શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઉદ્દીપ્તદીપબલિભિઃ પ્રતિસદ્મ જાલ નિર્યાતધૂપરુચિરં વિલસત્પતાકમ્ । મૂર્ધન્યહેમકલશૈ રજતોરુશૃઙ્‌ગૈઃ જુષ્ટં દદર્શ ભવનૈઃ કુરુરાજધામ

તેણે જોયું કે રાજધાનીના ઘરોનાં દરવાજા તેજસ્વી દીવા અને ભેટોથી શોભાયમાન, સુંદર ધ્વજ લહેરાતા, છત પર સોનાના ઘડા અને મોટા ચાંદીના શિખરો સાથે શણગારેલા હતા.

પ્રાપ્તં નિશમ્ય નરલોચનપાનપાત્રમ્ ઔત્સુક્યવિશ્લથિતકેશ દુકૂલબન્ધાઃ । સદ્યો વિસૃજ્ય ગૃહકર્મ પતીંશ્ચ તલ્પે દ્રષ્ટું યયુર્યુવતયઃ સ્મ નરેન્દ્રમાર્ગે

જ્યારે લોકોના નેત્રોને તૃપ્ત કરનાર મહાન મહેમાન આવ્યો છે એ સાંભળ્યું, ત્યારે યુવાન સ્ત્રીઓ ઉત્સુકતાથી વાળ ખુલ્લા, કપડાં અર્ધવખુટા, ઘરનાં કામકાજ અને પતિઓને પલંગ પર છોડી, તરત જ રાજમાર્ગે રાજાને જોવા દોડી ગઈ.

તસ્મિન્ સુસઙ્કુલ ઇભાશ્વરથદ્‌વિપદ્‌ભિઃ કૃષ્ણંસભાર્યમુપલભ્ય ગૃહાધિરૂઢાઃ । નાર્યો વિકીર્ય કુસુમૈર્મનસોપગુહ્ય સુસ્વાગતં વિદધુરુત્સ્મયવીક્ષિતેન

એ સ્થળે, જ્યાં હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિથી ભરેલું હતું, મહિલાઓએ પોતાના ઘરમાંથી કૃષ્ણને પત્નીઓ સાથે જોયા. તેમણે ફૂલો છાંયડ્યા, મનથી કૃષ્ણને ભેટ્યા અને હસતાં નજરોથી હાર્દિક આવકાર આપ્યો.

ઊચુઃ સ્ત્રિયઃ પથિ નિરીક્ષ્ય મુકુન્દપત્નીઃ તારા યથોડુપસહાઃ કિમકાર્યમૂભિઃ । યચ્ચક્ષુષાં પુરુષમૌલિરુદારહાસ લીલાવલોકકલયોત્સવમાતનોતિ

મુકુન્દની પત્નીઓને રસ્તા પર જોઈ સ્ત્રીઓએ કહ્યું: 'ચાંદની સાથે તારાઓ જેવી, એમને શું કમી છે? પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કૃષ્ણ પોતાની દયાળુ સ્મિત અને રમૂજી નજરથી આનંદનો ઉત્સવ જાગૃત કરે છે.'

તત્ર તત્રોપસઙ્‌ગમ્ય પૌરા મઙ્‌ગલપાણયઃ । ( અનુષ્ટુપ્ ) ચક્રુઃ સપર્યાં કૃષ્ણાય શ્રેણીમુખ્યા હતૈનસઃ

ત્યાં નગરજનો શુભ વસ્તુઓ લઈને આવ્યા અને શ્રેષ્ઠ લોકો, પાપમુક્ત થઈ, યોગ્ય રીતે કૃષ્ણની પૂજા કરવા લાગ્યા.

અન્તઃપુરજનૈઃ પ્રીત્યા મુકુન્દઃ ફુલ્લલોચનૈઃ । સસમ્ભ્રમૈરભ્યુપેતઃ પ્રાવિશદ્ રાજમન્દિરમ્

અંતઃપુરની સ્ત્રીઓએ આનંદપૂર્વક, પ્રેમથી ફૂલેલા નેત્રોથી અને આદરથી મુકુન્દનું સ્વાગત કર્યું. કૃષ્ણ રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યા.

