શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સહદેવં દક્ષિણસ્યાં આદિશત્ સહ સૃઞ્જયૈઃ । દિશિ પ્રતીચ્યાં નકુલં ઉદીચ્યાં સવ્યસાચિનમ્ । પ્રાચ્યાં વૃકોદરં મત્સ્યૈઃ કેકયૈઃ સહ મદ્રકૈઃ

તેમણે સહદેવને શ્રુંજયો સાથે દક્ષિણ દિશામાં, નકુલને પશ્ચિમમાં, અર્જુનને ઉત્તર દિશામાં અને ભીમને મચ્છ, કૈકય અને મદ્ર દેશના રાજાઓ સાથે પૂર્વ દિશામાં મોકલ્યા.

તે વિજિત્ય નૃપાન્ વીરા આજહ્રુર્દિગ્ભ્ય ઓજસા । અજાતશત્રવે ભૂરિ દ્રવિણં નૃપ યક્ષ્યતે

એ વીરોએ ચારે દિશાના રાજાઓને પોતાના બળથી જીત્યા અને અજાતશત્રુ માટે ઘણું ધન લાવ્યું, જે યજ્ઞ કરવા જતો હતો.

શ્રુત્વાજિતં જરાસન્ધં નૃપતેર્ધ્યાયતો હરિઃ । આહોપાયં તમેવાદ્ય ઉદ્ધવો યમુવાચ હ

જ્યારે જાણ્યું કે જરાસંધ હજી પણ અજીત છે અને રાજા એના વિષે વિચારતો હતો, ત્યારે હરિએ એ ઉપાય જણાવ્યું, જે પહેલેથી ઉદ્ધવએ કહ્યું હતો.

ભીમસેનોઽર્જુનઃ કૃષ્ણો બ્રહ્મલિઙ્‌ગધરાસ્ત્રયઃ । જગ્મુર્ગિરિવ્રજં તાત બૃહદ્રથસુતો યતઃ

ભીમસેન, અર્જુન અને કૃષ્ણ—આ ત્રણેય બ્રાહ્મણના વેશમાં, ગિરિવ્રજ ગયા, જ્યાં બૃહદ્રથનો પુત્ર રહેતો હતો.

તે ગત્વાઽઽતિથ્યવેલાયાં ગૃહેષુ ગૃહમેધિનમ્ । બ્રહ્મણ્યં સમયાચેરન્ રાજન્યા બ્રહ્મલિઙ્‌ગિનઃ

તેઓ યોગ્ય સમયે, અતિથિ તરીકે, ગૃહસ્થના ઘરમાં ગયા અને રાજકુમારો બ્રાહ્મણના વેશમાં, રીત પ્રમાણે વર્ત્યા.

રાજન્ વિદ્ધ્યતિથીન્ પ્રાપ્તાન્ અર્થિનો દૂરમાગતાન્ । તન્નઃ પ્રયચ્છ ભદ્રં તે યદ્‌ વયં કામયામહે

હે રાજા, જાણો કે અમે અતિથિ તરીકે, દૂરથી ઈચ્છા લઈને આવ્યા છીએ. હે શુભકામના ધરાવનાર, અમને જે જોઈએ છે, એ આપો.

કિં દુર્મર્ષં તિતિક્ષૂણાં કિં અકાર્યં અસાધુભિઃ । કિં ન દેયં વદાન્યાનાં કઃ પરઃ સમદર્શિનામ્

ધીરજ ધરનારને શું અસહ્ય છે? દુષ્ટો માટે શું અયોગ્ય છે? દાનશીલ માટે શું આપવું ન જોઈએ? અને સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ રાખનારથી કોણ મહાન છે?

યોઽનિત્યેન શરીરેણ સતાં ગેયં યશો ધ્રુવમ્ । નાચિનોતિ સ્વયં કલ્પઃ સ વાચ્યઃ શોચ્ય એવ સઃ

જે પોતાના નાશવાન શરીરથી, શક્તિ હોવા છતાં, સજ્જનોમાં કાયમી કીર્તિ મેળવતો નથી, એ ખરેખર દયનીય કહેવાય.

હરિશ્ચન્દ્રો રન્તિદેવ ઉઞ્છવૃત્તિઃ શિબિર્બલિઃ । વ્યાધઃ કપોતો બહવો હ્યધ્રુવેણ ધ્રુવં ગતાઃ

હરિશ્ચંદ્ર, રંતિદેવ, શિબી, બલિ, શિકારી, કબૂતર—એવા અનેક લોકોએ નાશવાન શરીરથી શાશ્વત યશ મેળવ્યું છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - સ્વરૈરાકૃતિભિસ્તાંસ્તુ પ્રકોષ્ઠૈર્જ્યાહતૈરપિ । રાજન્યબન્ધૂન્ વિજ્ઞાય દૃષ્ટપૂર્વાનચિન્તયત્

શુકદેવજી કહે છે: અવાજ, રૂપ અને ધનુષ્યની દોરીના નિશાનથી—even હાથ જોઈને—તેમણે રાજકુમારોને ઓળખી લીધા, કારણ કે પહેલા જોઈ ચૂક્યા હતા, અને મનમાં વિચાર્યું.

