શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તસ્યાસ્યતોઽસ્ત્રાણ્યસકૃત્ ચક્રેણ ક્ષુરનેમિના । ચિચ્છેદ ભગવાન્બાહૂન્ શાખા ઇવ વનસ્પતેઃ

ભગવાને તેના મોઢેથી આવતાં શસ્ત્રોને વારંવાર કટાર ધારવાળા ચક્રથી કાપી નાખ્યા અને બાણના હાથો વૃક્ષની ડાળીઓની જેમ કપાઈ ગયા.

બાહુષુ છિદ્યમાનેષુ બાણસ્ય ભગવાન્ ભવઃ । ભક્તાનકમ્પ્યુપવ્રજ્ય ચક્રાયુધમભાષત

જ્યારે બાણના હાથ કપાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ભક્તો પર દયા ધરાવનારા ભગવાન ભવ ત્યાં આવ્યા અને ચક્રધારીને બોલ્યા.

શ્રીરુદ્ર ઉવાચ - ત્વં હિ બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ ગૂઢં બ્રહ્મણિ વાઙ્‌મયે । યં પશ્યન્ત્યમલાત્માન આકાશમિવ કેવલમ્

શ્રી રુદ્રએ કહ્યું: 'તુ પરમ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ, શબ્દરૂપ બ્રહ્મમાં રહેલું રહસ્ય છે; શુદ્ધ આત્માવાળા લોકો તને આકાશ જેવું એકમાત્ર રૂપે જુએ છે.'

( મિશ્ર ) નાભિર્નભોઽગ્નિર્મુખમમ્બુ રેતો દ્યૌઃ શીર્ષમાશાઃ શ્રુતિરઙ્‌ઘ્રિરુર્વી । ચન્દ્રો મનો યસ્ય દૃગર્ક આત્મા અહં સમુદ્રો જઠરં ભુજેન્દ્રઃ

તારો નાભિ આકાશ છે, અગ્નિ તારો મોઢું છે, પાણી તારો વીર્ય છે, આકાશ તારો શિર્ષ છે, દિશાઓ તારા કાન છે, પૃથ્વી તારા પગ છે; ચંદ્ર તારો મન છે, સૂર્ય તારી દૃષ્ટિ છે, આત્મા તારો સ્વરૂપ છે, હું સમુદ્ર તારો પેટ છું અને ભુજંગરાજ તારો હાથ છે.

રોમાણિ યસ્યૌષધયોઽમ્બુવાહાઃ કેશા વિરિઞ્ચો ધિષણા વિસર્ગઃ । પ્રજાપતિર્હૃદયં યસ્ય ધર્મઃ સ વૈ ભવાન્ પુરુષો લોકકલ્પઃ

તારા રોમો ઔષધિઓ છે, વાદળો તારો જળરૂપ છે, બ્રહ્મા તારા વાળ છે, બુદ્ધિ તારો સર્જનશક્તિ છે, પ્રજાપતિ તારું હૃદય છે અને ધર્મ તારો સ્વભાવ છે; ખરેખર, તું જ લોકપાલ પુરુષ છે.

તવાવતારોઽયમકુણ્ઠધામન્ ધર્મસ્ય ગુપ્ત્યૈ જગતો હિતાય । વયં ચ સર્વે ભવતાનુભાવિતા વિભાવયામો ભુવનાનિ સપ્ત

હે અવિરોધ્ય પ્રકાશવાળા પ્રભુ, તમારો આ અવતાર ધર્મની રક્ષા અને જગતના કલ્યાણ માટે છે. અમારે બધા તમારી પ્રેરણાથી સાતેય લોકને સમજીએ છીએ.

ત્વમેક આદ્યઃ પુરુષોઽદ્વિતીયઃ તુર્યઃ સ્વદૃગ્ હેતુરહેતુરીશઃ । પ્રતીયસેઽથાપિ યથાવિકારં સ્વમાયયા સર્વગુણપ્રસિદ્ધ્યૈ

તમે એકમાત્ર, પ્રારંભથી રહેલા, અનન્ય અને સર્વથી પર છો; પોતે પોતાને ઓળખો છો, કારણ અને અકારણ, હે ઈશ્વર; તમારી પોતાની શક્તિથી તમે દેખાવો છો, પણ ક્યારેય બદલાતા નથી, અને સર્વ ગુણોની પ્રગટિ માટે આવો છો.

યથૈવ સૂર્યઃ પિહિતશ્છાયયા સ્વયા છાયાં ચ રૂપાણિ ચ સઞ્ચકાસ્તિ । એવં ગુણેનાપિહિતો ગુણાંસ્ત્વમ્ આત્મપ્રદીપો ગુણિનશ્ચ ભૂમન્

જેમ سور્ય પોતે પોતાની છાયાથી છુપાઈને છાયા અને રૂપ બંને ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ તમે પણ તમારા ગુણથી ઢંકાઈને, હે અનંત આત્મપ્રકાશ, ગુણો અને ગુણવાળાઓને પ્રકાશિત કરો છો.

