શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીયુધિષ્ઠિર ઉવાચ - ( વસંતતિલકા ) ક્રતુરાજેન ગોવિન્દ રાજસૂયેન પાવનીઃ । યક્ષ્યે વિભૂતીર્ભવતઃ તત્સંપાદય નઃ પ્રભો

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: 'હે ગોવિંદ, હું રાજસૂય યજ્ઞથી તમારી મહિમાથી પૂજન કરવા ઈચ્છું છું. હે પ્રભુ, કૃપા કરીને એ વ્યવસ્થા કરો.'

ત્વત્પાદુકે અવિરતં પરિ યે ચરન્તિ ધ્યાયન્ત્યભદ્રનશને શુચયો ગૃણન્તિ । વિન્દન્તિ તે કમલનાભ ભવાપવર્ગમ્ આશાસતે યદિ ત આશિષ ઈશ નાન્યે

હે કમળનાભ, જે લોકો સતત તમારા પગલાં પર ચાલે છે, તમને ધ્યાન કરે છે, શુદ્ધ મનથી ભજન કરે છે અને દુઃખ દૂર કરે છે, તેઓ અવશ્ય મોક્ષ પામે છે. જો તેઓ આશીર્વાદ માંગે છે તો એ પણ તમને જ માગે, બીજું કોઈ આપી શકે નહીં.

તદ્દેવદેવ ભવતશ્ચરણારવિન્દ સેવાનુભાવમિહ પશ્યતુ લોક એષઃ । યે ત્વાં ભજન્તિ ન ભજન્ત્યુત વોભયેષાં નિષ્ઠાં પ્રદર્શય વિભો કુરુસૃઞ્જયાનામ્

હે દેવોના દેવ, આપના કમળ જેવા ચરણોની સેવા દ્વારા જે અનુભવ થાય છે, એ દુનિયા અહીં જોઈ શકે એવી કૃપા કરો. આપને ભજનારા અને ન ભજનારા, બંનેમાં, હે મહાન, કુરુઓ અને શ્રુંજયોનું સાચું સ્થાન જગતને દેખાડો.

ન બ્રહ્મણઃ સ્વપરભેદમતિસ્તવ સ્યાત્ સર્વાત્મનઃ સમદૃશઃ સ્વસુખાનુભૂતેઃ । સંસેવતાં સુરતરોરિવ તે પ્રસાદઃ સેવાનુરૂપમુદયો ન વિપર્યયોઽત્ર

હે સર્વના આત્મા, આપને પોતાનું અને બીજાનું ભેદ નથી, કેમ કે આપ સર્વેમાં સમાન દ્રષ્ટિ ધરાવો છો અને પોતાનું આનંદ અનુભવો છો. જેમ કલ્પવૃક્ષ સેવા પ્રમાણે ફળ આપે છે, તેમ આપની કૃપા પણ સેવા પ્રમાણે મળે છે, એમાં ક્યારેય ઉલટું થતું નથી.

શ્રીભગવાનુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) સમ્યગ્ વ્યવસિતં રાજન્ ભવતા શત્રુકર્શન । કલ્યાણી યેન તે કીર્તિઃ લોકાન્ અનુભવિષ્યતિ

ભગવાને કહ્યું: હે રાજા, દુશ્મનોને હરાવનારા, તમારો સંકલ્પ યોગ્ય છે; એથી તમારી શુભ કીર્તિ બધા લોકોએ અનુભવશે.

ઋષીણાં પિતૃદેવાનાં સુહૃદામપિ નઃ પ્રભો । સર્વેષામપિ ભૂતાનાં ઈપ્સિતઃ ક્રતુરાડયમ્

હે પ્રભુ, આ મહાયજ્ઞ ઋષિઓ, પિતૃઓ, દેવતાઓ, મિત્રો—even અમને અને સર્વ પ્રાણીઓએ ઇચ્છેલો છે.