પૃથા વિલોક્ય ભ્રાત્રેયં કૃષ્ણં ત્રિભુવનેશ્વરમ્ । પ્રીતાત્મોત્થાય પર્યઙ્કાત્ સસ્નુષા પરિષસ્વજે

પૃથાએ, પોતાના ભાઈના પુત્ર અને ત્રણેય લોકના સ્વામી કૃષ્ણને જોઈ, આનંદથી પાંખા પરથી ઊભી થઈ, વહુઓ સાથે કૃષ્ણને હૃદયપૂર્વક ભેટી.

ગોવિન્દં ગૃહમાનીય દેવદેવેશમાદૃતઃ । પૂજાયાં નાવિદત્ કૃત્યં પ્રમોદોપહતો નૃપઃ

રાજાએ ભગવાનના ભગવાન એવા ગોવિંદને ઘરમાં સન્માનપૂર્વક લાવ્યા. આનંદથી ભરાયેલા રાજાને પૂજામાં શું કરવું એ સમજાતું નહોતું.

પિતૃસ્વસુર્ગુરુસ્ત્રીણાં કૃષ્ણશ્ચક્રેઽભિવાદનમ્ । સ્વયં ચ કૃષ્ણયા રાજન્ ભગિન્યા ચાભિવન્દિતઃ

કૃષ્ણે પોતાની પિતૃસ્વસા, માતૃસ્વસા અને ગુરુઓને વંદન કર્યું; અને રાજા, કૃષ્ણ તથા તેમની બહેને પણ કૃષ્ણને વંદન કર્યું.

શ્વશ્ર્વા સઞ્ચોદિતા કૃષ્ણા કૃષ્ણપત્નીશ્ચ સર્વશઃ । આનર્ચ રુક્મિણીં સત્યાં ભદ્રાં જામ્બવતીં તથા

શ્વશુએ કહ્યાથી, દ્રૌપદી અને કૃષ્ણની બધી પત્નીઓએ રુક્મિણી, સત્યાભામા, ભદ્રા અને જાંબવતીનું સન્માન કર્યું.

કાલિન્દીં મિત્રવિન્દાં ચ શૈબ્યાં નાગ્નજિતીં સતીમ્ । અન્યાશ્ચાભ્યાગતા યાસ્તુ વાસઃસ્રઙ્‌મણ્ડનાદિભિઃ

તેમણે કાલિન્દી, મિત્રાવિન્દા, શૈબ્યા, નાગ્નજિતી અને અન્ય સતી સ્ત્રીઓને પણ વસ્ત્ર, ફૂલમાળા, આભૂષણ વગેરેથી સન્માન આપ્યો.

સુખં નિવાસયામાસ ધર્મરાજો જનાર્દનમ્ । સસૈન્યં સાનુગામત્યં સભાર્યં ચ નવં નવમ્

ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે જનાર્દનને, તેમની સેના, સાથીઓ અને પત્નીઓ સાથે, વારંવાર નવા ઉત્સાહથી સુખથી રહેવા માટે વ્યવસ્થા કરી.

તર્પયિત્વા ખાણ્ડવેન વહ્નિં ફાલ્ગુનસંયુતઃ । મોચયિત્વા મયં યેન રાજ્ઞે દિવ્યા સભા કૃતા

ફાળગુન સાથે ખાંડવ વનમાં અગ્નિને તૃપ્ત કરીને, માયાને મુક્ત કર્યા, જેમણે રાજાને દિવ્ય સભા બનાવી આપી.

