શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રૈવતકે દ્વિવિદ્વધઃ - શ્રીરાજોવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ભૂયોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ રામસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ । અનન્તસ્યાપ્રમેયસ્ય યદન્યત્ કૃતવાન્ પ્રભુઃ

રાજાએ કહ્યું: હું ફરીથી રામના અદભૂત કાર્યો વિશે સાંભળવા ઈચ્છું છું—અનંત અને અપરિમિત ભગવાને બીજું શું કર્યું?

શ્રીશુક ઉવાચ - નરકસ્ય સખા કશ્ચિદ્ દ્વિવિદો નામ વાનરઃ । સુગ્રીવસચિવઃ સોઽથ ભ્રાતા મૈન્દસ્ય વીર્યવાન્

શુકદેવએ કહ્યું: નરકનો મિત્ર, દ્વિવિદ નામનો વાનર હતો; તે સુગ્રીવનો મંત્રી અને માઇંદનો બહાદુર ભાઈ હતો.

સખ્યુઃ સોઽપચિતિં કુર્વન્ વાનરો રાષ્ટ્રવિપ્લવમ્ । પુરગ્રામાકરાન્ ઘોષાન્ અદહદ્ વહ્નિમુત્સૃજન્

એ વાનરે પોતાના મિત્રની બદલો લેવા માટે દેશમાં વિનાશ મચાવ્યો—શહેરો, ગામો, વસાહતો અને ગૌશાળાઓમાં આગ લગાવી.

ક્વચિત્ સ શૈલાનુત્પાટ્ય તૈર્દેશાન્ સમચૂર્ણયત્ । આનર્તાન્ સુતરામેવ યત્રાસ્તે મિત્રહા હરિઃ

ક્યારેક એ પર્વતો ઉખાડી, એ પર્વતો વડે પ્રદેશોને પીસી નાખતો—ખાસ કરીને અનર્તમાં, જ્યાં તેના મિત્રના હત્યાર, હરિ, રહેતા.

ક્વચિત્ સમુદ્રમધ્યસ્થો દોર્ભ્યાં ઉત્ક્ષિપ્ય તજ્જલમ્ । દેશાન્ નાગાયુતપ્રાણો વેલાકૂલે ન્યમજ્જયત્

ક્યારેક એ સમુદ્રના મધ્યમાં ઊભો રહી, પોતાના હાથથી પાણી ઉઠાવી, દરિયાકાંઠાના પ્રદેશોને ડૂબાડી નાખતો, અને એમાં દસ હજાર હાથી જેટલી શક્તિ હતી.

આશ્રમાન્ ઋષિમુખ્યાનાં કૃત્વા ભગ્નવનસ્પતીન્ । અદૂષયત્ શકૃત્ મૂત્રૈઃ અગ્નીન્ વૈતાનિકાન્ ખલઃ

એ દુષ્ટ વાનરે મહાન ઋષિઓના આશ્રમમાં વૃક્ષો તોડી, આશ્રમોને નષ્ટ કર્યા, અને શૌચ તથા મૂત્રથી યજ્ઞના અગ્નિને અપવિત્ર કર્યો.

પુરુષાન્ યોષિતો દૃપ્તઃ ક્ષ્માભૃદ્દ્રોણીગુહાસુ સઃ । નિક્ષિપ્ય ચાપ્યધાચ્છૈલૈઃ પેશસ્ક્કાસ્કારીવ કીટકમ્

અહંકારથી, એ પુરુષો અને સ્ત્રીઓને પર્વતની ગુફાઓ અને ખીણોમાં ફેંકી, પછી પથ્થરો વડે એમને પીસી નાખતો, જેમ કારીગર કીટાને પીસે છે.

એવં દેશાન્ વિપ્રકુર્વન્ દૂષયંશ્ચ કુલસ્ત્રિયઃ । શ્રુત્વા સુલલિતં ગીતં ગિરિં રૈવતકં યયૌ

એ રીતે દેશો ઉજાડી, કુળની સ્ત્રીઓનું અપમાન કરતા, એ મીઠું ગીત સાંભળીને રૈવતક પર્વત તરફ ગયો.

તત્રાપશ્યદ્ યદુપતિં રામં પુષ્કરમાલિનમ્ । સુદર્શનીયસર્વાઙ્ગં લલનાયૂથમધ્યગમ્

ત્યાં તેણે યદુઓના સ્વામી રામને, કમળની માળા પહેરેલા, સર્વ અંગે સુંદર, સ્ત્રીઓના સમૂહમાં ઘેરાયેલા, જોયા.

