શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે ભગવદ્યાનવિચારે નામ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'ભગવદ્જ્ઞાનના વિચાર' નામના સત્તરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

ઉદ્ધવમંત્રણયા શ્રીકૃષ્ણસ્યેન્દ્રપ્રસ્થગમનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્યુદીરિતમાકર્ણ્ય દેવઋષેરુદ્ધવોઽબ્રવીત્ । સભ્યાનાં મતમાજ્ઞાય કૃષ્ણસ્ય ચ મહામતિઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: દેવર્ષિની વાત સાંભળી, ઉદ્ધવજીયે સભ્યજનો અને કૃષ્ણજીનું મન જાણીને, સમજદારીપૂર્વક બોલ્યા.

શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ - યદુક્તં ઋષિણા દેવ સાચિવ્યં યક્ષ્યતસ્ત્વયા । કાર્યં પૈતૃષ્વસેયસ્ય રક્ષા ચ શરણૈષિણામ્

ઉદ્ધવજી કહે છે: દેવ, ઋષિએ જે કહ્યું છે એ પ્રમાણે, તમે યજ્ઞમાં સલાહકાર તરીકે રહો, પિતરાઈ ભાઈની રક્ષા કરો અને શરણમાં આવેલા લોકોનું રક્ષણ કરો.

યષ્ટવ્યમ્રાજસૂયેન દિક્ ચક્રજયિના વિભો । અતો જરાસુતજય ઉભયાર્થો મતો મમ

મારા મત પ્રમાણે, હે મહાબળવાન, તમે દિશાઓને જીતનારા છો, એટલે રાજસૂય યજ્ઞ કરવો જોઈએ; અને જરાસંધને હરાવવાથી બંને કામ થઈ જશે.

અસ્માકં ચ મહાનર્થો હ્યેતેનૈવ ભવિષ્યતિ । યશશ્ચ તવ ગોવિન્દ રાજ્ઞો બદ્ધાન્ વિમુઞ્ચતઃ

હે ગોવિંદ, આથી અમને પણ મોટો લાભ થશે અને રાજાઓને બંધનમાંથી મુક્ત કરીને તમારું યશ પણ વધશે.

સ વૈ દુર્વિષહો રાજા નાગાયુતસમો બલે । બલિનામપિ ચાન્યેષાં ભીમં સમબલં વિના

એ રાજા તો ખરેખર દુર્લભે જીતાય છે, તેની તાકાત દસ હજાર હાથી જેટલી છે; બળવાનોમાં પણ ભીમ સિવાય બીજું કોઈ તેની બરાબરી કરી શકે નહીં.

દ્‌વૈરથે સ તુ જેતવ્યો મા શતાક્ષૌહિણીયુતઃ । બ્રહ્મણ્યોઽભ્યર્થિતો વિપ્રૈઃ ન પ્રત્યાખ્યાતિ કર્હિચિત્

તેને તો એકલદુકલ યુદ્ધમાં જ જીતવો જોઈએ, લાખોની સેના પણ કામ ન આવે; તે બ્રાહ્મણોનો માન રાખે છે અને તેમની વિનંતી કદી નકારતો નથી.

બ્રહ્મવેષધરો ગત્વા તં ભિક્ષેત વૃકોદરઃ । હનિષ્યતિ ન સન્દેહો દ્‌વૈરથે તવ સન્નિધૌ

વૃકોદર બ્રાહ્મણનું વેશ ધારણ કરીને જાય અને તેની પાસે ભિક્ષા માગે; પછી તે નિશ્ચિતપણે તારી હાજરીમાં એકલદુકલ યુદ્ધમાં તેને મારે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

નિમિત્તં પરમીશસ્ય વિશ્વસર્ગનિરોધયોઃ । હિરણ્યગર્ભઃ શર્વશ્ચ કાલસ્યારૂપિણસ્તવ

પરમેશ્વર જ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને લયના મુખ્ય કારણ છે; હિરણ્યગર્ભ અને શર્વ તો તારી કાળરૂપ શક્તિના સ્વરૂપો છે.