( અનુષ્ટુપ્ ) યન્માયામોહિતધિયઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ । ઉન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ પ્રસક્તા વૃજિનાર્ણવે

જેઓની બુદ્ધિ તમારી માયાથી મોહિત થઈ છે, તેઓ સંતાન, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્ત થઈને દુઃખના દરિયામાં ઊંડા જાય છે અને બહાર આવે છે.

દેવદત્તમિમં લબ્ધ્વા નૃલોકમજિતેન્દ્રિયઃ । યો નાદ્રિયેત ત્વત્પાદૌ સ શોચ્યો હ્યાત્મવઞ્ચકઃ

જેને મનુષ્યજીવન મળ્યું છે અને જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી શકતો નથી, અને તમારા ચરણોમાં માન આપતો નથી, એ ખરેખર દયાનિય છે, કારણ કે એ પોતાને જ છેતરાવે છે.

યસ્ત્વાં વિસૃજતે મર્ત્ય આત્માનં પ્રિયમીશ્વરમ્ । વિપર્યયેન્દ્રિયાર્થાર્થં વિષમત્ત્યમૃતં ત્યજન્

જે માનવી, હે પ્રભુ, તમને, પોતાના પ્રિય આત્માને છોડી દે છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં ઉલટું રુચિ રાખે છે, એ અમૃતને છોડીને ઝેર પીવે છે.

અહં બ્રહ્માથ વિબુધા મુનયશ્ચામલાશયાઃ । સર્વાત્મના પ્રપન્નાસ્ત્વાં આત્માનં પ્રેષ્ઠમીશ્વરમ્

હું, બ્રહ્મા, દેવો અને નિર્મળ મનવાળા ઋષિઓ, બધા જ આપણું સર્વस्वあなたને અર્પણ કરીને, હે પ્રિય ઈશ્વર, તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

( મિશ્ર ) તં ત્વા જગત્સ્થિત્યુદયાન્તહેતું સમં પ્રશાન્તં સુહૃદાત્મદૈવમ્ । અનન્યમેકં જગદાત્મકેતં ભવાપવર્ગાય ભજામ દેવમ્

હે દેવ, તમે જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને અંતના કારણ છો; સર્વેમાં સમાન, શાંત, મિત્ર, આત્મા અને દૈવી સ્વરૂપ છો; અનન્ય, એકમાત્ર, જગતના મૂળ છો; જન્મમરણથી મુક્તિ માટે અમે તમને ભજીએ છીએ.

અયં મમેષ્ટો દયિતોઽનુવર્તી મયાભયં દત્તમમુષ્ય દેવ । સંપાદ્યતાં તદ્‌ભવતઃ પ્રસાદો યથા હિ તે દૈત્યપતૌ પ્રસાદઃ

આ મારા માટે પ્રિય, મનગમતો અને આજ્ઞાકારી છે; મેં તેને નિર્ભયતા આપી છે, હે દેવ; જેમ તમે દૈત્યપતિ પર કૃપા કરી હતી, તેમ તમારી કૃપા પણ એ પર થવા દો.

શ્રીભગવાનુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) યદાત્થ ભગવન્ ત્વં નઃ કરવામ પ્રિયં તવ । ભવતો યદ્વ્યવસિતં તન્મે સાધ્વનુમોદિતમ્

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે ભગવંત, તમે જે કહો છો, તે હું કરું છું; તમારો જે નિશ્ચય છે, એ જ મને પણ સ્વીકાર્ય અને મનગમતો છે.

અવધ્યોઽયં મમાપ્યેષ વૈરોચનિસુતોઽસુરઃ । પ્રહ્રાદાય વરો દત્તો ન વધ્યો મે તવાન્વયઃ

વિરોચનપુત્ર આ અસુર મને પણ મારવા અયોગ્ય છે; મેં પ્રહલાદને વરદાન આપ્યું છે, તેથી એ કે તમારો વંશ કોઈ પણ મારા હાથેથી ન મરશે.

દર્પોપશમનાયાસ્ય પ્રવૃક્ણા બાહવો મયા । સૂદિતં ચ બલં ભૂરિ યચ્ચ ભારાયિતં ભુવઃ

એના અભિમાનને શાંત કરવા માટે મેં એની બાહુઓ તોડી છે; એની વિશાળ સેના, જે પૃથ્વી પર ભાર બની હતી, તેને પણ મેં નાશ કરી છે.

ચત્વારોઽસ્ય ભુજાઃ શિષ્ટા ભવિષ્યત્યજરામરઃ । પાર્ષદમુખ્યો ભવતો ન કુતશ્ચિદ્‌ભયોઽસુરઃ

એના ચાર હાથ બાકી રહેશે; એ અજર અને અમર રહેશે, તમારા મુખ્ય પરિચારક બનશે અને, હે અસુર, એને કયાંથી પણ કોઈ ભય નહીં રહે.

ઇતિ લબ્ધ્વાભયં કૃષ્ણં પ્રણમ્ય શિરસાસુરઃ । પ્રાદ્યુમ્નિં રથમારોપ્ય સવધ્વા સમુપાનયત્

આ રીતે નિર્ભયતા પ્રાપ્ત કરીને, અસુરે કૃષ્ણને શિર નમાવ્યું, પ્રદ્યુમ્નને તેની પત્ની સાથે રથમાં બેસાડ્યો અને તેને આગળ લાવ્યો.

