શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( વસંતતિલકા ) ગુપ્તા નૃભિર્નિરગમન્નુપલબ્ધુમેતદ્ દેવ્યો યથા દિવિ વિમાનવરૈર્નૃદેવ્યઃ । તા માતુલેયસખિભિઃ પરિષિચ્યમાનાઃ સવ્રીડહાસવિકસદ્ વદના વિરેજુઃ

પુરુષોની રક્ષા હેઠળ રાણીઓ અજાણતાં બહાર નીકળી, જાણે સ્વર્ગની દેવીઓ વિમાનમાં જાય છે; માતુલ અને સખીઓએ તેમને છાંટતાં, તેમના મુખ પર લાજભર્યા સ્મિત ખીલી ઉઠ્યા.

તા દેવરાનુત સખીન્ સિન્સિષિચુર્દૃતીભિઃ ક્લિન્નામ્બરા વિવૃતગાત્રકુચોરુમધ્યાઃ । ઔત્સુક્યમુક્ત કવરા ચ્ચ્યવમાનમાલ્યાઃ ક્ષોભં દધુર્મલધિયાં રુચિરૈર્વિહારૈઃ

આ રાણીઓએ પોતાની સખીઓ સાથે ઉત્સાહપૂર્વક દેવતાઓ પર પાણી છાંટ્યું; ભીંજાયેલા વસ્ત્રો, ખુલ્લા અંગો અને ઢળી પડેલી માળાઓથી, તેમના રમણિય વિહારોએ દુષ્ટ મનવાળા લોકોના મનમાં ઉથલપાથલ કરી દીધી.

( અનુષ્ટુપ્ ) સ સમ્રાડ્ રથમારુઢઃ સદશ્વં રુક્મમાલિનમ્ । વ્યરોચત સ્વપત્નીભિઃ ક્રિયાભિઃ ક્રતુરાડિવ

સમ્રાટ સુંદર ઘોડાઓ અને સુવર્ણ શોભિત રથ પર પોતાની પત્નીઓ સાથે બેઠા, યજ્ઞના સ્વામી જેમ વિધિમાં તેજસ્વી લાગે છે તેમ તેજ પામ્યા.

પત્નીસંયાજાવભૃથ્યૈઃ ચરિત્વા તે તમૃત્વિજઃ । આચાન્તં સ્નાપયાં ચક્રુઃ ગંગાયાં સહ કૃષ્ણયા

પત્નીઓ સાથે અવભૃથસ્નાન કર્યા પછી, ઋત્વિજોએ પોતે શુદ્ધ થઈ, ગંગામાં શ્રીકૃષ્ણ સાથે રાજાને સ્નાન કરાવ્યું.

દેવદુન્દુભયો નેદુઃ નરદુંદુભિભિઃ સમમ્ । મુમુચુઃ પુષ્પવર્ષાણિ દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ

દેવદુંદુભીઓ અને માનવ દુંદુભીઓ સાથે ગુંજી ઉઠી; દેવ, ઋષિ, પિતૃ અને માનવો પુષ્પવર્ષા કરવા લાગ્યા.

સસ્નુસ્તત્ર તતઃ સર્વે વર્ણાશ્રમયુતા નરાઃ । મહાપાતક્યપિ યતઃ સદ્યો મુચ્યેત કિલ્બિષાત્

ત્યાં દરેક વર્ણ અને આશ્રમના લોકો સ્નાન કરવા આવ્યા; કારણ કે મહાપાપી પણ ત્યાં તરત પાપમુક્ત થઈ જાય છે.

અથ રાજાહતે ક્ષૌમે પરિધાય સ્વલઙ્કૃતઃ । ઋત્વિક્ સદસ્ય વિપ્રાદીન્ આનર્ચાભરણામ્બરૈઃ

પછી રાજાએ સુંદર રેશમી વસ્ત્ર પહેરીને અને શોભાયમાન થઈ, ઋત્વિજ, સદસ્ય અને બ્રાહ્મણોને આભૂષણ અને વસ્ત્ર આપી સન્માનિત કર્યા.

