શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીનારદ ઉવાચ - નૈવાદ્‌ભુતં ત્વયિ વિભોઽખિલલોકનાથે મૈત્રી જનેષુ સકલેષુ દમઃ ખલાનામ્ । નિઃશ્રેયસાય હિ જગત્સ્થિતિરક્ષણાભ્યાં સ્વૈરાવતાર ઉરુગાય વિદામ સુષ્ઠુ

શ્રીનારદએ કહ્યું: 'હે સર્વલોકોના સ્વામી, આપમાં આ આશ્ચર્યની વાત નથી કે તમે સર્વ પ્રજામાં મિત્રતા અને દુષ્ટોમાં દમન રાખો છો; જગતના કલ્યાણ માટે તમે સ્વેચ્છાએ અવતાર લઈને તેનું પાલન અને રક્ષણ કરો છો, એ અમને સારી રીતે wiadomo છે.'

દૃષ્ટં તવાઙ્ઘ્રિયુગલં જનતાપવર્ગં બ્રહ્માદિભિર્હૃદિ વિચિન્ત્યમગાધબોધૈઃ । સંસારકૂપપતિતોત્તરણાવલમ્બં ધ્યાયંશ્ચરામ્યનુગૃહાણ યથા સ્મૃતિઃ સ્યાત્

તમારા પાવન પગ, જે જનતાને મુક્તિ આપે છે અને બ્રહ્મા જેવા મહાન જ્ઞાનીના હૃદયમાં ધ્યાનમાં આવે છે, અને સંસારના કૂવામાં પડેલા માટે આધારરૂપ છે, તે જોઈને હું ચિંતન કરતો ફરું છું—મારે તમારી કૃપાથી એ સ્મૃતિ સદા રહે એવી કૃપા કરો.

( અનુષ્ટુપ્ ) તતોઽન્યદાવિશદ્‌ ગેહં કૃષ્ણપત્ન્યાઃ સ નારદઃ । યોગેશ્વરેશ્વરસ્યાઙ્ગ યોગમાયાવિવિત્સયા

પછી બીજે દિવસે, નારદજી યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણની બીજી પત્નીના ગૃહમાં ગયા, યોગમાયાનું રહસ્ય સમજવા માટે.

દીવ્યન્તમક્ષૈસ્તત્રાપિ પ્રિયયા ચોદ્ધવેન ચ । પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા પ્રત્યુત્થાનાસનાદિભિઃ

ત્યાં શ્રીકૃષ્ણ પોતાના પ્રિયજન અને ઉદ્ધવ સાથે પાંસા રમતા હતા. તેમને પરમ ભક્તિથી, ઊભા રહીને, આસન આપીને અને અન્ય સન્માનથી પૂજવામાં આવ્યા.

પૃષ્ટશ્ચાવિદુષેવાસૌ કદાઽઽયાતો ભવાનિતિ । ક્રિયતે કિં નુ પૂર્ણાનાં અપૂર્ણૈરસ્મદાદિભિઃ

પછી, જાણે અજાણ્યા હોય તેમ પૂછાયું: 'પ્રભુ, તમે ક્યારે આવ્યા? અમને જેવું અધૂરા છીએ, એવા લોકો પૂર્ણ પુરુષ માટે શું કરી શકે?'

અથાપિ બ્રૂહિ નો બ્રહ્મન્ જન્મૈતચ્છોભનં કુરુ । સ તુ વિસ્મિત ઉત્થાય તૂષ્ણીમન્યદગાદ્‌ ગૃહમ્

છતાં પણ, 'હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને આ સુંદર અવતાર વિશે અમને કહો,' એમ વિનંતી કરી. પણ તે આશ્ચર્યચકિત થઈ, ઊભા રહી, મૌન રહીને બીજા ઘરમાં ચાલ્યા ગયા.