વિજિત્ય નૃપતીન્ સર્વાન્ કૃત્વા ચ જગતીં વશે । સમ્ભૃત્ય સર્વસમ્ભારાન્ આહરસ્વ મહાક્રતુમ્

તમારે બધા રાજાઓને જીત્યા પછી, આખી ધરતીને પોતાના વશમાં કરી, બધા જરૂરી સામાન ભેગા કરીને આ મહાયજ્ઞ કરો.

એતે તે ભ્રાતરો રાજન્ લોકપાલાંશસંભવાઃ । જિતોઽસ્મ્યાત્મવતા તેઽહં દુર્જયો યોઽકૃતાત્મભિઃ

હે રાજા, તમારા આ ભાઈઓ લોકપાલોના અંશથી જન્મેલા છે. તમે આત્મસંયમી છો, તેથી હું તમાથી જીતાયો છું; જે પોતાને વશમાં રાખી શકતા નથી, તેઓ મને ક્યારેય જીતી શકતા નથી.

ન કશ્ચિન્મત્પરં લોકે તેજસા યશસા શ્રિયા । વિભૂતિભિર્વાભિભવેદ્ દેવોઽપિ કિમુ પાર્થિવઃ

આ જગતમાં કોઈ પણ શક્તિ, કીર્તિ, ધન કે વૈભવમાં મને વટાવી શકે નહીં—even દેવતાઓ પણ નહીં, તો પછી મનુષ્ય રાજાઓની તો વાત જ શું.

શ્રીશુક ઉવાચ - નિશમ્ય ભગવદ્‌ગીતં પ્રીતઃ ફુલ્લમુખામ્બુજઃ । ભ્રાતૄન્ દિગ્વિજયેઽયુઙ્ક્ત વિષ્ણુતેજોપબૃંહિતાન્

શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના વચન સાંભળીને, ખુશીથી તેમનું મુખ કમળ ફૂલ્યું, અને તેમણે પોતાના ભાઈઓને, જે વિષ્ણુની શક્તિથી સશક્ત હતા, દિશાઓ જીતવા મોકલ્યા.

સહદેવં દક્ષિણસ્યાં આદિશત્ સહ સૃઞ્જયૈઃ । દિશિ પ્રતીચ્યાં નકુલં ઉદીચ્યાં સવ્યસાચિનમ્ । પ્રાચ્યાં વૃકોદરં મત્સ્યૈઃ કેકયૈઃ સહ મદ્રકૈઃ

તેમણે સહદેવને શ્રુંજયો સાથે દક્ષિણ દિશામાં, નકુલને પશ્ચિમમાં, અર્જુનને ઉત્તર દિશામાં અને ભીમને મચ્છ, કૈકય અને મદ્ર દેશના રાજાઓ સાથે પૂર્વ દિશામાં મોકલ્યા.

તે વિજિત્ય નૃપાન્ વીરા આજહ્રુર્દિગ્ભ્ય ઓજસા । અજાતશત્રવે ભૂરિ દ્રવિણં નૃપ યક્ષ્યતે

એ વીરોએ ચારે દિશાના રાજાઓને પોતાના બળથી જીત્યા અને અજાતશત્રુ માટે ઘણું ધન લાવ્યું, જે યજ્ઞ કરવા જતો હતો.

શ્રુત્વાજિતં જરાસન્ધં નૃપતેર્ધ્યાયતો હરિઃ । આહોપાયં તમેવાદ્ય ઉદ્ધવો યમુવાચ હ

જ્યારે જાણ્યું કે જરાસંધ હજી પણ અજીત છે અને રાજા એના વિષે વિચારતો હતો, ત્યારે હરિએ એ ઉપાય જણાવ્યું, જે પહેલેથી ઉદ્ધવએ કહ્યું હતો.

