શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સ્વપ્નાયિતં નૃપસુખં પરતંત્રમીશ શશ્વદ્‌ભયેન મૃતકેન ધુરં વહામઃ । હિત્વા તદાત્મનિ સુખં ત્વદનીહલભ્યં ક્લિશ્યામહેઽતિકૃપણાસ્તવ માયયેહ

હે પ્રભુ, રાજાઓનું સુખ તો સ્વપ્ન જેવું છે, બીજાઓ પર આધારિત છે, અને સતત ભયમાં જીવવું પડે છે; આપણે તો મરેલા જેવું જીવન જીવીને એની બોજા ઊંચકીએ છીએ. આપના દ્વારા જે આત્મામાંથી નિરભય સુખ મળે છે, એ છોડીને આપણે બહુ દુઃખી થઈએ છીએ—આપની માયામાં ફસાઈને, ખરેખર અમારો તો દયનીય હાલ છે.

તન્નો ભવાન્ પ્રણતશોકહરાઙ્‌ઘ્રિયુગ્મો બદ્ધાન્ વિયુઙ્ક્ષ્વ મગધાહ્વયકર્મપાશાત્ । યો ભૂભુજોઽયુતમતઙ્ગજવીર્યમેકો બિભ્રદ્ રુરોધ ભવને મૃગરાડિવાવીઃ

હું વિનંતી કરું છું કે, આપના ચરણો દુઃખ દૂર કરે છે, એવા આપ અમને—મગધના કર્મોના બંધનમાં બંધાયેલા—મુક્ત કરો. આપ એકલા, દસ હજાર હાથી જેટલી તાકાત ધરાવતા, એ રાજાને, જે સિંહ જેવો અમને મહેલમાં કેદ કરી રાખતો હતો, રોકી દીધા હતા.

યો વૈ ત્વયા દ્વિનવકૃત્વ ઉદાત્તચક્ર ભગ્નો મૃધે ખલુ ભવન્તમનન્તવીર્યમ્ । જિત્વા નૃલોકનિરતં સકૃદૂઢદર્પો યુષ્મત્પ્રજા રુજતિ નોઽજિત તદ્વિધેહિ

જે રાજા પોતાના અભિમાનમાં મજબૂત હતો અને જગતને જીતવામાં આનંદ માણતો હતો, તેને આપ—અનંત શક્તિ ધરાવતા—બાવીસ વાર યુદ્ધમાં હરાવ્યા હતા. હવે એ આપના પ્રજાને પીડાવે છે; હે અજિત, હવે આપ યોગ્ય રીતે કંઈક કરો.

દૂત ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતિ માગધસંરુદ્ધા ભવદ્દર્શનકાઙ્‌ક્ષિણઃ । પ્રપન્નાઃ પાદમૂલં તે દીનાનાં શં વિધીયતામ્

દૂત બોલ્યો: આમ, મગધના બંધનમાં બંધાયેલા અને આપના દર્શનની ઇચ્છા રાખતા, એ લોકો આપના ચરણોમાં શરણ આવ્યા છે. કૃપા કરીને આ દુઃખીજનોએ કલ્યાણ કરો.

શ્રીશુક ઉવાચ - રાજદૂતે બ્રુવત્યેવં દેવર્ષિઃ પરમદ્યુતિઃ । બિભ્રત્ પિઙ્ગજટાભારં પ્રાદુરાસીદ્ યથા રવિઃ

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: રાજદૂત આવું બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે દેવર્ષિ નારદ, તેજસ્વી અને પીળા જટાવાળા, અચાનક સૂર્ય જેવો દેખાઈ આવ્યા.

તં દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ કૃષ્ણઃ સર્વલોકેશ્વરેશ્વરઃ । વવન્દ ઉત્થિતઃ શીર્ષ્ણા સસભ્યઃ સાનુગો મુદા

શ્રીકૃષ્ણ, જે સર્વલોકના ભગવાન છે, એમણે નારદજીને જોઈને, સભ્યગણ અને પોતાના સાથીઓ સાથે આનંદપૂર્વક ઊભા રહીને, મસ્તક ઝુકાવી વંદન કર્યું.