તત્રાપ્યચષ્ટ ગોવિન્દં લાલયન્તં સુતાન્ શિશૂન્ । તતોઽન્યસ્મિન્ગૃહેઽપશ્યન્ મજ્જનાય કૃતોદ્યમમ્

ત્યાં પણ તેમણે શ્રીગોવિંદને પોતાના નાના પુત્રોને લાડ લડાવતા જોયા; પછી બીજા ઘરમાં તેમણે તેમને સ્નાન માટે તૈયારી કરતાં જોયા.

જુહ્વન્તં ચ વિતાનાગ્નીન્ યજન્તં પઞ્ચભિર્મખૈઃ । ભોજયન્તં દ્વિજાન્ ક્વાપિ ભુઞ્જાનમવશેષિતમ્

બીજે ક્યાંક તેમણે તેમને યજ્ઞમાં અગ્નિમાં આહુતિ આપતા, પાંચ પ્રકારના યજ્ઞો કરતા, ક્યાંક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવતા અને ક્યાંક બાકી રહેલું પોતે જમતા જોયા.

ક્વાપિ સન્ધ્યામુપાસીનં જપન્તં બ્રહ્મ વાગ્યતમ્ । એકત્ર ચાસિચર્માભ્યાં ચરન્તમસિવર્ત્મસુ

ક્યાંક તેમણે તેમને સંધ્યાકાળે બેઠા, મૌન રહીને વેદમંત્રો જપતા જોયા; બીજે, તલવાર અને ઢાલ લઈને ધનુષબાણના માર્ગે ફરતા જોયા.

અશ્વૈર્ગજૈ રથૈઃ ક્વાપિ વિચરન્તં ગદાગ્રજમ્ । ક્વચિચ્છયાનં પર્યઙ્કે સ્તૂયમાનં ચ વન્દિભિઃ

ક્યાંક તેમણે તેમને ઘોડા, હાથી અને રથ સાથે, બલરામજીની સાથે વિહાર કરતા જોયા; બીજે, પથાર પર આરામ કરતા અને ભટ્ટો દ્વારા પ્રશંસા પામતા જોયા.

મંત્રયન્તં ચ કસ્મિંશ્ચિત્ મંત્રિભિશ્ચોદ્ધવાદિભિઃ । જલક્રીડારતં ક્વાપિ વારમુખ્યાબલાવૃતમ્

ક્યાંક તેમણે તેમને ઉદ્ધવ અને અન્ય મંત્રીઓ સાથે મંત્રણા કરતા જોયા; બીજે, મહેલની શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી ઘેરાઈને જળક્રીડામાં મગ્ન હતા.

કુત્રચિદ્દ્વિજમુખ્યેભ્યો દદતં ગાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ । ઇતિહાસપુરાણાનિ શ્રૃણ્વન્તં મઙ્ગલાનિ ચ

ક્યાંક તેમણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને સુંદર શણગારેલી ગાયો આપતા જોયા; બીજે, શુભ ઇતિહાસ અને પુરાણો સાંભળતા જોયા.

હસન્તં હાસકથયા કદાચિત્ પ્રિયયા ગૃહે । ક્વાપિ ધર્મં સેવમાનં અર્થકામૌ ચ કુત્રચિત્

ક્યારેક તેમણે પોતાના પ્રિયજન સાથે ઘરમા હાસ્યકથાઓથી હસતા જોયા; ક્યાંક ધર્મમાં, તો બીજે ધન અને કામના કાર્યોમાં વ્યસ્ત હતા.

ધ્યાયન્તમેકમાસીનં પુરુષં પ્રકૃતેઃ પરમ્ । શુશ્રૂષન્તં ગુરૂન્ ક્વાપિ કામૈર્ભોગૈઃ સપર્યયા

ક્યાંક તેમણે તેમને એકલા બેઠા, પ્રકૃતિથી પરમ એવા પુરુષનું ધ્યાન કરતા જોયા; બીજે, ગુરુઓની સેવા સુખ અને ઉપહારથી કરતા જોયા.

