા લોકોના સુખ માટે સ્થાપ્યો.

કુકર્માચરનાત્સારઃ સર્વતો નિર્ગતોઽધુના । પદાર્થાઃ સંસ્થિતા ભૂમૌ બીજહીનાસ્તુષા યથા

ખરાબ કર્મોથી હવે સર્વત્ર સાર દૂર થઈ ગયો છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ બીજ વગરના તૂષા જેવી રહી ગઈ છે.