સભાજયિત્વા વિધિવત્ કૃતાસનપરિગ્રહમ્ । બભાષે સુનૃતૈર્વાક્યૈઃ શ્રદ્ધયા તર્પયન્ મુનિમ્

યોગ્ય રીતે સન્માન કરીને અને બેઠાડીને, શ્રીકૃષ્ણે શ્રદ્ધા અને આદરથી મન ભાવે એવા મીઠા વચનો કહીને મુનિને પ્રસન્ન કર્યા.

અપિ સ્વિદદ્ય લોકાનાં ત્રયાણાં અકુતોભયમ્ । નનુ ભૂયાન્ ભગવતો લોકાન્ પર્યટતો ગુણઃ

આજે ત્રણેય લોકમાં બધું સુખદ અને નિર્ભય છે ને? નિશ્ચયે, ભગવાન જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં ત્યાં તેમનું પુણ્ય વધે છે.

ન હિ તેઽવિદિતં કિઞ્ચિત્ લોકેષુ ઈશ્વર કર્તૃષુ । અથ પૃચ્છામહે યુષ્માન્ પાણ્ડવાનાં ચિકીર્ષિતમ્

હે ઈશ્વર, આપને ત્રણેય લોકમાં કંઈ પણ અજાણ્યું નથી. તેથી, અમે આપને પૂછીએ છીએ—પાંડવો શું ઇચ્છે છે?

શ્રીનારદ ઉવાચ - ( મિશ્ર ) દૃષ્ટા માયા તે બહુશો દુરત્યયા માયા વિભો વિશ્વસૃજશ્ચ માયિનઃ । ભૂતેષુ ભૂમંશ્ચરતઃ સ્વશક્તિભિઃ વહ્નેરિવચ્છન્નરુચો ન મેઽદ્‌ભુતમ્

શ્રીનારદે કહ્યું: હે પ્રભુ, આપની માયા મેં અનેકવાર જોઈ છે—એ બહુ જ અતિશય છે. હે જગતના સર્જનહાર અને માયાવાન, આપ જીવોમાં પોતાની શક્તિથી ફરતા હો, ત્યારે આપનું મહિમા તો લાકડામાં છુપાયેલા અગ્નિ જેવું છે; એટલે મને કશું અચંબો લાગતું નથી.

તવેહિતં કોઽર્હતિ સાધુ વેદિતું સ્વમાયયેદં સૃજતો નિયચ્છતઃ । યદ્ વિદ્યમાનાત્ મતયાવભાસતે તસ્મૈ નમસ્તે સ્વવિલક્ષણાત્મને

આપના કર્મો કોણ સાચે જાણે? આપ પોતાની માયાથી જગતનું સર્જન અને સંહાર કરો છો. જે દેખાય છે એ તો માત્ર બુદ્ધિની છાયા છે. હું એ આપને નમન કરું છું, જેમનું સ્વરૂપ સર્વથી અલગ છે.

જીવસ્ય યઃ સંસરતો વિમોક્ષણં ન જાનતોઽનર્થવહાચ્છરીરતઃ । લીલાવતારૈઃ સ્વયશઃ પ્રદીપકં પ્રાજ્વાલયત્ત્વા તમહં પ્રપદ્યે

જે જીવ આત્માને સંસારથી મુક્ત કરે છે, પણ શરીરથી થતા દુઃખને જાણતો નથી, એ ભગવાન પોતાની લીલાથી પોતાનું યશ પ્રકાશિત કરે છે—એવા અંધકાર દૂર કરનારને હું શરણું જઉં છું.

( અનુષ્ટુપ્ ) અથાપ્યાશ્રાવયે બ્રહ્મ નરલોકવિડમ્બનમ્ । રાજ્ઞઃ પૈતૃષ્વસેયસ્ય ભક્તસ્ય ચ ચિકીર્ષિતમ્

પણ, હે બ્રાહ્મણ, હવે હું કહું છું કે, આપના પિતૃપક્ષના પુત્ર અને આપના ભક્ત એવા રાજાએ, જે મનુષ્યલોકને આશ્ચર્યમાં મૂકે છે, શું કરવાનું વિચારી રાખ્યું છે.

