શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણસ્યાહ્નિકકૃત્યવર્ણનં; યુધિષ્ઠિરસંદેશમાદાય નારદસ્ય, જરાસંધકારાનિબદ્ધનૃપાણાં સંદેશમાદાય દૂતસ્ય ચાગમનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) અથોષસ્યુપવૃત્તાયાં કુક્કુટાન્ કૂજતોઽશપન્ । ગૃહીતકણ્ઠ્યઃ પતિભિઃ ભાધવ્યો વિરહાતુરાઃ

શ્રીશુકદેવજીએ કહ્યું: પછી, જ્યારે સવારે કૂકડી બોલવા લાગી, ત્યારે વિયોગથી વ્યાકુળ પત્નીઓ પોતાના પતિઓની બાહોમાં સમાઈ ગઈ.

વયાંસ્યરૂરુવન્ કૃષ્ણં બોધયન્તીવ વન્દિનઃ । ગાયત્સ્વલિષ્વનિદ્રાણિ મન્દારવનવાયુભિઃ

પંખીઓ, જેમ કે કૃષ્ણની સ્તુતિ કરતાં હોય, મંદારવનની શીતળ પવનથી પ્રેરાઈ, નિદ્રાવિહિન ગીત ગાતા હતા.

મુહૂર્તં તં તુ વૈદર્ભી નામૃષ્યદ્ અતિશોભનમ્ । પરિરમ્ભણવિશ્લેષાત્ પ્રિયબાહ્વન્તરં ગતા

થોડી ક્ષણ માટે, વૈદર્ભી પોતાના પ્રિયના બાહુઓ વચ્ચેના સુંદર વિયોગને સહન કરી શકી નહીં.

બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્થાય વાર્યુપસ્પૃશ્ય માધવઃ । દધ્યૌ પ્રસન્નકરણ આત્માનં તમસઃ પરમ્

બ્રાહ્મ મુહૂર્તે, ઉઠીને અને પાણી સ્પર્શ કરીને, માધવે શુદ્ધ મનથી પોતે જ અજ્ઞાનથી પર એવા આત્માનું ધ્યાન કર્યું.

( મિશ્ર ) એકં સ્વયંજ્યોતિરનન્યમવ્યયં સ્વસંસ્થયા નિત્યનિરસ્તકલ્મષમ્ । બ્રહ્માખ્યમસ્યોદ્‌ભવનાશહેતુભિઃ સ્વશક્તિભિર્લક્ષિતભાવનિર્વૃતિમ્

એ એકમાત્ર, પોતે પ્રકાશમાન, અનન્ય, અવિનાશી અને પોતાની સ્વભાવથી સદા પવિત્ર છે; જેને બ્રહ્મ કહે છે, જેના ઉત્પત્તિ અને લય પોતાની શક્તિથી થાય છે અને જેના આનંદને એ શક્તિઓ દર્શાવે છે.

અથાપ્લુતોઽમ્ભસ્યમલે યથાવિધિ ક્રિયાકલાપં પરિધાય વાસસી । ચકાર સન્ધ્યોપગમાદિ સત્તમો હુતાનલો બ્રહ્મ જજાપ વાગ્યતઃ

પછી, શુદ્ધ પાણીમાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરીને અને સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરી, એ શ્રેષ્ઠ પુરુષે તમામ વિધિઓ કરી; અગ્નિમાં હોળી આપી, વાણી નિયંત્રિત રાખીને બ્રહ્મનો જાપ કર્યો.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઉપસ્થાયાર્કમુદ્યન્તં તર્પયિત્વાત્મનઃ કલાઃ । દેવાન્ ઋષીન્ પિતૄન્ વૃદ્ધાન્ વિપ્રાનભ્યર્ચ્ય ચાત્મવાન્

ઉગતા સૂર્યને પ્રણામ કરીને, પોતાના અંગોના ભાગોને તૃપ્ત કર્યા; દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ, વૃદ્ધો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરી, આત્મસંયમી રહી.