રાજન્યબન્ધવો હ્યેતે બ્રહ્મલિઙ્‌ગાનિ બિભ્રતિ । દદાનિ ભિક્ષિતં તેભ્ય આત્માનમપિ દુસ્ત્યજમ્

આ રાજવંશના સંબંધીઓ હવે બ્રાહ્મણના ચિહ્નો ધારણ કરે છે; હું તેમને ભિક્ષા રૂપે મારું પોતાનું પણ, જે છોડવું અતિ દુષ્કર છે, આપી દઈશ.

બલેર્નુ શ્રૂયતે કીર્તિઃ વિતતા દિક્ષ્વકલ્મષા । ઐશ્વર્યાદ્‌ ભ્રંશિતસ્યાપિ વિપ્રવ્યાજેન વિષ્ણુના

બલિની કીર્તિ સર્વ દિશામાં પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ રહી, એવું સાંભળવામાં આવે છે—even જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણનું રૂપ લઈને તેની સંપત્તિ લઈ લીધી હતી.

શ્રિયં જિહીર્ષતેન્દ્રસ્ય વિષ્ણવે દ્વિજરૂપિણે । જાનન્નપિ મહીં પ્રાદાદ્‌ વાર્યમાણોઽપિ દૈત્યરાટ્

ઇન્દ્રની સંપત્તિ મેળવવા ઇચ્છતા વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કર્યું ત્યારે, દૈત્યરાજ બલિએ જાણતાં અને રોકાતા છતાં પણ પૃથ્વી આપી દીધી.

જીવતા બ્રાહ્મણાર્થાય કો ન્વર્થઃ ક્ષત્રબન્ધુના । દેહેન પતમાનેન નેહતા વિપુલં યશઃ

બ્રાહ્મણના હિત માટે જીવતા ક્ષત્રિય સંબંધીઓના શરીરનું શું કામ? અહીં શરીર પડતું જાય ત્યારે તો વિશાળ યશ મળે છે.

ઇત્યુદારમતિઃ પ્રાહ કૃષ્ણાર્જુનવૃકોદરાન્ । હે વિપ્રા વ્રિયતાં કામો દદામ્યાત્મશિરોઽપિ વઃ

આ રીતે ઉદાર મનથી તેણે કૃષ્ણ, અર્જુન અને ભીમસેનને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણો, તમારી ઇચ્છા કહો; હું તમારે માટે મારું મસ્તક પણ આપી દઈશ.'

શ્રીભગવાનુવાચ - યુદ્ધં નો દેહિ રાજેન્દ્ર દ્વન્દ્વશો યદિ મન્યસે । યુદ્ધાર્થિનો વયં પ્રાપ્તા રાજન્યા નાન્યકાઙ્‌ક્ષિણઃ

ભગવાને કહ્યું: 'હે રાજા, જો તને યોગ્ય લાગે તો અમને યુદ્ધ માટે મંજૂરી આપ; અમે ક્ષત્રિય સાથે યુદ્ધ કરવા જ આવ્યા છીએ, બીજું કંઈ ઈચ્છતા નથી.'

અસૌ વૃકોદરઃ પાર્થઃ તસ્ય ભ્રાતાર્જુનો હ્યયમ્ । અનયોર્માતુલેયં માં કૃષ્ણં જાનીહિ તે રિપુમ્

આ ભીમસેન છે, હે પાર્થ; તેનો ભાઈ અર્જુન છે. મને, કૃષ્ણને, તેમનો મામા અને તારો શત્રુ જાણ.

એવમાવેદિતો રાજા જહાસોચ્ચૈઃ સ્મ માગધઃ । આહ ચામર્ષિતો મન્દા યુદ્ધં તર્હિ દદામિ વઃ

આવી રીતે જાણીને માગધ રાજાએ ઉંચે હસી કહ્યું: 'તમે મૂર્ખો છો, તો હવે હું તમને યુદ્ધ આપું છું.'

ન ત્વયા ભીરુણા યોત્સ્યે યુધિ વિક્લવતેજસા । મથુરાં સ્વપુરીં ત્યક્ત્વા સમુદ્રં શરણં ગતઃ

હું તારી સાથે યુદ્ધ નહીં કરું, કેમ કે તું ડરપોક છે અને તારી શૌર્યમાં નિશ્ચિતતા નથી; તું પોતાની માતૃભૂમિ મથુરા છોડીને દરિયાકાંઠે આશરો લીધો છે.