યક્ષ્યતિ ત્વાં મખેન્દ્રેણ રાજસૂયેન પાણ્ડવઃ । પારમેષ્ઠ્યકામો નૃપતિઃ તદ્‌ભવાનનુમોદતામ્

પાંડુપુત્ર, બ્રહ્માનું સ્થાન મેળવવાની ઈચ્છા રાખીને, રાજસૂય યજ્ઞથી આપની પૂજા કરશે, હે પ્રભુ. આપ એમાં પ્રસન્ન થાઓ.

તસ્મિન્ દેવ ક્રતુવરે ભવન્તં વૈ સુરાદયઃ । દિદૃક્ષવઃ સમેષ્યન્તિ રાજાનશ્ચ યશસ્વિનઃ

એ મહાયજ્ઞમાં, હે દેવ, આપને જોવા માટે દેવતાઓ અને બીજા પ્રસિદ્ધ રાજાઓ પણ ત્યાં ઉમટી પડશે.

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ ધ્યાનાત્ પૂયન્તેઽન્તેવસાયિનઃ । તવ બ્રહ્મમયસ્યેશ કિમુતેક્ષાભિમર્શિનઃ

હે બ્રહ્મમય ઈશ્વર, આપનું શ્રવણ, કીર્તન કે ધ્યાન કરવાથી પણ આસપાસ રહેતા લોકો પવિત્ર થાય છે—તો આપને જોનાર કે સ્પર્શનાર તો કેટલા પવિત્ર થાય!

( વસંતતિલકા ) યસ્યામલં દિવિ યશઃ પ્રથિતં રસાયાં ભૂમૌ ચ તે ભુવનમઙ્ગલ દિગ્વિતાનમ્ । મન્દાકિનીતિ દિવિ ભોગવતીતિ ચાધો ગઙ્ગેતિ ચેહ ચરણામ્બુ પુનાતિ વિશ્વમ્

જેના ચરણોનું યશ સ્વર્ગમાં, પૃથ્વી પર અને પાતાળમાં પ્રસિદ્ધ છે—જેનું જળ સ્વર્ગમાં મન્દાકિની, પાતાળમાં ભોગવતી અને અહીં ગંગા કહેવાય છે—એ ચરણામૃત સમગ્ર વિશ્વને પવિત્ર કરે છે.

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) તત્ર તેષ્વાત્મપક્ષેષ્વ ગૃહ્ણત્સુ વિજિગીષયા । વાચઃ પેશૈઃ સ્મયન્ ભૃત્યમુદ્ધવં પ્રાહ કેશવઃ

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: ત્યારબાદ, જ્યારે પોતાના પક્ષના લોકો વિજયની ઈચ્છા રાખતા હતા, ત્યારે કેશવે સ્મિત સાથે મીઠા વચનો કહીને પોતાના ભક્ત ઉદ્ધવને સંબોધ્યા.

શ્રીભગવાનુવાચ - ત્વં હિ નઃ પરમં ચક્ષુઃ સુહૃન્ મંત્રાર્થતત્ત્વવિત્ । અથાત્ર બ્રૂહ્યનુષ્ઠેયં શ્રદ્દધ્મઃ કરવામ તત્

શ્રીભગવાને કહ્યું: તું તો અમારું સર્વશ્રેષ્ઠ નેત્ર છે, સાચો મિત્ર છે અને સલાહનો સાર જાણે છે. એટલે, અહીં જે કરવું યોગ્ય છે તે કહી દે; અમને તારો વિશ્વાસ છે અને અમે તે પ્રમાણે જ કરીશું.