ધેનૂનાં રુક્મશ્રૃઙ્ગીણાં સાધ્વીનાં મૌક્તિકસ્રજામ્ । પયસ્વિનીનાં ગૃષ્ટીનાં સવત્સાનાં સુવાસસામ્

તેમણે બ્રાહ્મણોને સોનાના શીંગવાળી, સારા સ્વભાવની, મુક્તાની માળા પહેરેલી, દૂધ આપતી, તંદુરસ્ત, વાછરડાવાળી અને સુંદર વસ્ત્રવાળી ગાયો દાનમાં આપી.

દદૌ રૂપ્યખુરાગ્રાણાં ક્ષૌમાજિનતિલૈઃ સહ । અલઙ્કૃતેભ્યો વિપ્રેભ્યો બદ્વં બદ્વં દિને દિને

તેમણે શોભાયમાન બ્રાહ્મણોને દરરોજ ચાંદીના ખુરવાળી ગાયો, સાથે કાપડ, મૃગચર્મ અને તલ પણ દાનમાં આપ્યા.

ગોવિપ્રદેવતાવૃદ્ધ ગુરૂન્ ભૂતાનિ સર્વશઃ । નમસ્કૃત્યાત્મસંભૂતીઃ મઙ્ગલાનિ સમસ્પૃશત્

તેણે ગાયો, બ્રાહ્મણો, દેવતાઓ, વૃદ્ધો અને ગુરૂઓને તથા બધા જીવજંતુઓને વિનમ્રતાથી વંદન કર્યા. પછી પોતે ઉત્પન્ન થયેલી શુભ વસ્તુઓને સ્પર્શ કરીને શુભાશીર્વાદ લીધા.

આત્માનં ભૂષયામાસ નરલોકવિભૂષણમ્ । વાસોભિર્ભૂષણૈઃ સ્વીયૈઃ દિવ્યસ્રગ્ અનુલેપનૈઃ

માણવજાતિના શોભા બનેલા એણે પોતાનાં વસ્ત્રો, આભૂષણો, દિવ્ય વણમાલાઓ અને સુગંધિત લિપનોથી પોતાને શણગાર્યા.

અવેક્ષ્યાજ્યં તથાઽઽદર્શં ગોવૃષદ્વિજદેવતાઃ । કામાંશ્ચ સર્વવર્ણાનાં પૌરાન્તઃપુરચારિણામ્ । પ્રદાપ્ય પ્રકૃતીઃ કામૈઃ પ્રતોષ્ય પ્રત્યનન્દત

એણે યજ્ઞની અગ્નિ અને દર્પણ જોયા, ગાય, વાછરડા, બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓને દાન આપ્યું અને શહેરવાસીઓ તથા મહેલની સ્ત્રીઓ સહિત સર્વ વર્ણના લોકોની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરી, તેમને પ્રસન્ન કર્યા અને આશીર્વાદ મેળવ્યા.

સંવિભજ્યાગ્રતો વિપ્રાન્ સ્રક્‌તામ્બૂલાનુલેપનૈઃ । સુહૃદઃ પ્રકૃતીર્દારાન્ ઉપાયુઙ્ક્ત તતઃ સ્વયમ્

એણે પ્રથમ બ્રાહ્મણોને પુષ્પમાળાઓ, પાન અને સુગંધિત લિપન વહેંચ્યા, પછી મિત્રો, સેવકો અને પત્નીઓમાં વહેંચ્યા અને અંતે પોતે પણ તેનો આનંદ માણ્યો.

તાવત્ સૂત ઉપાનીય સ્યન્દનં પરમાદ્‌ભુતમ્ । સુગ્રીવાદ્યૈર્હયૈર્યુક્તં પ્રણમ્યાવસ્થિતોઽગ્રતઃ

એ સમયે સૂતાએ અદ્ભુત રથ લાવ્યો, જેમાં સુગ્રીવ અને બીજા ઘોડાઓ જોડાયેલા હતા. સૂતાએ પ્રણામ કરીને રથ આગળ ઊભો રહ્યો.

ગૃહીત્વા પાણિના પાણી સારથેસ્તમથારુહત્ । સાત્યક્યુદ્ધવસંયુક્તઃ પૂર્વાદ્રિમિવ ભાસ્કરઃ

એણે રથચાલકનો હાથ પકડીને રથ પર ચડ્યા, સાથમાં સાત્યકી અને ઉદ્ધવ હતા. એ સમયે એ સૂર્ય જેમ પૂર્વ પર્વત પરથી ઉગે તેમ તેજથી ઝગમગતા દેખાતા.