ઉવાસ કતિચિન્ માસાન્ રાજ્ઞઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । વિહરન્ રથમારુહ્ય ફાલ્ગુનેન ભટૈર્વૃતઃ

કૃષ્ણે રાજાને પ્રસન્ન કરવા માટે કેટલાય મહિના ત્યાં વિતાવ્યા, ફાળગુન સાથે રથમાં ફરતા અને વીરોથી ઘેરાયેલા.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે કૃષ્ણસ્ય ઇંદ્રપ્રસ્થગમનં નામ એકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'કૃષ્ણનું ઇન્દ્રપ્રસ્થગમન' નામે એકોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

રાજસૂયોપક્રમે પાણ્ડવાનાં દિગ્વિજયઃ; ભીમેન જરાસંધ વધશ્ચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) એકદા તુ સભામધ્ય આસ્થિતો મુનિભિર્વૃતઃ । બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈઃ ભ્રાતૃભિશ્ચ યુધિષ્ઠિરઃ

શુકદેવજી કહે છે: એક વખત સભાના મધ્યમાં, મુનિઓ, બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને પોતાના ભાઈઓથી ઘેરાયેલા યુધિષ્ઠિર બેઠા હતા.

આચાર્યૈઃ કુલવૃદ્ધૈશ્ચ જ્ઞાતિસંબન્ધિબાન્ધવૈઃ । શ્રૃણ્વતામેવ ચૈતેષાં આભાષ્યેદમુવાચ હ

આચાર્યો, કુળના વડીલો, સગાં અને બાંધવો સૌ સાંભળી રહ્યા હતા, ત્યારે યુધિષ્ઠિરે એમને સંબોધી આ રીતે કહ્યું.

શ્રીયુધિષ્ઠિર ઉવાચ - ( વસંતતિલકા ) ક્રતુરાજેન ગોવિન્દ રાજસૂયેન પાવનીઃ । યક્ષ્યે વિભૂતીર્ભવતઃ તત્સંપાદય નઃ પ્રભો

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: 'હે ગોવિંદ, હું રાજસૂય યજ્ઞથી તમારી મહિમાથી પૂજન કરવા ઈચ્છું છું. હે પ્રભુ, કૃપા કરીને એ વ્યવસ્થા કરો.'

ત્વત્પાદુકે અવિરતં પરિ યે ચરન્તિ ધ્યાયન્ત્યભદ્રનશને શુચયો ગૃણન્તિ । વિન્દન્તિ તે કમલનાભ ભવાપવર્ગમ્ આશાસતે યદિ ત આશિષ ઈશ નાન્યે

હે કમળનાભ, જે લોકો સતત તમારા પગલાં પર ચાલે છે, તમને ધ્યાન કરે છે, શુદ્ધ મનથી ભજન કરે છે અને દુઃખ દૂર કરે છે, તેઓ અવશ્ય મોક્ષ પામે છે. જો તેઓ આશીર્વાદ માંગે છે તો એ પણ તમને જ માગે, બીજું કોઈ આપી શકે નહીં.

તદ્દેવદેવ ભવતશ્ચરણારવિન્દ સેવાનુભાવમિહ પશ્યતુ લોક એષઃ । યે ત્વાં ભજન્તિ ન ભજન્ત્યુત વોભયેષાં નિષ્ઠાં પ્રદર્શય વિભો કુરુસૃઞ્જયાનામ્

હે દેવોના દેવ, આપના કમળ જેવા ચરણોની સેવા દ્વારા જે અનુભવ થાય છે, એ દુનિયા અહીં જોઈ શકે એવી કૃપા કરો. આપને ભજનારા અને ન ભજનારા, બંનેમાં, હે મહાન, કુરુઓ અને શ્રુંજયોનું સાચું સ્થાન જગતને દેખાડો.

ન બ્રહ્મણઃ સ્વપરભેદમતિસ્તવ સ્યાત્ સર્વાત્મનઃ સમદૃશઃ સ્વસુખાનુભૂતેઃ । સંસેવતાં સુરતરોરિવ તે પ્રસાદઃ સેવાનુરૂપમુદયો ન વિપર્યયોઽત્ર

હે સર્વના આત્મા, આપને પોતાનું અને બીજાનું ભેદ નથી, કેમ કે આપ સર્વેમાં સમાન દ્રષ્ટિ ધરાવો છો અને પોતાનું આનંદ અનુભવો છો. જેમ કલ્પવૃક્ષ સેવા પ્રમાણે ફળ આપે છે, તેમ આપની કૃપા પણ સેવા પ્રમાણે મળે છે, એમાં ક્યારેય ઉલટું થતું નથી.