ઇત્યુપામંત્રિતો ભર્ત્રા સર્વજ્ઞેનાપિ મુગ્ધવત્ । નિદેશં શિરસાઽઽધાય ઉદ્ધવઃ પ્રત્યભાષત

આ રીતે સર્વજ્ઞ સ્વામી દ્વારા કહેવામાં આવ્યા પછી પણ, ઉદ્ધવજીયે વિનમ્રતાથી માથું ઝુકાવી આજ્ઞા સ્વીકારી અને જવાબ આપ્યો.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે ભગવદ્યાનવિચારે નામ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'ભગવદ્જ્ઞાનના વિચાર' નામના સત્તરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

ઉદ્ધવમંત્રણયા શ્રીકૃષ્ણસ્યેન્દ્રપ્રસ્થગમનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્યુદીરિતમાકર્ણ્ય દેવઋષેરુદ્ધવોઽબ્રવીત્ । સભ્યાનાં મતમાજ્ઞાય કૃષ્ણસ્ય ચ મહામતિઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: દેવર્ષિની વાત સાંભળી, ઉદ્ધવજીયે સભ્યજનો અને કૃષ્ણજીનું મન જાણીને, સમજદારીપૂર્વક બોલ્યા.

શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ - યદુક્તં ઋષિણા દેવ સાચિવ્યં યક્ષ્યતસ્ત્વયા । કાર્યં પૈતૃષ્વસેયસ્ય રક્ષા ચ શરણૈષિણામ્

ઉદ્ધવજી કહે છે: દેવ, ઋષિએ જે કહ્યું છે એ પ્રમાણે, તમે યજ્ઞમાં સલાહકાર તરીકે રહો, પિતરાઈ ભાઈની રક્ષા કરો અને શરણમાં આવેલા લોકોનું રક્ષણ કરો.

યષ્ટવ્યમ્રાજસૂયેન દિક્ ચક્રજયિના વિભો । અતો જરાસુતજય ઉભયાર્થો મતો મમ

મારા મત પ્રમાણે, હે મહાબળવાન, તમે દિશાઓને જીતનારા છો, એટલે રાજસૂય યજ્ઞ કરવો જોઈએ; અને જરાસંધને હરાવવાથી બંને કામ થઈ જશે.

અસ્માકં ચ મહાનર્થો હ્યેતેનૈવ ભવિષ્યતિ । યશશ્ચ તવ ગોવિન્દ રાજ્ઞો બદ્ધાન્ વિમુઞ્ચતઃ

હે ગોવિંદ, આથી અમને પણ મોટો લાભ થશે અને રાજાઓને બંધનમાંથી મુક્ત કરીને તમારું યશ પણ વધશે.

સ વૈ દુર્વિષહો રાજા નાગાયુતસમો બલે । બલિનામપિ ચાન્યેષાં ભીમં સમબલં વિના

એ રાજા તો ખરેખર દુર્લભે જીતાય છે, તેની તાકાત દસ હજાર હાથી જેટલી છે; બળવાનોમાં પણ ભીમ સિવાય બીજું કોઈ તેની બરાબરી કરી શકે નહીં.

દ્‌વૈરથે સ તુ જેતવ્યો મા શતાક્ષૌહિણીયુતઃ । બ્રહ્મણ્યોઽભ્યર્થિતો વિપ્રૈઃ ન પ્રત્યાખ્યાતિ કર્હિચિત્

તેને તો એકલદુકલ યુદ્ધમાં જ જીતવો જોઈએ, લાખોની સેના પણ કામ ન આવે; તે બ્રાહ્મણોનો માન રાખે છે અને તેમની વિનંતી કદી નકારતો નથી.

બ્રહ્મવેષધરો ગત્વા તં ભિક્ષેત વૃકોદરઃ । હનિષ્યતિ ન સન્દેહો દ્‌વૈરથે તવ સન્નિધૌ

વૃકોદર બ્રાહ્મણનું વેશ ધારણ કરીને જાય અને તેની પાસે ભિક્ષા માગે; પછી તે નિશ્ચિતપણે તારી હાજરીમાં એકલદુકલ યુદ્ધમાં તેને મારે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

નિમિત્તં પરમીશસ્ય વિશ્વસર્ગનિરોધયોઃ । હિરણ્યગર્ભઃ શર્વશ્ચ કાલસ્યારૂપિણસ્તવ

પરમેશ્વર જ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને લયના મુખ્ય કારણ છે; હિરણ્યગર્ભ અને શર્વ તો તારી કાળરૂપ શક્તિના સ્વરૂપો છે.