અયં તુ વયસા તુલ્યો નાતિસત્ત્વો ન મે સમઃ । અર્જુનો ન ભવેદ્ યોદ્ધા ભીમસ્તુલ્યબલો મમ

આ વયમાં તો મારા બરાબર છે, પણ શક્તિમાં સમાન નથી; અર્જુન યુદ્ધ માટે યોગ્ય નથી, પણ ભીમ મારી બરાબર બળવાન છે.

ઇત્યુક્ત્વા ભીમસેનાય પ્રાદાય મહતીં ગદામ્ । દ્વિતીયાં સ્વયમાદાય નિર્જગામ પુરાદ્ બહિઃ

આવું કહીને તેણે ભીમસેનને એક મોટી ગદા આપી, બીજી પોતે લીધી અને શહેરની બહાર નીકળી ગયો.

તતઃ સમે ખલે વીરૌ સંયુક્તાવિતરેતરૌ । જઘ્નતુર્વજ્રકલ્પાભ્યાં ગદાભ્યાં રણદુર્મદૌ

પછી બંને વીર સમાન બળથી મેદાનમાં ભેગા થયા; યુદ્ધના ઉન્માદમાં, વજ્ર જેવી ગદાઓથી એકબીજાને મારવા લાગ્યા.

મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ સવ્યં દક્ષિણમેવ ચ । ચરતોઃ શુશુભે યુદ્ધં નટયોરિવ રઙ્‌ગિણોઃ

જ્યારે તેઓ ડાબી અને જમણી બાજુએ વિવિધ વળાંકો લેતા લડતા હતા, ત્યારે તેમનું યુદ્ધ રંગમંચ પર નૃત્ય કરતા કલાકારો જેવું સુંદર લાગતું હતું.

તતશ્ચટચટાશબ્દો વજ્રનિષ્પેષસન્નિભઃ । ગદયોઃ ક્ષિપ્તયો રાજન્ દન્તયોરિવ દન્તિનોઃ

પછી તેમની ગદાઓ અથડાતી વખતે જે અવાજ થયો, તે વજ્રના અથડામણ જેવો હતો; રાજા, એ ગદાઓ એકબીજાની જેમ હાથીના દાંત અથડાય તેમ અથડાઈ.

( વસંતતિલકા ) તે વૈ ગદે ભુજજવેન નિપાત્યમાને અન્યોન્યતોંઽસકટિપાદકરોરુજત્રૂન્ । ચૂર્ણીબભૂવતુરુપેત્ય યથાર્કશાખે સંયુધ્યતોર્દ્વિરદયોરિવ દીપ્તમન્વ્યોઃ

તેઓએ હાથની ઝડપથી ગદાઓ એકબીજાના ખભા, કટિ, પગ, ઘૂંટણ અને માથા પર મારતાં, એ ગદાઓ તૂટી ગઈ, જેમ બે પ્રજ્વલિત હાથીઓ લડતા હોય ત્યારે સૂર્યની કિરણો તૂટી જાય.

ઇત્થં તયોઃ પ્રહતયોર્ગદયોર્નૃવીરૌ ક્રુદ્ધૌ સ્વમુષ્ટિભિરયઃસ્પરશૈરપિષ્ટામ્ । શબ્દસ્તયોઃ પ્રહરતોરિભયોરિવાસીન્ નિર્ઘાતવજ્રપરુષસ્તલતાડનોત્થઃ

એમ બંને વીરોએ ગદાઓથી માર્યા પછી, ગુસ્સાથી લોખંડ જેવી મુઠીઓથી પણ એકબીજાને માર્યા; તેમની તાળીઓના અથડાવાથી જે અવાજ થયો, તે વીજળીના ગાજ જેવો ભયાનક હતો.

( અનુષ્ટુપ્ ) તયોરેવં પ્રહરતોઃ સમશિક્ષાબલૌજસોઃ । નિર્વિશેષમભૂદ્ યુદ્ધં અક્ષીણજવયોર્નૃપ

જ્યારે બંને સમાન કૌશલ, બળ અને તેજથી એકબીજાને મારતા હતા, ત્યારે યુદ્ધમાં કોઈ ફરક દેખાતો નહોતો, કેમ કે બંનેની ઝડપ ઘટી નહોતી, હે રાજા.

એવં તયોર્મહારાજ યુધ્યતોઃ સપ્તવિંશતિઃ । દિનાનિ નિરગંસ્તત્ર સુહૃદ્‌વન્ નિશિ તિષ્ઠતોઃ

હે મહારાજ, એમ બંને લડતા લડતા સત્તાવીસ દિવસ વીતી ગયા, અને તેમના મિત્રો રાત્રે ત્યાં ઊભા રહ્યા.

એકદા માતુલેયં વૈ પ્રાહ રાજન્ વૃકોદરઃ । ન શક્તોઽહં જરાસન્ધં નિર્જેતું યુધિ માધવ

એક દિવસ, રાજા, વ્રુકોદરએ પોતાના મામેરા ભાઈને કહ્યું: 'માધવ, હું જરાસંધને યુદ્ધમાં હરાવી શકતો નથી.'