શ્રીભગવાનુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) સમ્યગ્ વ્યવસિતં રાજન્ ભવતા શત્રુકર્શન । કલ્યાણી યેન તે કીર્તિઃ લોકાન્ અનુભવિષ્યતિ

ભગવાને કહ્યું: હે રાજા, દુશ્મનોને હરાવનારા, તમારો સંકલ્પ યોગ્ય છે; એથી તમારી શુભ કીર્તિ બધા લોકોએ અનુભવશે.

ઋષીણાં પિતૃદેવાનાં સુહૃદામપિ નઃ પ્રભો । સર્વેષામપિ ભૂતાનાં ઈપ્સિતઃ ક્રતુરાડયમ્

હે પ્રભુ, આ મહાયજ્ઞ ઋષિઓ, પિતૃઓ, દેવતાઓ, મિત્રો—even અમને અને સર્વ પ્રાણીઓએ ઇચ્છેલો છે.

વિજિત્ય નૃપતીન્ સર્વાન્ કૃત્વા ચ જગતીં વશે । સમ્ભૃત્ય સર્વસમ્ભારાન્ આહરસ્વ મહાક્રતુમ્

તમારે બધા રાજાઓને જીત્યા પછી, આખી ધરતીને પોતાના વશમાં કરી, બધા જરૂરી સામાન ભેગા કરીને આ મહાયજ્ઞ કરો.

એતે તે ભ્રાતરો રાજન્ લોકપાલાંશસંભવાઃ । જિતોઽસ્મ્યાત્મવતા તેઽહં દુર્જયો યોઽકૃતાત્મભિઃ

હે રાજા, તમારા આ ભાઈઓ લોકપાલોના અંશથી જન્મેલા છે. તમે આત્મસંયમી છો, તેથી હું તમાથી જીતાયો છું; જે પોતાને વશમાં રાખી શકતા નથી, તેઓ મને ક્યારેય જીતી શકતા નથી.

ન કશ્ચિન્મત્પરં લોકે તેજસા યશસા શ્રિયા । વિભૂતિભિર્વાભિભવેદ્ દેવોઽપિ કિમુ પાર્થિવઃ

આ જગતમાં કોઈ પણ શક્તિ, કીર્તિ, ધન કે વૈભવમાં મને વટાવી શકે નહીં—even દેવતાઓ પણ નહીં, તો પછી મનુષ્ય રાજાઓની તો વાત જ શું.

શ્રીશુક ઉવાચ - નિશમ્ય ભગવદ્‌ગીતં પ્રીતઃ ફુલ્લમુખામ્બુજઃ । ભ્રાતૄન્ દિગ્વિજયેઽયુઙ્ક્ત વિષ્ણુતેજોપબૃંહિતાન્

શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના વચન સાંભળીને, ખુશીથી તેમનું મુખ કમળ ફૂલ્યું, અને તેમણે પોતાના ભાઈઓને, જે વિષ્ણુની શક્તિથી સશક્ત હતા, દિશાઓ જીતવા મોકલ્યા.

સહદેવં દક્ષિણસ્યાં આદિશત્ સહ સૃઞ્જયૈઃ । દિશિ પ્રતીચ્યાં નકુલં ઉદીચ્યાં સવ્યસાચિનમ્ । પ્રાચ્યાં વૃકોદરં મત્સ્યૈઃ કેકયૈઃ સહ મદ્રકૈઃ

તેમણે સહદેવને શ્રુંજયો સાથે દક્ષિણ દિશામાં, નકુલને પશ્ચિમમાં, અર્જુનને ઉત્તર દિશામાં અને ભીમને મચ્છ, કૈકય અને મદ્ર દેશના રાજાઓ સાથે પૂર્વ દિશામાં મોકલ્યા.

તે વિજિત્ય નૃપાન્ વીરા આજહ્રુર્દિગ્ભ્ય ઓજસા । અજાતશત્રવે ભૂરિ દ્રવિણં નૃપ યક્ષ્યતે

એ વીરોએ ચારે દિશાના રાજાઓને પોતાના બળથી જીત્યા અને અજાતશત્રુ માટે ઘણું ધન લાવ્યું, જે યજ્ઞ કરવા જતો હતો.