( વસંતતિલકા ) ગાયન્તિ તે વિશદકર્મ ગૃહેષુ દેવ્યો રાજ્ઞાં સ્વશત્રુવધમાત્મવિમોક્ષણં ચ । ગોપ્યશ્ચ કુઞ્જરપતેર્જનકાત્મજાયાઃ પિત્રોશ્ચ લબ્ધશરણા મુનયો વયં ચ

દેવતાઓના ઘરોમાં તારા નિર્મળ કાર્યો ગવાય છે—રાજાઓના દુશ્મનોનો નાશ, પોતાનો મુક્તિદાતા; ગોપીઓ, ગજપતિની પત્નીઓ, જનકનંદનીઓ, માતાપિતા, ઋષિઓ અને અમે પણ એ ગીતો ગાઈએ છીએ.

( અનુષ્ટુપ્ ) જરાસન્ધવધઃ કૃષ્ણ ભૂર્યર્થાયોપકલ્પતે । પ્રાયઃ પાકવિપાકેન તવ ચાભિમતઃ ક્રતુઃ

કૃષ્ણ, જરાસંધના વધથી અનેક લાભ થશે અને તારો ઇચ્છિત યજ્ઞ પણ એના પરિણામે પૂર્ણ થશે.

શ્રીશુક ઉવાચ - ઇત્યુદ્ધવ વચો રાજન્ સર્વતોભદ્રમચ્યુતમ્ । દેવર્ષિર્યદુવૃદ્ધાશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ પ્રત્યપૂજયન્

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: રાજન, ઉદ્ધવજીના સર્વદિશાથી કલ્યાણકારક એવા વચનોને દેવર્ષિ, યદુવૃદ્ધો અને કૃષ્ણજીયે પણ માન આપ્યો.

અથાદિશત્ પ્રયાણાય ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । ભૃત્યાન્ દારુકજૈત્રાદીન્ અનુજ્ઞાપ્ય ગુરૂન્ વિભુઃ

પછી દેવકીપુત્ર ભગવાને વિદાય લઈને, દારુક, જયત્ર અને અન્ય સેવકોને આજ્ઞા આપી, ગુરુજનોને પરવાનગી લઈને પ્રસ્થાનનો આદેશ આપ્યો.

નિર્ગમય્યાવરોધાન્ સ્વાન્ સસુતાન્ સપરિચ્છદાન્ । સઙ્કર્ષણમનુજ્ઞાપ્ય યદુરાજં ચ શત્રુહન્ । સૂતોપનીતં સ્વરથં આરુહદ્ ગરુડધ્વજમ્

પછી પોતાના સ્ત્રીઓ, પુત્રો અને સેવકોને બહાર મોકલ્યા, સંકર્ષણ અને યદુરાજ શત્રુહનને વિદાય લીધી અને રથચાલકે લાવેલો ગરુડધ્વજવાળો પોતાનો રથ ચઢ્યા.

( પ્રભાવતી ) તતો રથદ્‌વિપભટસાદિનાયકૈઃ કરાલયા પરિવૃત આત્મસેનયા । મૃદઙ્‌ગ ભેર્યાનક શઙ્ખગોમુખૈઃ પ્રઘોષઘોષિતકકુભો નિરાક્રમત્

પછી રથ, હાથી, ઘોડા અને પદાતિ સેનાના નાયકો સાથે પોતાની સેનાથી ઘેરાયેલા, મૃદંગ, ભેરી, અનક, શંખ અને ગોમુખના ઘોષથી દિશાઓ ગુંજી ઉઠી, તેમ તેઓ પ્રસ્થાન કર્યા.

નૃવાજિકાઞ્ચન શિબિકાભિરચ્યુતં સહાત્મજાઃ પતિમનુ સુવ્રતા યયુઃ । વરાંબરાભરણવિલેપનસ્રજઃ સુસંવૃતા નૃભિરસિચર્મપાણિભિઃ

પછી સુવર્ણ શિબિકા અને રથોમાં, પોતાના પુત્રો સાથે, શ્રેષ્ઠ વસ્ત્ર, આભૂષણ, સુગંધિત તેલ અને ફૂલોની માળાઓથી શોભાયમાન, સદાચારવાળી પત્નીઓ પણ, હાથમાં તલવાર-ઢાલ ધરાવતાં રક્ષકો સાથે, અચ્યૂત પતિના અનુસરણમાં નીકળી.