ઈક્ષિતોઽન્તઃપુરસ્ત્રીણાં સવ્રીડપ્રેમવીક્ષિતૈઃ । કૃચ્છ્રાદ્ વિસૃષ્ટો નિરગાત્ જાતહાસો હરન્ મનઃ

મહેલની સ્ત્રીઓએ લજ્જા અને પ્રેમભરી નજરોથી તેમને જોયા, તેમ છતાં ભારે મનથી તેમને વિદાય આપી. તેઓ સ્મિત સાથે, સૌના હૃદય જીતીને બહાર નીકળી ગયા.

સુધર્માખ્યાં સભાં સર્વૈઃ વૃષ્ણિભિઃ પરિવારિતઃ । પ્રાવિશદ્ યન્નિવિષ્ટાનાં ન સન્ત્યઙ્ગ ષડૂર્મયઃ

બધા વૃષ્ણિઓએ ઘેરીને તેમને સુધર્મા નામની સભામાં પ્રવેશાવ્યો, જ્યાં બેઠેલા લોકોને છ પ્રકારના દુઃખો સ્પર્શતા નથી.

( વંશસ્થા ) તત્રોપવિષ્ટઃ પરમાસને વિભુઃ બભૌ સ્વભાસા કકુભોઽવભાસયન્ । વૃતો નૃસિંહૈર્યદુભિર્યદૂત્તમો યથોડુરાજો દિવિ તારકાગણૈઃ

વહાં પરમ આસન પર બેઠેલા ભગવાન પોતાની જ કાંતિથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરતા હતા. પરાક્રમી યાદવોની વચ્ચે એ ચંદ્ર જેમ તારાઓ વચ્ચે ઝગમગે તેમ તેજસ્વી લાગતા.

( અનુષ્ટુપ્ ) તત્રોપમંત્રિણો રાજન્ નાનાહાસ્યરસૈર્વિભુમ્ । ઉપતસ્થુર્નટાચાર્યા નર્તક્યસ્તાણ્ડવૈઃ પૃથક્

ત્યાં ઉપમંત્રીઓ અને નૃત્યાચાર્યો વિવિધ હાસ્ય અને આનંદથી ભગવાન પાસે આવ્યા, અને નૃત્યંગનાઓએ અલગ અલગ તાંડવ નૃત્ય રજૂ કર્યા.

મૃદઙ્ગવીણામુરજ વેણુતાલદરસ્વનૈઃ । નનૃતુર્જગુસ્તુષ્ટુવુશ્ચ સૂતમાગધવન્દિનઃ

મૃદંગ, વીણા, મુરજ, વાંસળી અને ઝાંઝના સ્વરે સંગીત અને નૃત્ય થયું. સૂતા, માગધ અને વંદિએ સ્તુતિઓ ગાઈ.

તત્રાહુર્બ્રાહ્મણાઃ કેચિત્ આસીના બ્રહ્મવાદિનઃ । પૂર્વેષાં પુણ્યયશસાં રાજ્ઞાં ચાકથયન્ કથાઃ

ત્યાં કેટલાક બ્રાહ્મણો બેઠા હતા, જે બ્રહ્મવિદ્યા જાણતા હતા. તેઓ પવિત્ર યશવંત પૂર્વ રાજાઓની વાર્તાઓ કહેતા હતા.

તત્રૈકઃ પુરુષો રાજન્ આગતોઽપૂર્વદર્શનઃ । વિજ્ઞાપિતો ભગવતે પ્રતીહારૈઃ પ્રવેશિતઃ

એ સમયે, રાજા, એક અજાણી મૂર્તિવાળો પુરુષ આવ્યો. દ્વારપાલોએ તેની જાણ ભગવાનને કરી અને તેને અંદર લાવ્યા.

સ નમસ્કૃત્ય કૃષ્ણાય પરેશાય કૃતાઞ્જલિઃ । રાજ્ઞામાવેદયદ્ દુખં જરાસન્ધનિરોધજમ્

એણે કૃષ્ણને, સર્વોચ્ચ ભગવાનને, હાથ જોડીને વંદન કર્યું અને રાજાઓને જરાસંધ દ્વારા થયેલા બંધનનું દુઃખ જણાવ્યું.

