શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યક્ષ્યતિ ત્વાં મખેન્દ્રેણ રાજસૂયેન પાણ્ડવઃ । પારમેષ્ઠ્યકામો નૃપતિઃ તદ્‌ભવાનનુમોદતામ્

પાંડુપુત્ર, બ્રહ્માનું સ્થાન મેળવવાની ઈચ્છા રાખીને, રાજસૂય યજ્ઞથી આપની પૂજા કરશે, હે પ્રભુ. આપ એમાં પ્રસન્ન થાઓ.

તસ્મિન્ દેવ ક્રતુવરે ભવન્તં વૈ સુરાદયઃ । દિદૃક્ષવઃ સમેષ્યન્તિ રાજાનશ્ચ યશસ્વિનઃ

એ મહાયજ્ઞમાં, હે દેવ, આપને જોવા માટે દેવતાઓ અને બીજા પ્રસિદ્ધ રાજાઓ પણ ત્યાં ઉમટી પડશે.

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ ધ્યાનાત્ પૂયન્તેઽન્તેવસાયિનઃ । તવ બ્રહ્મમયસ્યેશ કિમુતેક્ષાભિમર્શિનઃ

હે બ્રહ્મમય ઈશ્વર, આપનું શ્રવણ, કીર્તન કે ધ્યાન કરવાથી પણ આસપાસ રહેતા લોકો પવિત્ર થાય છે—તો આપને જોનાર કે સ્પર્શનાર તો કેટલા પવિત્ર થાય!

( વસંતતિલકા ) યસ્યામલં દિવિ યશઃ પ્રથિતં રસાયાં ભૂમૌ ચ તે ભુવનમઙ્ગલ દિગ્વિતાનમ્ । મન્દાકિનીતિ દિવિ ભોગવતીતિ ચાધો ગઙ્ગેતિ ચેહ ચરણામ્બુ પુનાતિ વિશ્વમ્

જેના ચરણોનું યશ સ્વર્ગમાં, પૃથ્વી પર અને પાતાળમાં પ્રસિદ્ધ છે—જેનું જળ સ્વર્ગમાં મન્દાકિની, પાતાળમાં ભોગવતી અને અહીં ગંગા કહેવાય છે—એ ચરણામૃત સમગ્ર વિશ્વને પવિત્ર કરે છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) તત્ર તેષ્વાત્મપક્ષેષ્વ ગૃહ્ણત્સુ વિજિગીષયા । વાચઃ પેશૈઃ સ્મયન્ ભૃત્યમુદ્ધવં પ્રાહ કેશવઃ

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: ત્યારબાદ, જ્યારે પોતાના પક્ષના લોકો વિજયની ઈચ્છા રાખતા હતા, ત્યારે કેશવે સ્મિત સાથે મીઠા વચનો કહીને પોતાના ભક્ત ઉદ્ધવને સંબોધ્યા.

શ્રીભગવાનુવાચ - ત્વં હિ નઃ પરમં ચક્ષુઃ સુહૃન્ મંત્રાર્થતત્ત્વવિત્ । અથાત્ર બ્રૂહ્યનુષ્ઠેયં શ્રદ્દધ્મઃ કરવામ તત્

શ્રીભગવાને કહ્યું: તું તો અમારું સર્વશ્રેષ્ઠ નેત્ર છે, સાચો મિત્ર છે અને સલાહનો સાર જાણે છે. એટલે, અહીં જે કરવું યોગ્ય છે તે કહી દે; અમને તારો વિશ્વાસ છે અને અમે તે પ્રમાણે જ કરીશું.