ભીમસેનોઽર્જુનઃ કૃષ્ણો બ્રહ્મલિઙ્‌ગધરાસ્ત્રયઃ । જગ્મુર્ગિરિવ્રજં તાત બૃહદ્રથસુતો યતઃ

ભીમસેન, અર્જુન અને કૃષ્ણ—આ ત્રણેય બ્રાહ્મણના વેશમાં, ગિરિવ્રજ ગયા, જ્યાં બૃહદ્રથનો પુત્ર રહેતો હતો.

તે ગત્વાઽઽતિથ્યવેલાયાં ગૃહેષુ ગૃહમેધિનમ્ । બ્રહ્મણ્યં સમયાચેરન્ રાજન્યા બ્રહ્મલિઙ્‌ગિનઃ

તેઓ યોગ્ય સમયે, અતિથિ તરીકે, ગૃહસ્થના ઘરમાં ગયા અને રાજકુમારો બ્રાહ્મણના વેશમાં, રીત પ્રમાણે વર્ત્યા.

રાજન્ વિદ્ધ્યતિથીન્ પ્રાપ્તાન્ અર્થિનો દૂરમાગતાન્ । તન્નઃ પ્રયચ્છ ભદ્રં તે યદ્‌ વયં કામયામહે

હે રાજા, જાણો કે અમે અતિથિ તરીકે, દૂરથી ઈચ્છા લઈને આવ્યા છીએ. હે શુભકામના ધરાવનાર, અમને જે જોઈએ છે, એ આપો.

કિં દુર્મર્ષં તિતિક્ષૂણાં કિં અકાર્યં અસાધુભિઃ । કિં ન દેયં વદાન્યાનાં કઃ પરઃ સમદર્શિનામ્

ધીરજ ધરનારને શું અસહ્ય છે? દુષ્ટો માટે શું અયોગ્ય છે? દાનશીલ માટે શું આપવું ન જોઈએ? અને સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ રાખનારથી કોણ મહાન છે?

યોઽનિત્યેન શરીરેણ સતાં ગેયં યશો ધ્રુવમ્ । નાચિનોતિ સ્વયં કલ્પઃ સ વાચ્યઃ શોચ્ય એવ સઃ

જે પોતાના નાશવાન શરીરથી, શક્તિ હોવા છતાં, સજ્જનોમાં કાયમી કીર્તિ મેળવતો નથી, એ ખરેખર દયનીય કહેવાય.

હરિશ્ચન્દ્રો રન્તિદેવ ઉઞ્છવૃત્તિઃ શિબિર્બલિઃ । વ્યાધઃ કપોતો બહવો હ્યધ્રુવેણ ધ્રુવં ગતાઃ

હરિશ્ચંદ્ર, રંતિદેવ, શિબી, બલિ, શિકારી, કબૂતર—એવા અનેક લોકોએ નાશવાન શરીરથી શાશ્વત યશ મેળવ્યું છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - સ્વરૈરાકૃતિભિસ્તાંસ્તુ પ્રકોષ્ઠૈર્જ્યાહતૈરપિ । રાજન્યબન્ધૂન્ વિજ્ઞાય દૃષ્ટપૂર્વાનચિન્તયત્

શુકદેવજી કહે છે: અવાજ, રૂપ અને ધનુષ્યની દોરીના નિશાનથી—even હાથ જોઈને—તેમણે રાજકુમારોને ઓળખી લીધા, કારણ કે પહેલા જોઈ ચૂક્યા હતા, અને મનમાં વિચાર્યું.

રાજન્યબન્ધવો હ્યેતે બ્રહ્મલિઙ્‌ગાનિ બિભ્રતિ । દદાનિ ભિક્ષિતં તેભ્ય આત્માનમપિ દુસ્ત્યજમ્

આ રાજવંશના સંબંધીઓ હવે બ્રાહ્મણના ચિહ્નો ધારણ કરે છે; હું તેમને ભિક્ષા રૂપે મારું પોતાનું પણ, જે છોડવું અતિ દુષ્કર છે, આપી દઈશ.