કુર્વન્તં વિગ્રહં કૈશ્ચિત્ સન્ધિં ચાન્યત્ર કેશવમ્ । કુત્રાપિ સહ રામેણ ચિન્તયન્તં સતાં શિવમ્

ક્યાંક શ્રીકેશવને કેટલાક સાથે વિગ્રહ કરતા, બીજે સંધિ કરતા, અને ક્યાંક બલરામ સાથે સજ્જનોના કલ્યાણ માટે વિચાર કરતા જોયા.

પુત્રાણાં દુહિતૄણાં ચ કાલે વિધ્યુપયાપનમ્ । દારૈર્વરૈસ્તત્સદૃશૈઃ કલ્પયન્તં વિભૂતિભિઃ

પોતાના પુત્રો અને પુત્રીઓના યોગ્ય સમયે, તેમને યોગ્ય વર-વધુઓ સાથે લગ્ન કરાવ્યા અને યોગ્ય સંપત્તિ આપી.

પ્રસ્થાપનોપનયનૈઃ અપત્યાનાં મહોત્સવાન્ । વીક્ષ્ય યોગેશ્વરેશસ્ય યેષાં લોકા વિસિસ્મિરે

પોતાના સંતાનોના વિદાય અને ઉપનયન જેવા મહોત્સવો ઉજવ્યા; એ જોઈને યોગેશ્વરેશ્વરનાં કાર્યોને જોઈને લોકોએ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.

યજન્તં સકલાન્ દેવાન્ ક્વાપિ ક્રતુભિરૂર્જિતૈઃ । પૂર્તયન્તં ક્વચિદ્ ધર્મં કૂર્પારામમઠાદિભિઃ

ક્યાંક તેમણે બધા દેવતાઓનું શક્તિશાળી યજ્ઞોથી પૂજન કરતા જોયા; બીજે, કૂવો, બગીચા, મઠ વગેરે દ્વારા ધર્મની પૂર્તિ કરતા જોયા.

ચરન્તં મૃગયાં ક્વાપિ હયમારુહ્ય સૈન્ધવમ્ । ઘ્નન્તં તત્ર પશૂન્ મેધ્યાન્ પરીતં યદુપુઙ્ગવૈઃ

ક્યાંક તેમણે સિંધુ ઘોડા પર ચડીને યાદવશ્રેષ્ઠો સાથે શિકાર કરતા, અને ત્યાં યજ્ઞ માટે પાત્ર પશુઓનો શિકાર કરતા જોયા.

અવ્યક્તલિઙ્ગં પ્રકૃતિષુ અન્તઃપુરગૃહાદિષુ । ક્વચિચ્ચરન્તં યોગેશં તત્તદ્‌ભાવબુભુત્સયા

અપ્રગટ રૂપે, તેઓ અંતઃપુર અને અન્ય ઘરોમાં ફરતા, યોગના સ્વામી તરીકે વિવિધ ભાવોનો અનુભવ કરવા ઇચ્છતા.

અથોવાચ હૃષીકેશં નારદઃ પ્રહસન્નિવ । યોગમાયોદયં વીક્ષ્ય માનુષીં ઈયુષો ગતિમ્

પછી, યોગમાયાનો અદભુત પ્રભાવ અને માનવ જેવી લીલા જોઈને, નારદજી હર્ષભેર હસતા હૃષીકેશને બોલ્યા.

વિદામ યોગમાયાસ્તે દુર્દર્શા અપિ માયિનામ્ । યોગેશ્વરાત્મન્ નિર્ભાતા ભવત્પાદનિષેવયા

અમે તમારી યોગમાયાને ઓળખીએ છીએ, જે મહાન માયાવાળાઓ માટે પણ સમજવી અઘરી છે; એ યોગીઓના સ્વામીમાંથી પ્રકાશે છે અને તમારા ચરણોમાં સેવા કરવાથી ઉજળી બને છે.

અનુજાનીહિ માં દેવ લોકાંસ્તે યશસાઽઽપ્લુતાન્ । પર્યટામિ તવોદ્‌ગાયન્ લીલા ભુવનપાવનીમ્

હે દેવ, મને અનુમતિ આપો કે હું એ લોકોએ જાઉં, જ્યાં તમારું યશ વ્યાપેલું છે; હું તમારી રમણીય લીલાઓ ગાઈને, જે સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે, ફરતો રહીશ.