ઇત્યુપામંત્રિતો ભર્ત્રા સર્વજ્ઞેનાપિ મુગ્ધવત્ । નિદેશં શિરસાઽઽધાય ઉદ્ધવઃ પ્રત્યભાષત

આ રીતે સર્વજ્ઞ સ્વામી દ્વારા કહેવામાં આવ્યા પછી પણ, ઉદ્ધવજીયે વિનમ્રતાથી માથું ઝુકાવી આજ્ઞા સ્વીકારી અને જવાબ આપ્યો.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે ભગવદ્યાનવિચારે નામ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'ભગવદ્જ્ઞાનના વિચાર' નામના સત્તરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

ઉદ્ધવમંત્રણયા શ્રીકૃષ્ણસ્યેન્દ્રપ્રસ્થગમનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્યુદીરિતમાકર્ણ્ય દેવઋષેરુદ્ધવોઽબ્રવીત્ । સભ્યાનાં મતમાજ્ઞાય કૃષ્ણસ્ય ચ મહામતિઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: દેવર્ષિની વાત સાંભળી, ઉદ્ધવજીયે સભ્યજનો અને કૃષ્ણજીનું મન જાણીને, સમજદારીપૂર્વક બોલ્યા.

શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ - યદુક્તં ઋષિણા દેવ સાચિવ્યં યક્ષ્યતસ્ત્વયા । કાર્યં પૈતૃષ્વસેયસ્ય રક્ષા ચ શરણૈષિણામ્

ઉદ્ધવજી કહે છે: દેવ, ઋષિએ જે કહ્યું છે એ પ્રમાણે, તમે યજ્ઞમાં સલાહકાર તરીકે રહો, પિતરાઈ ભાઈની રક્ષા કરો અને શરણમાં આવેલા લોકોનું રક્ષણ કરો.

યષ્ટવ્યમ્રાજસૂયેન દિક્ ચક્રજયિના વિભો । અતો જરાસુતજય ઉભયાર્થો મતો મમ

મારા મત પ્રમાણે, હે મહાબળવાન, તમે દિશાઓને જીતનારા છો, એટલે રાજસૂય યજ્ઞ કરવો જોઈએ; અને જરાસંધને હરાવવાથી બંને કામ થઈ જશે.

અસ્માકં ચ મહાનર્થો હ્યેતેનૈવ ભવિષ્યતિ । યશશ્ચ તવ ગોવિન્દ રાજ્ઞો બદ્ધાન્ વિમુઞ્ચતઃ

હે ગોવિંદ, આથી અમને પણ મોટો લાભ થશે અને રાજાઓને બંધનમાંથી મુક્ત કરીને તમારું યશ પણ વધશે.

સ વૈ દુર્વિષહો રાજા નાગાયુતસમો બલે । બલિનામપિ ચાન્યેષાં ભીમં સમબલં વિના

એ રાજા તો ખરેખર દુર્લભે જીતાય છે, તેની તાકાત દસ હજાર હાથી જેટલી છે; બળવાનોમાં પણ ભીમ સિવાય બીજું કોઈ તેની બરાબરી કરી શકે નહીં.

દ્‌વૈરથે સ તુ જેતવ્યો મા શતાક્ષૌહિણીયુતઃ । બ્રહ્મણ્યોઽભ્યર્થિતો વિપ્રૈઃ ન પ્રત્યાખ્યાતિ કર્હિચિત્

તેને તો એકલદુકલ યુદ્ધમાં જ જીતવો જોઈએ, લાખોની સેના પણ કામ ન આવે; તે બ્રાહ્મણોનો માન રાખે છે અને તેમની વિનંતી કદી નકારતો નથી.

બ્રહ્મવેષધરો ગત્વા તં ભિક્ષેત વૃકોદરઃ । હનિષ્યતિ ન સન્દેહો દ્‌વૈરથે તવ સન્નિધૌ

વૃકોદર બ્રાહ્મણનું વેશ ધારણ કરીને જાય અને તેની પાસે ભિક્ષા માગે; પછી તે નિશ્ચિતપણે તારી હાજરીમાં એકલદુકલ યુદ્ધમાં તેને મારે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

નિમિત્તં પરમીશસ્ય વિશ્વસર્ગનિરોધયોઃ । હિરણ્યગર્ભઃ શર્વશ્ચ કાલસ્યારૂપિણસ્તવ

પરમેશ્વર જ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને લયના મુખ્ય કારણ છે; હિરણ્યગર્ભ અને શર્વ તો તારી કાળરૂપ શક્તિના સ્વરૂપો છે.