બલેર્નુ શ્રૂયતે કીર્તિઃ વિતતા દિક્ષ્વકલ્મષા । ઐશ્વર્યાદ્‌ ભ્રંશિતસ્યાપિ વિપ્રવ્યાજેન વિષ્ણુના

બલિની કીર્તિ સર્વ દિશામાં પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ રહી, એવું સાંભળવામાં આવે છે—even જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણનું રૂપ લઈને તેની સંપત્તિ લઈ લીધી હતી.

શ્રિયં જિહીર્ષતેન્દ્રસ્ય વિષ્ણવે દ્વિજરૂપિણે । જાનન્નપિ મહીં પ્રાદાદ્‌ વાર્યમાણોઽપિ દૈત્યરાટ્

ઇન્દ્રની સંપત્તિ મેળવવા ઇચ્છતા વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કર્યું ત્યારે, દૈત્યરાજ બલિએ જાણતાં અને રોકાતા છતાં પણ પૃથ્વી આપી દીધી.

જીવતા બ્રાહ્મણાર્થાય કો ન્વર્થઃ ક્ષત્રબન્ધુના । દેહેન પતમાનેન નેહતા વિપુલં યશઃ

બ્રાહ્મણના હિત માટે જીવતા ક્ષત્રિય સંબંધીઓના શરીરનું શું કામ? અહીં શરીર પડતું જાય ત્યારે તો વિશાળ યશ મળે છે.

ઇત્યુદારમતિઃ પ્રાહ કૃષ્ણાર્જુનવૃકોદરાન્ । હે વિપ્રા વ્રિયતાં કામો દદામ્યાત્મશિરોઽપિ વઃ

આ રીતે ઉદાર મનથી તેણે કૃષ્ણ, અર્જુન અને ભીમસેનને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણો, તમારી ઇચ્છા કહો; હું તમારે માટે મારું મસ્તક પણ આપી દઈશ.'

શ્રીભગવાનુવાચ - યુદ્ધં નો દેહિ રાજેન્દ્ર દ્વન્દ્વશો યદિ મન્યસે । યુદ્ધાર્થિનો વયં પ્રાપ્તા રાજન્યા નાન્યકાઙ્‌ક્ષિણઃ

ભગવાને કહ્યું: 'હે રાજા, જો તને યોગ્ય લાગે તો અમને યુદ્ધ માટે મંજૂરી આપ; અમે ક્ષત્રિય સાથે યુદ્ધ કરવા જ આવ્યા છીએ, બીજું કંઈ ઈચ્છતા નથી.'

અસૌ વૃકોદરઃ પાર્થઃ તસ્ય ભ્રાતાર્જુનો હ્યયમ્ । અનયોર્માતુલેયં માં કૃષ્ણં જાનીહિ તે રિપુમ્

આ ભીમસેન છે, હે પાર્થ; તેનો ભાઈ અર્જુન છે. મને, કૃષ્ણને, તેમનો મામા અને તારો શત્રુ જાણ.

એવમાવેદિતો રાજા જહાસોચ્ચૈઃ સ્મ માગધઃ । આહ ચામર્ષિતો મન્દા યુદ્ધં તર્હિ દદામિ વઃ

આવી રીતે જાણીને માગધ રાજાએ ઉંચે હસી કહ્યું: 'તમે મૂર્ખો છો, તો હવે હું તમને યુદ્ધ આપું છું.'

ન ત્વયા ભીરુણા યોત્સ્યે યુધિ વિક્લવતેજસા । મથુરાં સ્વપુરીં ત્યક્ત્વા સમુદ્રં શરણં ગતઃ

હું તારી સાથે યુદ્ધ નહીં કરું, કેમ કે તું ડરપોક છે અને તારી શૌર્યમાં નિશ્ચિતતા નથી; તું પોતાની માતૃભૂમિ મથુરા છોડીને દરિયાકાંઠે આશરો લીધો છે.