ગાયન્તં વારુણીં પીત્વા મદવિહ્વલલોચનમ્ । વિભ્રાજમાનં વપુષા પ્રભિન્નમિવ વારણમ્

એણે રામને ગીત ગાતા, વારુણી પીવાથી આંખો લડખડાતી, અને દેહમાં તેજસ્વી, મદમાં મસ્ત હાથી જેવો, જોયા.

દુષ્ટઃ શાખામૃગઃ શાખાં આરૂઢઃ કંપયન્ દ્રુમાન્ । ચક્રે કિલકિલાશબ્દં આત્માનં સંપ્રદર્શયન્

એ દુષ્ટ વાનર વૃક્ષ પર ચડી, ડાળીઓ હલાવી, મોટો અવાજ કરી, પોતાનું ધ્યાન ખેંચાવતો.

તસ્ય ધાર્ષ્ટ્યં કપેર્વીક્ષ્ય તરુણ્યો જાતિચાપલાઃ । હાસ્યપ્રિયા વિજહસુઃ બલદેવપરિગ્રહાઃ

એ વાનરની ધૃષ્ટતા જોઈ, બલરામની સંગાતી, યુવાન અને રમૂજી સ્ત્રીઓ, હસવા માંડી.

તા હેલયામાસ કપિઃ ભૂક્ષેપૈઃ સંમુખાદિભિઃ । દર્શયન્ સ્વગુદં તાસાં રામસ્ય ચ નિરીક્ષિતઃ

એ વાનરે એમને મટકાવતો, સામેથી માટી અને અન્ય વસ્તુઓ ફેંકી, પોતાનું પૃષ્ઠ ભાગ બતાવતો, અને રામ એ બધું જોઈ રહ્યો હતો.

તં ગ્રાવ્ણા પ્રાહરત્ ક્રુદ્ધો બલઃ પ્રહરતાં વરઃ । સ વઞ્ચયિત્વા ગ્રાવાણં મદિરાકલશં કપિઃ

પછી, બલરામ ગુસ્સામાં, પથ્થર ફેંકી દીધો; પણ વાંદરાએ પથ્થરને ચૂકી, દારૂનો કળશ ઝટપટ પકડી લીધો.

ગૃહીત્વા હેલયામાસ ધૂર્તસ્તં કોપયન્ હસન્ । નિર્ભિદ્ય કલશં દુષ્ટો વાસાંસ્યાસ્ફાલયદ્ બલમ્

કપટ વાંદરાએ કળશ પકડી, હસીને બલરામને ઉશ્કેર્યો; પછી કળશ ફોડી, બલરામના કપડાં ફેલાવી દીધાં.

કદર્થીકૃત્ય બલવાન્ વિપ્રચક્રે મદોદ્ધતઃ । તં તસ્યાવિનયં દૃષ્ટ્વા દેશાંશ્ચ તદુપદ્રુતાન્

મદમાં ચૂર વાંદરાએ બલરામને હરાવી, બેફામ વર્તન કર્યું; તેની અણગમતી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં થયેલી ઉથલપાથલ જોઈ—

ક્રુદ્ધો મુસલમાદત્ત હલં ચારિજિઘાંસયા । દ્વિવિદોઽપિ મહાવીર્યઃ શાલમુદ્યમ્ય પાણિના

બલરામ ગુસ્સે થઈ, દુશ્મનને મારવા માટે મસલ અને હલ ઉઠાવ્યા; દ્વિવિદે પણ પોતાની શક્તિથી હાથમાં મોટું વૃક્ષ ઉંચું કર્યું.

અભ્યેત્ય તરસા તેન બલં મૂર્ધન્યતાડયત્ । તં તુ સઙ્કર્ષણો મૂર્ધ્નિ પતન્તમચલો યથા

દ્વિવિદે ઝડપથી આવી, એ વૃક્ષથી બલરામના માથા પર માર્યો; પણ સંકર્ષણ અડગ રહ્યો, જાણે ઉપરથી પર્વત પર ફટકો પડ્યો હોય.

પ્રતિજગ્રાહ બલવાન્ સુનન્દેનાહનચ્ચ તમ્ । મૂષલાહતમસ્તિષ્કો વિરેજે રક્તધારયા

બલરામે એ વૃક્ષ પકડી, મસલથી દ્વિવિદને માર્યો; એના માથાના હાડકાં તૂટી ગયા અને લોહી વહવા લાગ્યું.

ગિરિર્યથા ગૈરિકયા પ્રહારં નાનુચિન્તયન્ । પુનરન્યં સમુત્ક્ષિપ્ય કૃત્વા નિષ્પત્રમોજસા

પર્વત પર લાલ રંગ લાગ્યો હોય એમ, એ ફટકાને અવગણ્યો; ફરી બીજું વૃક્ષ પકડી, જોરથી એના ડાળ-પાંદડા ઉખાડી નાખ્યા.

તેનાહનત્ સુસઙ્ક્રુદ્ધઃ તં બલઃ શતધાચ્છિનત્ । તતોઽન્યેન રુષા જઘ્ને તં ચાપિ શતધાચ્છિનત્

એ વૃક્ષથી જોરદાર માર્યો, પણ બલરામે એ વૃક્ષને સો ભાગમાં કાપી નાખ્યું; પછી બીજું વૃક્ષ લઈને ગુસ્સામાં હુમલો કર્યો, એ પણ સો ભાગમાં કાપી નાખ્યું.

એવં યુધ્યન્ ભગવતા ભગ્ને ભગ્ને પુનઃ પુનઃ । આકૃષ્ય સર્વતો વૃક્ષાન્ નિર્વૃક્ષં અકરોદ્ વનમ્

આ રીતે ભગવાન સાથે લડતા, દરેક વૃક્ષ ફરી-ફરી તૂટી ગયું; એણે આસપાસના બધા વૃક્ષો ઉખાડી, આખું વન વૃક્ષવિહોણું કરી નાખ્યું.

તતોઽમુઞ્ચચ્છિલાવર્ષં બલસ્યોપર્યમર્ષિતઃ । તત્સર્વં ચૂર્ણયામાસ લીલયા મુસલાયુધઃ

પછી, બલરામ પર ગુસ્સે થઈ, પથ્થરોનો વરસાદ વરસાવ્યો; પણ બલરામે મસલથી સહેલાઈથી બધા પથ્થરો ચૂર્ણ કરી નાખ્યા.

સ બાહૂ તાલસઙ્કાશૌ મુષ્ટીકૃત્ય કપીશ્વરઃ । આસાદ્ય રોહિણીપુત્રં તાભ્યાં વક્ષસ્યરૂરુજત્

વાંદરાના રાજાએ પોતાના હાથ તાડના થડ જેવા કરી, મુઠ્ઠી બાંધીને રોહિણીપુત્ર પાસે ગયો અને બંને હાથથી છાતી પર ફટકો માર્યો.

યાદવેન્દ્રોઽપિ તં દોર્ભ્યાં ત્યક્ત્વા મુસલલાઙ્ગલે । જત્રાવભ્યર્દયત્ક્રુદ્ધઃ સોઽપતદ્ રુધિરં વમન્

યાદવોના મુખ્ય બલરામે મસલ અને હલ છોડીને, ગુસ્સામાં બંને હાથથી એના કાંધ પર દબાવ્યું; એ લોહી ઉલટી પડતો પડી ગયો.

ચકમ્પે તેન પતતા સટઙ્કઃ સવનસ્પતિઃ । પર્વતઃ કુરુશાર્દૂલ વાયુના નૌરિવામ્ભસિ

એ પડતા, ધરતી અને વૃક્ષો ડરીને કાંપ્યા; હે કુરુશાર્દૂલ, જાણે પર્વત પવનથી હલાય, કે નાવ પાણીમાં ડોલે.

જયશબ્દો નમઃશબ્દઃ સાધુ સાધ્વિતિ ચામ્બરે । સુરસિદ્ધમુનીન્દ્રાણાં આસીત્ કુસુમવર્ષિણામ્

આકાશમાં 'જય!' અને 'નમો!' તથા 'સારા! સારું!'ના અવાજો ઊઠ્યા; દેવો, સિદ્ધો અને મહાન ઋષિઓએ ફૂલ વરસાવ્યા.

એવં નિહત્ય દ્વિવિદં જગદ્વ્યતિકરાવહમ્ । સંસ્તૂયમાનો ભગવાન્ જનૈઃ સ્વપુરમાવિશત્

આ રીતે, જગતમાં ઉથલપાથલ લાવનાર દ્વિવિદને માર્યા પછી, ભગવાન લોકોના સ્તુતિમાં પોતાના શહેરમાં પ્રવેશ્યા.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે દ્વિવિદવધો નામ સપ્તષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તર ભાગમાં, 'દ્વિવિદનો વધ' નામે સત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.