( વસંતતિલકા ) ગાયન્તિ તે વિશદકર્મ ગૃહેષુ દેવ્યો રાજ્ઞાં સ્વશત્રુવધમાત્મવિમોક્ષણં ચ । ગોપ્યશ્ચ કુઞ્જરપતેર્જનકાત્મજાયાઃ પિત્રોશ્ચ લબ્ધશરણા મુનયો વયં ચ

દેવતાઓના ઘરોમાં તારા નિર્મળ કાર્યો ગવાય છે—રાજાઓના દુશ્મનોનો નાશ, પોતાનો મુક્તિદાતા; ગોપીઓ, ગજપતિની પત્નીઓ, જનકનંદનીઓ, માતાપિતા, ઋષિઓ અને અમે પણ એ ગીતો ગાઈએ છીએ.

( અનુષ્ટુપ્ ) જરાસન્ધવધઃ કૃષ્ણ ભૂર્યર્થાયોપકલ્પતે । પ્રાયઃ પાકવિપાકેન તવ ચાભિમતઃ ક્રતુઃ

કૃષ્ણ, જરાસંધના વધથી અનેક લાભ થશે અને તારો ઇચ્છિત યજ્ઞ પણ એના પરિણામે પૂર્ણ થશે.

શ્રીશુક ઉવાચ - ઇત્યુદ્ધવ વચો રાજન્ સર્વતોભદ્રમચ્યુતમ્ । દેવર્ષિર્યદુવૃદ્ધાશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ પ્રત્યપૂજયન્

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: રાજન, ઉદ્ધવજીના સર્વદિશાથી કલ્યાણકારક એવા વચનોને દેવર્ષિ, યદુવૃદ્ધો અને કૃષ્ણજીયે પણ માન આપ્યો.

અથાદિશત્ પ્રયાણાય ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । ભૃત્યાન્ દારુકજૈત્રાદીન્ અનુજ્ઞાપ્ય ગુરૂન્ વિભુઃ

પછી દેવકીપુત્ર ભગવાને વિદાય લઈને, દારુક, જયત્ર અને અન્ય સેવકોને આજ્ઞા આપી, ગુરુજનોને પરવાનગી લઈને પ્રસ્થાનનો આદેશ આપ્યો.

નિર્ગમય્યાવરોધાન્ સ્વાન્ સસુતાન્ સપરિચ્છદાન્ । સઙ્કર્ષણમનુજ્ઞાપ્ય યદુરાજં ચ શત્રુહન્ । સૂતોપનીતં સ્વરથં આરુહદ્ ગરુડધ્વજમ્

પછી પોતાના સ્ત્રીઓ, પુત્રો અને સેવકોને બહાર મોકલ્યા, સંકર્ષણ અને યદુરાજ શત્રુહનને વિદાય લીધી અને રથચાલકે લાવેલો ગરુડધ્વજવાળો પોતાનો રથ ચઢ્યા.

( પ્રભાવતી ) તતો રથદ્‌વિપભટસાદિનાયકૈઃ કરાલયા પરિવૃત આત્મસેનયા । મૃદઙ્‌ગ ભેર્યાનક શઙ્ખગોમુખૈઃ પ્રઘોષઘોષિતકકુભો નિરાક્રમત્

પછી રથ, હાથી, ઘોડા અને પદાતિ સેનાના નાયકો સાથે પોતાની સેનાથી ઘેરાયેલા, મૃદંગ, ભેરી, અનક, શંખ અને ગોમુખના ઘોષથી દિશાઓ ગુંજી ઉઠી, તેમ તેઓ પ્રસ્થાન કર્યા.

નૃવાજિકાઞ્ચન શિબિકાભિરચ્યુતં સહાત્મજાઃ પતિમનુ સુવ્રતા યયુઃ । વરાંબરાભરણવિલેપનસ્રજઃ સુસંવૃતા નૃભિરસિચર્મપાણિભિઃ

પછી સુવર્ણ શિબિકા અને રથોમાં, પોતાના પુત્રો સાથે, શ્રેષ્ઠ વસ્ત્ર, આભૂષણ, સુગંધિત તેલ અને ફૂલોની માળાઓથી શોભાયમાન, સદાચારવાળી પત્નીઓ પણ, હાથમાં તલવાર-ઢાલ ધરાવતાં રક્ષકો સાથે, અચ્યૂત પતિના અનુસરણમાં નીકળી.

