શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રતિગૃહ્ય તુ તત્સર્વં ભગવાન્ સાત્વતર્ષભઃ । સસુતઃ સસ્નુષઃ પ્રાયાત્ સુહૃદ્‌ભિરભિનન્દિતઃ

ભગવાન, સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, એ બધું સ્વીકારી, પોતાના પુત્ર અને વહુ સાથે, મિત્રો દ્વારા સન્માનિત થઈને, વિદાય થયા.

( મિશ્ર ) તતઃ પ્રવિષ્ટઃ સ્વપુરં હલાયુધઃ સમેત્ય બન્ધૂનનુરક્તચેતસઃ । શશંસ સર્વં યદુપુઙ્ગવાનાં મધ્યે સભાયાં કુરુષુ સ્વચેષ્ટિતમ્

પછી હલાયુધ પોતાનું શહેરમાં પ્રવેશ્યા, પોતાના સગાંઓ માટે પ્રેમભર્યા હૃદયથી; યદુઓની સભામાં, કુરુઓમાં કરેલા પોતાના બધા કાર્યો તેમણે વર્ણવ્યા.

( અનુષ્ટુપ્ ) અદ્યાપિ ચ પુરં હ્યેતત્ સૂચયદ્ રામવિક્રમમ્ । સમુન્નતં દક્ષિણતો ગઙ્ગાયાં અનુદૃશ્યતે

આજે પણ એ શહેર, રામના પરાક્રમની નિશાની લઈને, ગંગાના દક્ષિણ તરફ ઊંચું ઊભું છે, સૌને દેખાય છે.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે હસ્તિનપુરકર્ષણરૂપસંકર્ષણવિજયો નામ અષ્ટષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તર ભાગમાં 'હસ્તિનાપુરને ખેંચી લાવનાર સંકર્ષણની વિજય' નામે અઠ્ઠાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

દેવર્ષિનારદકર્તૃકં ભગવતો ગૃહચર્યાદર્શનમ્ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) નરકં નિહતં શ્રુત્વા તથોદ્વાહં ચ યોષિતામ્ । કૃષ્ણેનૈકેન બહ્વીનાં તદ્ દિદૃક્ષુઃ સ્મ નારદઃ

ભગવાનની ગૃહવૃત્તિ, જે દેવર્ષિ નારદે દર્શાવી — શ્રીશુક કહે છે: નરકાસુરના મરણ અને અનેક સ્ત્રીઓનું એકલા કૃષ્ણ દ્વારા વિવાહ થવું સાંભળી, નારદે એ દૃશ્ય જોવા ઈચ્છ્યું.

ચિત્રં બતૈતદેકેન વપુષા યુગપત્ પૃથક્ । ગૃહેષુ દ્વ્યષ્ટસાહસ્રં સ્ત્રિય એક ઉદાવહત્

આ આશ્ચર્યની વાત છે કે એક જ શરીરે શ્રીકૃષ્ણે એકસાથે આઠ હજાર બે સો સ્ત્રીઓ સાથે તેમના પોતાના ઘરમાં લગ્ન કર્યા.

ઇત્યુત્સુકો દ્વારવતીં દેવર્ષિર્દ્રષ્ટુમાગમત્ । પુષ્પિતોપવનારામ દ્વિજાલિકુલનાદિતામ્

દેવર્ષિ ઉત્સુક થઈને દ્વારકા જોવા આવ્યા, જ્યાં બગીચા અને ઉદ્યાન ફૂલોથી ખીલી ઉઠ્યા હતા, અને પંખીઓ તથા બ્રાહ્મણોની ટોળીઓની મીઠી અવાજોથી ગુંજી ઉઠ્યા હતા.

ઉત્ફુલ્લેન્દીવરામ્ભોજ કહ્લારકુમુદોત્પલૈઃ । છુરિતેષુ સરઃસૂચ્ચૈઃ કૂજિતાં હંસસારસૈઃ

ત્યાંના સરોવરોમાં ફૂલેલા નીલકમળ, કમળ, કુમુદ અને અન્ય જળફૂલો ખીલી ઉઠ્યા હતા, ઊંચા કાંસ સાથે, અને હંસ તથા બગલાની ટહુકીઓથી ગુંજતા હતા.