નરોષ્ટ્રગોમહિષખરાશ્વતર્યનઃ કરેણુભિઃ પરિજનવારયોષિતઃ । સ્વલઙ્કૃતાઃ કટકુટિકમ્બલામ્બરાદ્ ઉપસ્કરા યયુરધિયુજ્ય સર્વતઃ

માણસો, ઊંટ, ગાય, મહિષ, ગધેડાં, ઘોડાં અને રથો, સાથે જ હાથીઓ, સેવકો અને રાજવી સ્ત્રીઓ, સૌએ હાથમાં કાંડા, કાંગડા, કમ્બળ અને કપડાં પહેરીને, પોતાનું સામાન લઈને, ચારેય દિશામાં નીકળી પડ્યા.

બલં બૃહદ્ધ્વજપટછત્રચામરૈઃ વરાયુધાભરણકિરીટવર્મભિઃ । દિવાંશુભિસ્તુમુલરવં બભૌ રવેઃ યથાર્ણવઃ ક્ષુભિતતિમિઙ્‌ગિલોર્મિભિઃ

સેનાએ મોટા ધ્વજ, પડદા, છત્રી અને ચામર સાથે, સુંદર શસ્ત્રો, ગહના, મુકુટ અને કવચ પહેરીને, સૂર્ય જેવો તેજ પાથર્યો; તેનો ઘોંઘાટ મહાસાગરમાં ઊઠેલી મોટી તરંગો અને વ્હેલ માછલીઓના ગરજ જેવો લાગતો હતો.

અથો મુનિર્યદુપતિના સભાજિતઃ પ્રણમ્ય તં હૃદિ વિદધદ્ વિહાયસા । નિશમ્ય તદ્‌વ્યવસિતમાહૃતાર્હણો મુકુન્દસન્દર્શનનિર્વૃતેન્દ્રિયઃ

પછી, યદુઓના સ્વામી દ્વારા સન્માનિત થયેલા મુનિએ, તેમને વંદન કરી, હૃદયમાં સ્થાન આપીને, આકાશમાર્ગે વિદાય લીધી; તેમનો નિશ્ચય સાંભળી, મુકુંદ, જે ભગવાનના દર્શનથી તૃપ્ત થયો હતો, યોગ્ય આથિથી આવકારવા ગયો.

( અનુષ્ટુપ્ ) રાજદૂતમુવાચેદં ભગવાન્ પ્રીણયન્ ગિરા । મા ભૈષ્ટ દૂત ભદ્રં વો ઘાતયિષ્યામિ માગધમ્

ભગવાને રાજદૂતને આનંદિત કરીને કહ્યું: 'દૂત, ડરશો નહીં, તમારું કલ્યાણ થાય. હું માગધને નાશ કરીશ.'

ઇત્યુક્તઃ પ્રસ્થિતો દૂતો યથાવદ્ અવદન્ નૃપાન્ । તેઽપિ સન્દર્શનં શૌરેઃ પ્રત્યૈક્ષન્ યન્મુમુક્ષવઃ

આ રીતે કહ્યું પછી, દૂત રવાના થયો અને રાજાઓને યોગ્ય રીતે સંદેશો આપ્યો; તેઓએ પણ શૌરીના દર્શનનો આનંદ માણ્યો, જેમને તેઓ મુક્ત થવા ઈચ્છતા હતા.

આનર્તસૌવીરમરૂન્ તીર્ત્વા વિનશનં હરિઃ । ગિરીન્ નદીરતીયાય પુરગ્રામવ્રજાકરાન્

હરિએ આનાર્ત, સૌવીર, મરુ અને વિનશન પ્રદેશો પાર કર્યા, પછી પર્વતો અને નદીઓ ઓળંગી, શહેરો, ગામો અને ગૌશાળાઓમાં પહોંચ્યા.