નરોષ્ટ્રગોમહિષખરાશ્વતર્યનઃ કરેણુભિઃ પરિજનવારયોષિતઃ । સ્વલઙ્કૃતાઃ કટકુટિકમ્બલામ્બરાદ્ ઉપસ્કરા યયુરધિયુજ્ય સર્વતઃ

માણસો, ઊંટ, ગાય, મહિષ, ગધેડાં, ઘોડાં અને રથો, સાથે જ હાથીઓ, સેવકો અને રાજવી સ્ત્રીઓ, સૌએ હાથમાં કાંડા, કાંગડા, કમ્બળ અને કપડાં પહેરીને, પોતાનું સામાન લઈને, ચારેય દિશામાં નીકળી પડ્યા.

બલં બૃહદ્ધ્વજપટછત્રચામરૈઃ વરાયુધાભરણકિરીટવર્મભિઃ । દિવાંશુભિસ્તુમુલરવં બભૌ રવેઃ યથાર્ણવઃ ક્ષુભિતતિમિઙ્‌ગિલોર્મિભિઃ

સેનાએ મોટા ધ્વજ, પડદા, છત્રી અને ચામર સાથે, સુંદર શસ્ત્રો, ગહના, મુકુટ અને કવચ પહેરીને, સૂર્ય જેવો તેજ પાથર્યો; તેનો ઘોંઘાટ મહાસાગરમાં ઊઠેલી મોટી તરંગો અને વ્હેલ માછલીઓના ગરજ જેવો લાગતો હતો.

અથો મુનિર્યદુપતિના સભાજિતઃ પ્રણમ્ય તં હૃદિ વિદધદ્ વિહાયસા । નિશમ્ય તદ્‌વ્યવસિતમાહૃતાર્હણો મુકુન્દસન્દર્શનનિર્વૃતેન્દ્રિયઃ

પછી, યદુઓના સ્વામી દ્વારા સન્માનિત થયેલા મુનિએ, તેમને વંદન કરી, હૃદયમાં સ્થાન આપીને, આકાશમાર્ગે વિદાય લીધી; તેમનો નિશ્ચય સાંભળી, મુકુંદ, જે ભગવાનના દર્શનથી તૃપ્ત થયો હતો, યોગ્ય આથિથી આવકારવા ગયો.

( અનુષ્ટુપ્ ) રાજદૂતમુવાચેદં ભગવાન્ પ્રીણયન્ ગિરા । મા ભૈષ્ટ દૂત ભદ્રં વો ઘાતયિષ્યામિ માગધમ્

ભગવાને રાજદૂતને આનંદિત કરીને કહ્યું: 'દૂત, ડરશો નહીં, તમારું કલ્યાણ થાય. હું માગધને નાશ કરીશ.'

ઇત્યુક્તઃ પ્રસ્થિતો દૂતો યથાવદ્ અવદન્ નૃપાન્ । તેઽપિ સન્દર્શનં શૌરેઃ પ્રત્યૈક્ષન્ યન્મુમુક્ષવઃ

આ રીતે કહ્યું પછી, દૂત રવાના થયો અને રાજાઓને યોગ્ય રીતે સંદેશો આપ્યો; તેઓએ પણ શૌરીના દર્શનનો આનંદ માણ્યો, જેમને તેઓ મુક્ત થવા ઈચ્છતા હતા.

આનર્તસૌવીરમરૂન્ તીર્ત્વા વિનશનં હરિઃ । ગિરીન્ નદીરતીયાય પુરગ્રામવ્રજાકરાન્

હરિએ આનાર્ત, સૌવીર, મરુ અને વિનશન પ્રદેશો પાર કર્યા, પછી પર્વતો અને નદીઓ ઓળંગી, શહેરો, ગામો અને ગૌશાળાઓમાં પહોંચ્યા.