પ્રાસાદલક્ષૈર્નવભિઃ જુષ્ટાં સ્ફાટિકરાજતૈઃ । મહામરકતપ્રખ્યૈઃ સ્વર્ણરત્નપરિચ્છદૈઃ

શહેર નવ લાખ ક્રિસ્ટલ અને ચાંદીના મહેલો વડે શોભાયમાન હતી, જે મહામાણિક જેવા દેખાતા અને સોનાના તથા રત્નોના શણગારથી સજ્જ હતા.

( મિશ્ર ) વિભક્તરથ્યાપથચત્વરાપણૈઃ શાલાસભાભી રુચિરાં સુરાલયૈઃ । સંસિક્તમાર્ગાઙ્ગનવીથિદેહલીં પતત્પતાકા ધ્વજવારિતાતપામ્

શહેરની ગલીઓ, રસ્તાઓ, ચોક અને બજારો સ્પષ્ટ રીતે અલગ હતા; સુંદર સભામંડપો અને દેવમંદિરો સાથે, રસ્તા, ઓટલા, ગલીઓ અને વેશીઓ પાણીથી છાંટવામાં આવ્યા હતા, અને ધ્વજ-પતાકાઓથી સૂર્યની તાપથી બચાવ થયો હતો.

( અનુષ્ટુપ્ ) તસ્યામન્તઃપુરં શ્રીમદ્ અર્ચિતં સર્વધિષ્ણ્યપૈઃ । હરેઃ સ્વકૌશલં યત્ર ત્વષ્ટ્રા કાર્ત્સ્ન્યેન દર્શિતમ્

ત્યાંના ભવ્ય આંતરમહેલો દરેક ગૃહસ્થ દ્વારા સન્માનિત હતા; જ્યાં હરિનું પોતાનું કુશળતા પૂર્ણ રૂપે દેખાતું, જાણે ત્વષ્ટ્રે પોતે બનાવ્યું હોય.

તત્ર ષોડશભિઃ સદ્મ સહસ્રૈઃ સમલઙ્કૃતમ્ । વિવેશૈકતમં શૌરેઃ પત્નીનાં ભવનં મહત્

દેવર્ષિએ તે સોળ હજાર સુંદર રીતે શણગારેલા મહેલો પૈકી એક મહાન ભવ્ય ગૃહમાં પ્રવેશ કર્યો, જે શૌરીની એક પત્નીનું હતું.

વિષ્ટબ્ધં વિદ્રુમસ્તંભૈઃ વૈદૂર્યફલકોત્તમૈઃ । ઇન્દ્રનીલમયૈઃ કુડ્યૈઃ જગત્યા ચાહતત્વિષા

એ મહેલ લાલ મોતીના થાંભલાંથી આધારિત, ઉત્તમ વૈદૂર્યના ફરસાણ, નીલમણિની દિવાલો અને ઝગમગતી જમીનથી શોભતો હતો.

વિતાનૈર્નિર્મિતૈસ્ત્વષ્ટ્રા મુક્તાદામવિલમ્બિભિઃ । દાન્તૈરાસનપર્યઙ્કૈઃ મણ્યુત્તમપરિષ્કૃતૈઃ

ત્યાં ત્વષ્ટ્રે બનાવેલા મોતીની માળાઓથી શોભતા છાપરા, અને દાંતો તથા ઉત્તમ રત્નોથી શણગારેલા આસન અને પથારી હતી.

દાસીભિર્નિષ્કકણ્ઠીભિઃ સુવાસોભિરલઙ્કૃતમ્ । પુમ્ભિઃ સકઞ્ચુકોષ્ણીષ સુવસ્ત્રમણિકુણ્ડલૈઃ

મહેલ સુંદર વસ્ત્રો પહેરેલી, પણ ગળામાં હાર ન પહેરનારી દાસીઓ અને સુંદર વસ્ત્રો, પટ્ટા, પાગડી અને રત્નકુંડળ પહેરેલા પુરુષોથી શોભતો હતો.

( વસંતતિલકા ) રત્નપ્રદીપનિકરદ્યુતિભિર્નિરસ્ત ધ્વાન્તં વિચિત્રવલભીષુ શિખણ્ડિનોઽઙ્ગ । નૃત્યન્તિ યત્ર વિહિતાગુરુધૂપમક્ષૈઃ નિર્યાન્તમીક્ષ્ય ઘનબુદ્ધય ઉન્નદન્તઃ

રત્નદિપોની તેજસ્વી ઝાંખીથી અંધકાર દૂર થયો હતો; વિવિધ ઝરૂખાઓમાં મોર નૃત્ય કરતા હતા, જ્યાં સુગંધિત ધૂપ અને પૂજાની સામગ્રી ગોઠવવામાં આવી હતી, અને જેઓ ઊંડા વિચારશીલ હતા તેઓ નીકાસ જોઈને આનંદથી ગાતા હતા.

તસ્મિન્સમાનગુણરૂપવયઃસુવેષ દાસીસહસ્રયુતયાનુસવં ગૃહિણ્યા । વિપ્રો દદર્શ ચમરવ્યજનેન રુક્મ દણ્ડેન સાત્વતપતિં પરિવીજયન્ત્યા

ત્યાં ગુણ, રૂપ, યુવાની અને વેશમાં સમાન એવી હજારો દાસીઓ વચ્ચે, ઋષિએ ગૃહલક્ષ્મીને સાત્વતપતિને સોનાના દંડવાળી ચામરાથી પંખો કરતા જોયા.

તં સન્નિરીક્ષ્ય ભગવાન્ સહસોત્થિતશ્રી પર્યઙ્કતઃ સકલધર્મભૃતાં વરિષ્ઠઃ । આનમ્ય પાદયુગલં શિરસા કિરીટ જુષ્ટેન સાઞ્જલિરવીવિશદાસને સ્વે

તેમને જોઈને ભગવાન, સર્વ ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તરત જ પથારી પરથી ઊભા થયા, મસ્તકે મુગટ ધરાવી, ઋષિના પગે નમન કર્યું અને હાથ જોડીને પોતાના આસન પર બેસાડ્યા.

તસ્યાવનિજ્ય ચરણૌ તદપઃ સ્વમૂર્ધ્ના બિભ્રજ્જગદ્‌ગુરુતમોઽપિ સતાં પતિર્હિ । બ્રહ્મણ્યદેવ ઇતિ યદ્‌ગુણનામ યુક્તં તસ્યૈવ યચ્ચરણશૌચમશેષતીર્થમ્

તેમણે ઋષિના પગ ધોઈ, તે પાણી પોતાના માથા પર ધારણ કર્યું, જતાં કે તેઓ જગતના મહા ગુરુ અને સજ્જનોના સ્વામી છે; કારણ કે તેમના પગનું પવિત્રતા 'બ્રાહ્મણ્યદેવ' તરીકે જાણીતી છે અને એ સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

સંપૂજ્ય દેવઋષિવર્યમૃષિઃ પુરાણો નારાયણો નરસખો વિધિનોદિતેન । વાણ્યાભિભાષ્ય મિતયામૃતમિષ્ટયા તં પ્રાહ પ્રભો ભગવતે કરવામ હે કિમ્

દેવર્ષિનું વિધિપૂર્વક સન્માન કરીને, નારાયણ, જે નરનો મિત્ર છે અને પ્રાચીન ઋષિ છે, મીઠા અને મર્યાદિત વચનોથી પૂછ્યું: 'પ્રભુ, અમે તમારા માટે શું કરી શકીએ, કહો મહાત્મા?'

શ્રીનારદ ઉવાચ - નૈવાદ્‌ભુતં ત્વયિ વિભોઽખિલલોકનાથે મૈત્રી જનેષુ સકલેષુ દમઃ ખલાનામ્ । નિઃશ્રેયસાય હિ જગત્સ્થિતિરક્ષણાભ્યાં સ્વૈરાવતાર ઉરુગાય વિદામ સુષ્ઠુ

શ્રીનારદએ કહ્યું: 'હે સર્વલોકોના સ્વામી, આપમાં આ આશ્ચર્યની વાત નથી કે તમે સર્વ પ્રજામાં મિત્રતા અને દુષ્ટોમાં દમન રાખો છો; જગતના કલ્યાણ માટે તમે સ્વેચ્છાએ અવતાર લઈને તેનું પાલન અને રક્ષણ કરો છો, એ અમને સારી રીતે wiadomo છે.'

દૃષ્ટં તવાઙ્ઘ્રિયુગલં જનતાપવર્ગં બ્રહ્માદિભિર્હૃદિ વિચિન્ત્યમગાધબોધૈઃ । સંસારકૂપપતિતોત્તરણાવલમ્બં ધ્યાયંશ્ચરામ્યનુગૃહાણ યથા સ્મૃતિઃ સ્યાત્

તમારા પાવન પગ, જે જનતાને મુક્તિ આપે છે અને બ્રહ્મા જેવા મહાન જ્ઞાનીના હૃદયમાં ધ્યાનમાં આવે છે, અને સંસારના કૂવામાં પડેલા માટે આધારરૂપ છે, તે જોઈને હું ચિંતન કરતો ફરું છું—મારે તમારી કૃપાથી એ સ્મૃતિ સદા રહે એવી કૃપા કરો.

( અનુષ્ટુપ્ ) તતોઽન્યદાવિશદ્‌ ગેહં કૃષ્ણપત્ન્યાઃ સ નારદઃ । યોગેશ્વરેશ્વરસ્યાઙ્ગ યોગમાયાવિવિત્સયા

પછી બીજે દિવસે, નારદજી યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણની બીજી પત્નીના ગૃહમાં ગયા, યોગમાયાનું રહસ્ય સમજવા માટે.

દીવ્યન્તમક્ષૈસ્તત્રાપિ પ્રિયયા ચોદ્ધવેન ચ । પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા પ્રત્યુત્થાનાસનાદિભિઃ

ત્યાં શ્રીકૃષ્ણ પોતાના પ્રિયજન અને ઉદ્ધવ સાથે પાંસા રમતા હતા. તેમને પરમ ભક્તિથી, ઊભા રહીને, આસન આપીને અને અન્ય સન્માનથી પૂજવામાં આવ્યા.

પૃષ્ટશ્ચાવિદુષેવાસૌ કદાઽઽયાતો ભવાનિતિ । ક્રિયતે કિં નુ પૂર્ણાનાં અપૂર્ણૈરસ્મદાદિભિઃ

પછી, જાણે અજાણ્યા હોય તેમ પૂછાયું: 'પ્રભુ, તમે ક્યારે આવ્યા? અમને જેવું અધૂરા છીએ, એવા લોકો પૂર્ણ પુરુષ માટે શું કરી શકે?'

અથાપિ બ્રૂહિ નો બ્રહ્મન્ જન્મૈતચ્છોભનં કુરુ । સ તુ વિસ્મિત ઉત્થાય તૂષ્ણીમન્યદગાદ્‌ ગૃહમ્

છતાં પણ, 'હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને આ સુંદર અવતાર વિશે અમને કહો,' એમ વિનંતી કરી. પણ તે આશ્ચર્યચકિત થઈ, ઊભા રહી, મૌન રહીને બીજા ઘરમાં ચાલ્યા ગયા.

તત્રાપ્યચષ્ટ ગોવિન્દં લાલયન્તં સુતાન્ શિશૂન્ । તતોઽન્યસ્મિન્ગૃહેઽપશ્યન્ મજ્જનાય કૃતોદ્યમમ્

ત્યાં પણ તેમણે શ્રીગોવિંદને પોતાના નાના પુત્રોને લાડ લડાવતા જોયા; પછી બીજા ઘરમાં તેમણે તેમને સ્નાન માટે તૈયારી કરતાં જોયા.

જુહ્વન્તં ચ વિતાનાગ્નીન્ યજન્તં પઞ્ચભિર્મખૈઃ । ભોજયન્તં દ્વિજાન્ ક્વાપિ ભુઞ્જાનમવશેષિતમ્

બીજે ક્યાંક તેમણે તેમને યજ્ઞમાં અગ્નિમાં આહુતિ આપતા, પાંચ પ્રકારના યજ્ઞો કરતા, ક્યાંક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવતા અને ક્યાંક બાકી રહેલું પોતે જમતા જોયા.

ક્વાપિ સન્ધ્યામુપાસીનં જપન્તં બ્રહ્મ વાગ્યતમ્ । એકત્ર ચાસિચર્માભ્યાં ચરન્તમસિવર્ત્મસુ

ક્યાંક તેમણે તેમને સંધ્યાકાળે બેઠા, મૌન રહીને વેદમંત્રો જપતા જોયા; બીજે, તલવાર અને ઢાલ લઈને ધનુષબાણના માર્ગે ફરતા જોયા.