શ્રીભગવાનુવાચ - બ્રહ્મન્ધન્નસ્ય વક્તાહં કર્તા તદનુમોદિતા । તચ્છિક્ષયન્લોકમિમં આસ્થિતઃ પુત્ર મા ખિદઃ

શ્રીભગવાને કહ્યું: હું ગૃહસ્થ ધર્મનો ઉપદેશક અને કર્તા છું, તેમનો સ્વીકાર લઈને જ કાર્ય કરું છું; એ શીખવવા માટે જ હું આ જગતમાં આવ્યો છું—પુત્ર, તું દુઃખી ન થા.

શ્રીશુક ઉવાચ - ઇત્યાચરન્તં સદ્ધર્માન્ પાવનાન્ ગૃહમેધિનામ્ । તમેવ સર્વગેહેષુ સન્તમેકં દદર્શ હ

શ્રીશુકદેવજીએ કહ્યું: એ રીતે, જ્યારે તેઓ ગૃહસ્થોના પવિત્ર અને શુદ્ધ ધર્મોનું પાલન કરતા હતા, ત્યારે દરેક ઘરમાં એ એકમાત્ર ભગવાનને હાજર જોયા.

કૃષ્ણસ્યાનન્તવીર્યસ્ય યોગમાયામહોદયમ્ । મુહુર્દૃષ્ટ્વા ઋષિરભૂદ્ વિસ્મિતો જાતકૌતુકઃ

કૃષ્ણજીની અનંત શક્તિ અને મહાન યોગમાયાનું વારંવાર દર્શન કરીને, એ ઋષિ આશ્ચર્યચકિત અને નવાઈથી ભરાઈ ગયા.

ઇત્યર્થકામધર્મેષુ કૃષ્ણેન શ્રદ્ધિતાત્મના । સમ્યક્ સભાજિતઃ પ્રીતઃ તમેવાનુસ્મરન્ યયૌ

આ રીતે, ધન, કામ અને ધર્મના કાર્યોમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક મન મૂકીને કૃષ્ણે તેમને સંપૂર્ણ સન્માન આપ્યો; તેઓ પ્રસન્ન થઈને, હંમેશા કૃષ્ણને સ્મરણ કરતા, ત્યાંથી વિદાય થયા.

( વસંતતિલકા ) એવં મનુષ્યપદવીમનુવર્તમાનો નારાયણોઽખિલભવાય ગૃહીતશક્તિઃ । રેમેઽઙ્ગ ષોડશસહસ્રવરાઙ્ગનાનાં સવ્રીડસૌહૃદનિરીક્ષણહાસજુષ્ટઃ

આ રીતે, માનવ જીવનની રીતને અનુસરીને, સર્વજગતના કલ્યાણ માટે પોતાની શક્તિ ધારણ કરનાર નારાયણ, સોળ હજાર પસંદ કરેલી સ્ત્રીઓ વચ્ચે, તેમની લજ્જાશીલ અને સ્નેહભરી નજરો તથા સ્મિતોથી ઘેરાઈને આનંદ કરતા હતા.

યાનીહ વિશ્વવિલયોદ્‌ભવવૃત્તિહેતુઃ કર્માણ્યનન્યવિષયાણિ હરીશ્ચકાર યસ્ત્વઙ્ગ ગાયતિ શ્રૃણોત્યનુમોદતે વા ભક્તિર્ભવેદ્‌ભગવતિ હ્યપવર્ગમાર્ગે

હે પ્રિય, અહીં હરિએ જે જે કર્મો કર્યા, જે વિશ્વની ઉત્પત્તિ અને લયનું કારણ છે અને જે કોઈ બીજા માટે નથી, એ જે ગાય છે, સાંભળે છે કે સ્વીકારે છે, તેમાં ભગવાન પ્રત્યે ભક્તિ જન્મે છે અને મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે.