શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( વંશસ્થા ) સ્વરાજધાનીં સમલઙ્કૃતાં ધ્વજૈઃ સતોરણૈરુક્ષિતમાર્ગચત્વરામ્ । વિવેશ શઙ્ખાનકદુન્દુભિસ્વનૈઃ અભ્યુદ્યતઃ પૌરસુહૃદ્‌દ્વિજાતિભિઃ

ધ્વજ, તોરણ અને રક્ષિત માર્ગચૌકથી શોભિત પોતાની રાજધાનીમાં, શંખ, નકારા અને દુંદુભિના નાદ સાથે, નાગરિકો, મિત્રો અને દ્વિજોના આવકાર સાથે પ્રવેશ કર્યો.

( અનુષ્ટુપ્ ) ય એવં કૃષ્ણવિજયં શઙ્કરેણ ચ સંયુગમ્ । સંસ્મરેત્ પ્રાતરુત્થાય ન તસ્ય સ્યાત્ પરાજયઃ

જે કોઈ પ્રભાતે ઉઠીને કૃષ્ણના વિજય અને શંકર સાથેના યુદ્ધને સ્મરે છે, તેને ક્યારેય પરાજય ન થાય.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે અનિરુદ્ધાનયનં નામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણના દસમાં સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં અનિરુદ્ધને લાવવાનો ત્રેસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

શ્રીશુક ઉવાચ બલભદ્રઃ કુરુશ્રેષ્ઠ ભગવાન્ રથમાસ્થિતઃ । સુહૃદ્દિદૃક્ષુરુત્કણ્ઠઃ પ્રયયૌ નન્દગોકુલમ્ ॥ 10.65.

શ્રી શુકદેવજી બોલ્યા: હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, ભગવાન બલરામજી પોતાના પ્રિય મિત્રોને જોવા માટે આતુર થઈને રથ પર બેસી નંદગોકુલ તરફ ગયા.

પરિષ્વક્તશ્ચિરોત્કણ્ઠૈર્ગોપૈર્ગોપીભિરેવ ચ । રામોઽભિવાદ્ય પિતરાવાશીર્ભિરભિનન્દિતઃ ॥ 10.65.

ગોપાલો અને ગોપીઓએ, જે લાંબા સમયથી રાહ જોઈ રહ્યા હતા, બલરામજીને હૃદયપૂર્વક ભેટી અને ઝલકી પડ્યા. બલરામજીએ માતા-પિતાને વંદન કર્યું અને તેઓએ આનંદથી આશીર્વાદ આપ્યા.

ચિરં નઃ પાહિ દાશાર્હ સાનુજો જગદીશ્વરઃ । ઇત્યારોપ્યાઙ્કમાલિઙ્ગ્ય નેત્રૈઃ સિષિચતુર્જલૈઃ ॥ 10.65.

'હે દાશાર્હ, તું અને તારો ભાઈ હંમેશા અમારો રક્ષણ કરો, હે જગતના સ્વામી,' એમ કહીને તેઓએ બલરામજીને ગોદમાં બેસાડ્યા, હૃદયથી ભેટી અને આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને તેમને ભીંજવ્યા.

ગોપવૃદ્ધાંશ્ચ વિધિવદ્યવિષ્ઠૈરભિવન્દિતઃ । યથાવયો યથાસખ્યં યથાસમ્બન્ધમાત્મનઃ ॥ 10.65.

પછી બલરામજી વિધિ પ્રમાણે બેઠેલા વૃદ્ધ ગોપાલોને, જે વય, મિત્રતા અને સંબંધ પ્રમાણે બેઠેલા હતા, સૌને યોગ્ય રીતે વંદન કર્યા.

સમુપેત્યાથ ગોપાલાન્ હાસ્યહસ્તગ્રહાદિભિઃ । વિશ્રાન્તં સુખમાસીનં પપ્રચ્છુઃ પર્યુપાગતાઃ ॥ 10.65.

પછી બલરામજી પાસે આવ્યા, ત્યારે ગોપાલોએ હાસ્ય, હાથ મિલાવવું અને અન્ય પ્રેમભર્યા હાવભાવથી, આરામથી બેઠેલા બલરામજીને વિવિધ પ્રશ્નો પૂછ્યા.

પૃષ્ટાશ્ચાનામયં સ્વેષુ પ્રેમગદ્ગદયા ગિરા । કૃષ્ણે કમલપત્રાક્ષે સન્ન્યસ્તાખિલરાધસઃ ॥ 10.65.

બલરામજીયે પણ પ્રેમથી ભરી અવાજે તેમના અને તેમના પરિવારના સુખ-દુઃખ પૂછ્યા, કારણ કે બધા દુઃખો તો કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવતા કૃષ્ણમાં જ સમર્પિત થઈ ગયા હતા.

કચ્ચિન્નો બાન્ધવા રામ સર્વે કુશલમાસતે । કચ્ચિત્સ્મરથ નો રામ યૂયં દારસુતાન્વિતાઃ ॥ 10.65.

'હે રામ, બધા તમારા સગા-સંબંધીઓ સુખી છે ને? તમે પત્ની અને બાળકો સાથે અમને યાદ કરો છો ને?'

દિષ્ટ્યા કંસો હતઃ પાપો દિષ્ટ્યા મુક્તાઃ સુહૃજ્જનાઃ । નિહત્ય નિર્જિત્ય રિપૂન્ દિષ્ટ્યા દુર્ગં સમાશ્રીતાઃ ॥ 10.65.

'સૌભાગ્યથી દુષ્ટ કંસનો અંત થયો, સૌભાગ્યથી તમારા મિત્રો મુક્ત થયા અને દુશ્મનોને હરાવી તમે સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચી ગયા.'

ગોપ્યો હસન્ત્યઃ પપ્રચ્છૂ રામસન્દર્શનાદૃતાઃ । કચ્ચિદાસ્તે સુખં કૃષ્ણઃ પુરસ્ત્રીજનવલ્લભઃ ॥ 10.65.

ગોપીઓ રામજીના દર્શનથી ખુશ થઈને હસતાં-હસતાં પૂછવા લાગી: 'શહેરની સ્ત્રીઓના પ્રિય કૃષ્ણ સુખથી છે ને?'

કચ્ચિત્સ્મરતિ વા બન્ધૂન્ પિતરં માતરં ચ સઃ । અપ્યસૌ માતરં દ્રષ્ટું સકૃદપ્યાગમિષ્યતિ । અપિ વા સ્મરતેઽસ્માકમનુસેવાં મહાભુજઃ ॥ 10.65.

'શું કૃષ્ણ પોતાના સગા, પિતા અને માતાને યાદ કરે છે? શું એ કદી, એકવાર પણ, માતાને જોવા આવશે? કે પછી એ મહાબાહુ અમારે માટે કરેલી સેવા યાદ કરે છે?'

માતરં પિતરં ભ્રાતૄન્ પતીન્ પુત્રાન્ સ્વસૄનપિ । યદર્થે જહિમ દાશાર્હ દુસ્ત્યજાન્ સ્વજનાન્ પ્રભો ॥ 10.65.

'હે દાશાર્હ, એના માટે જ તમે, હે પ્રભુ, માતા-પિતા, ભાઈઓ, પતિઓ, પુત્રો અને બહેનો—તમારા પ્રિયજનોને છોડી દીધા?'

તા નઃ સદ્યઃ પરિત્યજ્ય ગતઃ સઞ્છિન્નસૌહૃદઃ । કથં નુ તાદૃશં સ્ત્રીભિર્ન શ્રદ્ધીયેત ભાષિતમ્ ॥ 10.65.

'એ તો અમને અચાનક છોડી ગયો, આપણી મમતા તોડી નાખી. આવી વ્યક્તિના વચન પર સ્ત્રીઓ કેમ વિશ્વાસ કરે?'

કથં નુ ગૃહ્ણન્ત્યનવસ્થિતાત્મનો વચઃ કૃતઘ્નસ્ય બુધાઃ પુરસ્ત્રિયઃ । ગૃહ્ણન્તિ વૈ ચિત્રકથસ્ય સુન્દર સ્મિતાવલોકોચ્છ્વસિતસ્મરાતુરાઃ ॥ 10.65.

'શહેરની સમજદાર સ્ત્રીઓ કેમ આવા અસ્થિર અને ઉપકારવિસર્જકના વચન માને? છતાં કૃષ્ણની મીઠી વાતો, સ્મિત, નજર અને ઉશ્કેરાતા શ્વાસથી મોહાઈને, પ્રેમમાં પાગલ બનીને, એ તો માની લે છે.'

* કિં નસ્તત્કથયા ગોપ્યઃ કથાઃ કથયતાપરાઃ । યાત્યસ્માભિર્વિના કાલો યદિ તસ્ય તથૈવ નઃ ॥ 10.65.

'હે ગોપીઓ, એની વાતો કરીને આપણને શું ફાયદો? ચાલો, બીજું કંઈ વાત કરીએ. એ વગર આપણો સમય તો પસાર થાય છે, જો એનો પણ એ જ રીતે પસાર થતો હોય.'

ઇતિ પ્રહસિતં શૌરેર્જલ્પિતં ચારુવીક્ષિતમ્ । ગતિં પ્રેમપરિષ્વઙ્ગં સ્મરન્ત્યો રુરુદુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 10.65.

શૌરીના રમૂજી વચનો, સુંદર નજરો, ચાલ અને પ્રેમભર્યા આલિંગન યાદ કરીને ગોપીઓ રડી પડ્યાં.

સઙ્કર્ષણસ્તાઃ કૃષ્ણસ્ય સન્દેશૈર્હૃદયંગમૈઃ । સાન્ત્વયામાસ ભગવાન્નાનાનુનયકોવિદઃ ॥ 10.65.

ભગવાન સંકર્ષણ, જે અનેક રીતે મનાવવા જાણે છે, કૃષ્ણના હૃદયસ્પર્શી સંદેશોથી તેમને શાંત કર્યા.

દ્વૌ માસૌ તત્ર ચાવાત્સીન્મધું માધવં એવ ચ । રામઃ ક્ષપાસુ ભગવાન્ ગોપીનાં રતિમાવહન્ ॥ 10.65.

રામજી ત્યાં બે મહિના—મધુ અને માધવ—રહ્યા અને રાત્રે ગોપીઓના હૃદયમાં આનંદ પેદા કર્યો.

પૂર્ણચન્દ્રકલામૃષ્ટે કૌમુદીગન્ધવાયુના । યમુનોપવને રેમે સેવિતે સ્ત્રીગણૈર્વૃતઃ ॥ 10.65.

પૂર્ણચંદ્રની કિરણોમાં, કૌમુદીના સુગંધિત પવનમાં, યમુનાના કિનારેના વનમાં, સ્ત્રીઓની સેવા અને સંગતમાં રામજી આનંદથી વિહાર કરતા.

વરુણપ્રેષિતા દેવી વારુણી વૃક્ષકોટરાત્ । પતન્તી તદ્વનં સર્વં સ્વગન્ધેનાધ્યવાસયત્ ॥ 10.65.

વરुणદેવીએ મોકલેલી વારુણી દેવીએ વૃક્ષના ખોખામાંથી બહાર આવી, જ્યારે એ નીચે ઉતરી ત્યારે એની સુગંધે આખું વન મહેકી ઉઠ્યું.

તં ગન્ધં મધુધારાયા વાયુનોપહૃતં બલઃ । આઘ્રાયોપગતસ્તત્ર લલનાભિઃ સમં પપૌ ॥ 10.65.

પવનથી લવાયેલ મધની સુગંધ બલરામજીએ સૂંઘી અને એ સુગંધને અનુસરીને સ્ત્રીઓ સાથે ત્યાં ગયા અને જીભથી મધ પીધું.

ઉપગીયમાનો ગન્ધર્વૈર્વનિતાશોભિમણ્ડલે । રેમે કરેણુયૂથેશો માહેન્દ્ર ઇવ વારણઃ ॥ 10.65.

ગાંધીર્વો ગીત ગાઈ રહ્યા હતા, સુંદર સ્ત્રીઓની વૃત્તમાં બલરામજી એ રીતે આનંદ માણી રહ્યા હતા જેમ ઇન્દ્ર હાથીઓ વચ્ચે આનંદ કરે છે.

નેદુર્દુન્દુભયો વ્યોમ્નિ વવૃષુઃ કુસુમૈર્મુદા । ગન્ધર્વા મુનયો રામં તદ્વીર્યૈરીડિરે તદા ॥ 10.65.

આકાશમાં ઢોલ વાગ્યા, આનંદથી ફૂલો વરસ્યા અને ગાંધીર્વો તથા ઋષિઓએ બલરામજીના પરાક્રમની પ્રશંસા કરી.

ઉપગીયમાનચરિતો વનિતાભિર્હલાયુધ । વનેષુ વ્યચરત્ક્ષીવો મદવિહ્વલલોચનઃ ॥ 10.65.

સ્ત્રીઓ બલરામજીના વિક્રમના ગીતો ગાઈ રહી હતી અને હલધરી બલરામજી આનંદમાં મસ્ત થઇ, આંખોમાં ખુશીની લહેર સાથે વનમાં ફરતા હતા.

સ્રગ્વ્યેકકુણ્ડલો મત્તો વૈજયન્ત્યા ચ માલયા । બિભ્રત્સ્મિતમુખામ્ભોજં સ્વેદપ્રાલેયભૂષિતમ્ ॥ 10.65.

બલરામજી ગળામાં હાર, એક કાનમાં કુંડળ, વૈજયંતી માળા પહેરી, આનંદમાં મસ્ત, હસતું કમળ જેવું મુખ અને ઘમની બુંદોથી શોભાયમાન લાગતા હતા.

સ આજુહાવ યમુનાં જલક્રીડાર્થમીશ્વરઃ । નિજં વાક્યમનાદૃત્ય મત્ત ઇત્યાપગાં બલઃ ॥ 10.65.

ઈશ્વર બલરામજીએ જળક્રીડા માટે યમુનાને બોલાવી, પોતે મસ્તીમાં પોતાના શબ્દને અવગણીને નદીને બોલાવ્યા.

અનાગતાં હલાગ્રેણ કુપિતો વિચકર્ષ હ । પાપે ત્વં મામવજ્ઞાય યન્નાયાસિ મયાહુતા । નેષ્યે ત્વાં લાઙ્ગલાગ્રેણ શતધા કામચારિણીમ્ ॥ 10.65.

યમુના ન આવી, ત્યારે બલરામજી ગુસ્સે થઈ હલના આગળના ભાગથી એને ખેંચવા લાગ્યા અને કહ્યું: 'હે પાપિ, મેં બોલાવ્યા છતાં તું આવી નથી, હવે હું તને હલના ટોચથી ખેંચી લઈ જઈશ, તું મનમાની ફરતી છે.'