બન્ધૂઞ્જ્ઞાતીન્ નૃપાન્ મિત્ર સુહૃદોઽન્યાંશ્ચ સર્વશઃ । અભીક્ષ્ણં પૂજયામાસ નારાયણપરો નૃપઃ

નારાયણમાં તત્પર રાજાએ પોતાના બંધુ, જ્ઞાતિ, રાજા, મિત્ર અને અન્ય સૌને વારંવાર સન્માન આપ્યો.

( વસંતતિલકા ) સર્વે જનાઃ સુરરુચો મણિકુણ્ડલસ્રગ્ ઉષ્ણીષકઞ્ચુક દુકૂલમહાર્ઘ્યહારાઃ । નાર્યશ્ચ કુણ્ડલયુગાલકવૃન્દજુષ્ટ વક્ત્રશ્રિયઃ કનકમેખલયા વિરેજુઃ

બધા લોકોએ મણિ કુંડળ, ફૂલોની માળા, પાગ, કંચુકા, નાજુક વસ્ત્રો અને કિંમતી હાર પહેરી દેવતુલ્ય તેજ પામ્યું; સ્ત્રીઓએ કુંડળ, ચુડીઓ અને સુવર્ણ કમરપટ્ટા સાથે પોતાના સુંદર મુખે તેજ પામ્યું.

( અનુષ્ટુપ્ ) અથ ઋત્વિજો મહાશીલાઃ સદસ્યા બ્રહ્મવાદિનઃ । બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શુદ્રા રાજાનો યે સમાગતાઃ

પછી મહાન ગુણવાળા ઋત્વિજ, સદસ્ય અને બ્રાહ્મણજ્ઞાની, તેમજ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર વર્ણના રાજાઓ ત્યાં ભેગા થયા.

દેવર્ષિપિતૃભૂતાનિ લોકપાલાઃ સહાનુગાઃ । પૂજિતાસ્તં અનુજ્ઞાપ્ય સ્વધામાનિ યયુર્નૃપ

દેવ, ઋષિ, પિતૃ, ભૂત અને લોકપાલો પોતાના અનુયાયીઓ સાથે સન્માન પામી, રાજાની પરવાનગી લઈને પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા.

હરિદાસસ્ય રાજર્ષે રાજસૂયમહોદયમ્ । નૈવાતૃપ્યન્ પ્રશંસન્તઃ પિબન્ મર્ત્યોઽમૃતં યથા

રાજર્ષિઓએ હરિદાસના રાજસૂય મહોત્સવની એટલી વખાણ કરી કે, જેમ મરણશીલ માણસ અમૃત પીવે તો ક્યારેય થાકતો નથી, એમ તેઓ પણ થાક્યા નહોતા.

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા સુહૃત્ સંબંન્ધિ બાન્ધવાન્ । પ્રેમ્ણા નિવારયામાસ કૃષ્ણં ચ ત્યાગકાતરઃ

પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે પ્રેમપૂર્વક પોતાના મિત્રો, સગા અને બાંધવોને વિદાય આપી, અને કૃષ્ણને પણ વિદાય આપતી વખતે મનમાં વિયોગની વેદનાથી અટકી પડ્યા.

ભગવાનપિ તત્રાઙ્‌ગ ન્યવાત્સીત્ તત્પ્રિયંકરઃ । પ્રસ્થાપ્ય યદુવીરાંશ્ચ સામ્બાદીંશ્ચ કુશસ્થલીમ્

ભગવાન, જે પોતાના પ્રિયજનોને સુખ આપનાર છે, તેમણે યદુવીરો અને સાંબાદિકોને કુશસ્થળી મોકલી, પછી થોડો સમય ત્યાં જ રોકાયા.

ઇત્થં રાજા ધર્મસુતો મનોરથમહાર્ણવમ્ । સુદુસ્તરં સમુત્તીર્ય કૃષ્ણેનાસીદ્ ગતજ્વરઃ

આ રીતે ધર્મપુત્ર રાજાએ શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી પોતાના મનના મહાન ઇચ્છાઓના દરિયાને પાર કરી લીધું અને બધું દુઃખ દૂર થયું.

એકદાન્તઃપુરે તસ્ય વીક્ષ્ય દુર્યોધનઃ શ્રિયમ્ । અતપ્યદ્ રાજસૂયસ્ય મહિત્વં ચાચ્યુતાત્મનઃ

એક વખત રાજમહેલમાં દુર્યોધને રાજસૂયના વૈભવ અને અચ્યૂત ભગવાનની મહિમા જોઈ, તો તેને મનમાં જ્વાળા ઉઠી.

( વસંતતિલકા ) યસ્મિન્ નરેન્દ્રદિતિજેન્દ્ર સુરેન્દ્રલક્ષ્મીઃ નાના વિભાન્તિ કિલ વિશ્વસૃજોપકૢપ્તાઃ । તાભિઃ પતીન્દ્રુપદરાજસુતોપતસ્થે યસ્યાં વિષક્તહૃદયઃ કુરુરાડતપ્યત્

જ્યાં રાજાઓ, દૈત્યરાજાઓ અને દેવતાઓની સંપત્તિ સર્જનહારે વિવિધ રીતે શોભતી હતી, ત્યાં દ્રુપદપુત્રીના બાજુમાં પતિ ઊભા હતા અને કુરુરાજનું હૃદય એ વૈભવ જોઈને બળતું હતું.

યસ્મિન્ તદા મધુપતેર્મહિષીસહસ્રં શ્રોણીભરેણ શનકૈઃ ક્વણદઙ્‌ઘ્રિશોભમ્ । મધ્યે સુચારુ કુચકુઙ્કુમશોણહારં શ્રીમન્મુખં પ્રચલકુણ્ડલકુન્તલાઢ્યમ્

ત્યાં, મધુપતિની હજાર રાણીઓ, જેઓની નિતંબો ભારે અને પગમાં પાયલ ઝણકતી હતી, એ સૌએ સુંદર ગુલાબી હાર અને ઝૂલેતા કુંડળવાળા ચહેરાને ઘેરી રાખ્યો હતો.

( અનુષ્ટુપ્ ) સભાયાં મયકૢપ્તાયાં ક્વાપિ ધર્મસુતોઽધિરાટ્ । વૃતોઽનુગૈર્બન્ધુભિશ્ચ કૃષ્ણેનાપિ સ્વચક્ષુષા

માયાએ બનાવેલી સભામાં ધર્મપુત્ર રાજા પોતાના સગા અને અનુયાયીઓથી ઘેરાયેલા હતા, અને કૃષ્ણ પણ પોતાની આંખે એ બધું જોઈ રહ્યા હતા.

આસીનઃ કાઞ્ચને સાક્ષાત્ આસને મઘવાનિવ । પારમેષ્ઠ્યશ્રીયા જુષ્ટઃ સ્તૂયમાનશ્ચ વન્દિભિઃ

સોનાના સિંહાસન પર બેઠેલા, જાણે ઇન્દ્ર જેવા, પરમ ઐશ્વર્યથી યુક્ત એવા રાજાની વંદકો વખાણ કરતા હતા.

તત્ર દુર્યોધનો માની પરીતો ભ્રાતૃભિર્નૃપ । કિરીટમાલી ન્યવિશદ્ અસિહસ્તઃ ક્ષિપન્ રુષા

ત્યાં દુર્યોધન, ગર્વભેર પોતાના ભાઈઓથી ઘેરાયેલો, માથા પર મુગટ અને ફૂલમાળા પહેરેલી, હાથમાં તલવાર લઈને ગુસ્સામાં નીચે મૂકી બેઠો હતો.

સ્થલેઽભ્યગૃહ્ણાદ્ વસ્ત્રાન્તં જલં મત્વા સ્થલેઽપતત્ । જલે ચ સ્થલવદ્ ભ્રાન્ત્યા મયમાયાવિમોહિતઃ

માયાની માયાથી મોહિત થયેલા દુર્યોધને જમીન પર પાણી સમજી વસ્ત્ર પકડ્યું, પણ એ સૂકું હતું; અને પાણીમાં જમીન સમજી પગ મૂક્યો.

જહાસ ભીમસ્તં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયો નૃપતયોઽપરે । નિવાર્યમાણા અપ્યઙ્‌ગ રાજ્ઞા કૃષ્ણાનુમોદિતાઃ

ભીમએ આ દૃશ્ય જોઈને હસી ઉઠ્યો, સ્ત્રીઓ અને બીજા રાજાઓ પણ હસ્યા; રાજાએ રોકવા છતાં કૃષ્ણએ એ હાસ્યને મંજૂરી આપી.

( મિશ્ર ) સ વ્રીડિતોઽવાગ્વદનો રુષા જ્વલન્ નિષ્ક્રમ્ય તૂષ્ણીં પ્રયયૌ ગજાહ્વયમ્ । હાહેતિ શબ્દઃ સુમહાનભૂત્ સતાં અજાતશત્રુર્વિમના ઇવાભવત્ । બભૂવ તૂષ્ણીં ભગવાન્ભુવો ભરં સમુજ્જિહીર્ષુર્ભ્રમતિ સ્મ યદ્ દૃશા

લજ્જાથી દુર્યોધન માથું નીચે કરી ગુસ્સાથી ધગધગતો બહાર નીકળી ગજાહ્વય તરફ ચાલ્યો ગયો; સાધુઓમાં 'હાય'નો મોટો અવાજ થયો અને અજાતશત્રુનું મન દુઃખી થયું; ભગવાન ચુપચાપ રહ્યા અને ધરતીનો ભાર ઉતારવાનો વિચાર કરતાં, બધું જોઈ રહ્યા હતા.

( અનુષ્ટુપ્ ) એતત્તેઽભિહિતં રાજન્ યત્પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા । સુયોધનસ્ય દૌરાત્મ્યં રાજસૂયે મહાક્રતૌ

હે રાજા, તમે જે પૂછ્યું હતું એ મહારાજસૂય યજ્ઞમાં સુયોધનના દુશ્ચરિત્ર્ય વિશે મેં તમને કહી દીધું.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે દુર્યોધનમાનભંગો નામ પઞ્ચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'દુર્યોધનનો ગર્વભંગ' નામે પચોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

શાલ્વસ્ય યદુભિઃ સહ યુદ્ધમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) અથાન્યદપિ કૃષ્ણસ્ય શ્રૃણુ કર્માદ્‌ભુતં નૃપ । ક્રીડાનરશરીરસ્ય યથા સૌભપતિર્હતઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: હે રાજા, હવે કૃષ્ણના એક બીજા અદ્ભુત લીલા સાંભળો—કેવી રીતે રમતાં રમતાં શરીરથી પર એવા ભગવાને સૌભના રાજાને મારી નાખ્યો.

શિશુપાલસખઃ શાલ્વો રુક્મિણ્યુદ્‌વાહ આગતઃ । યદુભિર્નિર્જિતઃ સઙ્ખ્યે જરાસન્ધાદયસ્તથા

શિશુપાલનો મિત્ર શાલ્વ, રુક્મિણીના લગ્નમાં આવ્યો હતો; તેને અને જરાસંધાદિકોને યદુઓએ યુદ્ધમાં હરાવ્યા હતા.

શાલ્વઃ પ્રતિજ્ઞામકરોત્ શ્રૃણ્વતાં સર્વભૂભુજામ્ । અયાદવાં ક્ષ્માં કરિષ્યે પૌરુષં મમ પશ્યત

શાલ્વે બધા રાજાઓની સામે પ્રતિજ્ઞા લીધી: 'હું ધરતીને યદુઓથી મુક્ત કરીશ—મારું પરાક્રમ જુઓ.'