યે ચ દિગ્વિજયે તસ્ય સન્નતિં ન યયુર્નૃપાઃ । પ્રસહ્ય રુદ્ધાસ્તેનાસન્ અયુતે દ્વે ગિરિવ્રજે

જે રાજાઓએ તેની દિશાવિજયમાં શરણાગતિ આપી નહોતી, તેમને જરાસંધે બળજબરીથી પકડી રાખ્યા છે. ગિરિવ્રજમાં દસ-દસ હજારના બે જૂથ બંધાયેલી છે.

રાજાન ઊચુઃ - કૃષ્ણ કૃષ્ણાપ્રમેયાત્મન્ પ્રપન્નભયભઞ્જન । વયં ત્વાં શરણં યામો ભવભીતાઃ પૃથગ્ધિયઃ

રાજાઓએ કહ્યું: 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, અપરિમિત આત્મા, શરણાગતના ભય દૂર કરનાર, અમે ભયભીત અને વિખૂટા મનથી તારી શરણમાં આવ્યા છીએ.'

( વસંતતિલકા ) લોકો વિકર્મનિરતઃ કુશલે પ્રમત્તઃ કર્મણ્યયં ત્વદુદિતે ભવદર્ચને સ્વે । યસ્તાવદસ્ય બલવાનિહ જીવિતાશાં સદ્યશ્છિનત્ત્યનિમિષાય નમોઽસ્તુ તસ્મૈ

આ જગત પાપકર્મમાં મગ્ન છે અને સારા માર્ગે ધ્યાન નથી. પણ તારા પ્રેરિત કર્મથી તારી પૂજા થાય છે. અહીં જે કોઈ પણ શક્તિશાળી જીવની જીવવાની આશા તુરંત તોડી નાખે છે, એ નિદ્રાવિહિનને નમન.

લોકે ભવાઞ્જગદિનઃ કલયાવતીર્ણઃ સદ્ રક્ષણાય ખલનિગ્રહણાય ચાન્યઃ । કશ્ચિત્ ત્વદીયમતિયાતિ નિદેશમીશ કિં વા જનઃ સ્વકૃતમૃચ્છતિ તન્ન વિદ્મઃ

હે ભગવાન, તમે સદ્ગણવાળાની રક્ષા અને દુષ્ટોના દમન માટે અવતાર લીધો છે. તારા આદેશને કોણ ઉલ્લંઘે? કે પોતે કરેલા કર્મનું ફળ કોણ મેળવે? અમને ખબર નથી.

સ્વપ્નાયિતં નૃપસુખં પરતંત્રમીશ શશ્વદ્‌ભયેન મૃતકેન ધુરં વહામઃ । હિત્વા તદાત્મનિ સુખં ત્વદનીહલભ્યં ક્લિશ્યામહેઽતિકૃપણાસ્તવ માયયેહ

હે પ્રભુ, રાજાઓનું સુખ તો સ્વપ્ન જેવું છે, બીજાઓ પર આધારિત છે, અને સતત ભયમાં જીવવું પડે છે; આપણે તો મરેલા જેવું જીવન જીવીને એની બોજા ઊંચકીએ છીએ. આપના દ્વારા જે આત્મામાંથી નિરભય સુખ મળે છે, એ છોડીને આપણે બહુ દુઃખી થઈએ છીએ—આપની માયામાં ફસાઈને, ખરેખર અમારો તો દયનીય હાલ છે.

તન્નો ભવાન્ પ્રણતશોકહરાઙ્‌ઘ્રિયુગ્મો બદ્ધાન્ વિયુઙ્ક્ષ્વ મગધાહ્વયકર્મપાશાત્ । યો ભૂભુજોઽયુતમતઙ્ગજવીર્યમેકો બિભ્રદ્ રુરોધ ભવને મૃગરાડિવાવીઃ

હું વિનંતી કરું છું કે, આપના ચરણો દુઃખ દૂર કરે છે, એવા આપ અમને—મગધના કર્મોના બંધનમાં બંધાયેલા—મુક્ત કરો. આપ એકલા, દસ હજાર હાથી જેટલી તાકાત ધરાવતા, એ રાજાને, જે સિંહ જેવો અમને મહેલમાં કેદ કરી રાખતો હતો, રોકી દીધા હતા.