તતો દૃષદ્‌વતીં તીર્ત્વા મુકુન્દોઽથ સરસ્વતીમ્ । પઞ્ચાલાનથ મત્સ્યાંશ્ચ શક્રપ્રસ્થમથાગમત્

પછી મુકુંદે દૃશદ્વતી અને સરસ્વતી નદીઓ પાર કરી, પંચાલો અને પછી મત્સ્યોમાં પહોંચ્યા અને અંતે ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચ્યા.

તમુપાગતમાકર્ણ્ય પ્રીતો દુર્દર્શનં નૃણામ્ । અજાતશત્રુર્નિરગાત્ સોપાધ્યાયઃ સુહૃદ્‌વૃતઃ

તેમના આગમનની ખબર સાંભળી, સર્વપ્રિય અને દુર્લભ એવા રાજાએ આનંદભેર પોતાના ગુરુઓ અને મિત્રો સાથે બહાર આવીને તેમનું સ્વાગત કર્યું.

ગીતવાદિત્રઘોષેણ બ્રહ્મઘોષેણ ભૂયસા । અભ્યયાત્ સ હૃષીકેશં પ્રાણાઃ પ્રાણમિવાદૃતઃ

ગાન અને વાદ્યોના ઘોંઘાટ સાથે, અને બ્રાહ્મણોના ઉંચા મંત્રોચ્ચારથી, રાજા હૃષીકેશ પાસે એ રીતે પહોંચ્યો, જેમ પ્રાણ આત્માને શ્રદ્ધાપૂર્વક મળે છે.

દૃષ્ટ્વા વિક્લિન્નહૃદયઃ કૃષ્ણં સ્નેહેન પાણ્ડવઃ । ચિરાદ્ દૃષ્ટં પ્રિયતમં સસ્વજેઽથ પુનઃ પુનઃ

કૃષ્ણને જોઈ, પાંડવનું હૃદય પ્રેમથી ભીંજાઈ ગયું; વર્ષો પછી પોતાના પ્રિયમિત્રને મળીને, તેણે વારંવાર તેમને ભેટી લીધા.

( મિશ્ર ) દોર્ભ્યાં પરિષ્વજ્ય રમામલાલયં મુકુન્દગાત્રં નૃપતિર્હતાશુભઃ । લેભે પરાં નિર્વૃતિમશ્રુલોચનો હૃષ્યત્તનુર્વિસ્મૃત લોકવિભ્રમઃ

રાજાએ બંને હાથથી લક્ષ્મીપતિ મુકુંદના નિર્મળ અંગને ભેટી, દુઃખ ભૂલી, અશ્રુભીના નેત્રોથી, આનંદથી તન-મન વિભોર થઈ, દુનિયાની ચિંતા ભૂલી દીધી.

તં માતુલેયં પરિરભ્ય નિર્વૃતો ભીમઃ સ્મયન્ પ્રેમજલાકુલેન્દ્રિયઃ । યમૌ કિરીટી ચ સુહૃત્તમં મુદા પ્રવૃદ્ધબાષ્પાઃ પરિરેભિરેઽચ્યુતમ્

ભીમએ આનંદથી પોતાના મામેરા ભાઈને ભેટી લીધા, પ્રેમથી આંખો ભીની થઈ, સ્મિતે ભરાયા; બંને જમલા અને યુધિષ્ઠિર પણ હર્ષથી અચ્યૂતને ભેટી, આંખોમાંથી આંસુ વહાવી દીધા.

( અનુષ્ટુપ્ ) અર્જુનેન પરિષ્વક્તો યમાભ્યામભિવાદિતઃ । બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય વૃદ્ધેભ્યશ્ચ યથાર્હતઃ

અર્જુને ભેટી લીધા, જમલાઓએ વંદન કર્યું; કૃષ્ણે બ્રાહ્મણો અને વડીલોને યોગ્ય રીતે નમસ્કાર કર્યા.