અક્ષૌહિણ્યા પરિવૃતં સુવાસઃસમલઙ્કૃતમ્ । સપત્નીકં પુરસ્કૃત્ય યયૌ રુદ્રાનુમોદિતઃ

સેનાના ઘેરાવમાં, સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શોભિત, પત્ની સાથે, તે રુદ્રના સન્માન સાથે ત્યાંથી નીકળી ગયો.

( વંશસ્થા ) સ્વરાજધાનીં સમલઙ્કૃતાં ધ્વજૈઃ સતોરણૈરુક્ષિતમાર્ગચત્વરામ્ । વિવેશ શઙ્ખાનકદુન્દુભિસ્વનૈઃ અભ્યુદ્યતઃ પૌરસુહૃદ્‌દ્વિજાતિભિઃ

ધ્વજ, તોરણ અને રક્ષિત માર્ગચૌકથી શોભિત પોતાની રાજધાનીમાં, શંખ, નકારા અને દુંદુભિના નાદ સાથે, નાગરિકો, મિત્રો અને દ્વિજોના આવકાર સાથે પ્રવેશ કર્યો.

( અનુષ્ટુપ્ ) ય એવં કૃષ્ણવિજયં શઙ્કરેણ ચ સંયુગમ્ । સંસ્મરેત્ પ્રાતરુત્થાય ન તસ્ય સ્યાત્ પરાજયઃ

જે કોઈ પ્રભાતે ઉઠીને કૃષ્ણના વિજય અને શંકર સાથેના યુદ્ધને સ્મરે છે, તેને ક્યારેય પરાજય ન થાય.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે અનિરુદ્ધાનયનં નામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણના દસમાં સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં અનિરુદ્ધને લાવવાનો ત્રેસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

શ્રીશુક ઉવાચ બલભદ્રઃ કુરુશ્રેષ્ઠ ભગવાન્ રથમાસ્થિતઃ । સુહૃદ્દિદૃક્ષુરુત્કણ્ઠઃ પ્રયયૌ નન્દગોકુલમ્ ॥ 10.65.

શ્રી શુકદેવજી બોલ્યા: હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, ભગવાન બલરામજી પોતાના પ્રિય મિત્રોને જોવા માટે આતુર થઈને રથ પર બેસી નંદગોકુલ તરફ ગયા.

પરિષ્વક્તશ્ચિરોત્કણ્ઠૈર્ગોપૈર્ગોપીભિરેવ ચ । રામોઽભિવાદ્ય પિતરાવાશીર્ભિરભિનન્દિતઃ ॥ 10.65.

ગોપાલો અને ગોપીઓએ, જે લાંબા સમયથી રાહ જોઈ રહ્યા હતા, બલરામજીને હૃદયપૂર્વક ભેટી અને ઝલકી પડ્યા. બલરામજીએ માતા-પિતાને વંદન કર્યું અને તેઓએ આનંદથી આશીર્વાદ આપ્યા.

ચિરં નઃ પાહિ દાશાર્હ સાનુજો જગદીશ્વરઃ । ઇત્યારોપ્યાઙ્કમાલિઙ્ગ્ય નેત્રૈઃ સિષિચતુર્જલૈઃ ॥ 10.65.

'હે દાશાર્હ, તું અને તારો ભાઈ હંમેશા અમારો રક્ષણ કરો, હે જગતના સ્વામી,' એમ કહીને તેઓએ બલરામજીને ગોદમાં બેસાડ્યા, હૃદયથી ભેટી અને આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને તેમને ભીંજવ્યા.

ગોપવૃદ્ધાંશ્ચ વિધિવદ્યવિષ્ઠૈરભિવન્દિતઃ । યથાવયો યથાસખ્યં યથાસમ્બન્ધમાત્મનઃ ॥ 10.65.

પછી બલરામજી વિધિ પ્રમાણે બેઠેલા વૃદ્ધ ગોપાલોને, જે વય, મિત્રતા અને સંબંધ પ્રમાણે બેઠેલા હતા, સૌને યોગ્ય રીતે વંદન કર્યા.

સમુપેત્યાથ ગોપાલાન્ હાસ્યહસ્તગ્રહાદિભિઃ । વિશ્રાન્તં સુખમાસીનં પપ્રચ્છુઃ પર્યુપાગતાઃ ॥ 10.65.

પછી બલરામજી પાસે આવ્યા, ત્યારે ગોપાલોએ હાસ્ય, હાથ મિલાવવું અને અન્ય પ્રેમભર્યા હાવભાવથી, આરામથી બેઠેલા બલરામજીને વિવિધ પ્રશ્નો પૂછ્યા.

પૃષ્ટાશ્ચાનામયં સ્વેષુ પ્રેમગદ્ગદયા ગિરા । કૃષ્ણે કમલપત્રાક્ષે સન્ન્યસ્તાખિલરાધસઃ ॥ 10.65.

બલરામજીયે પણ પ્રેમથી ભરી અવાજે તેમના અને તેમના પરિવારના સુખ-દુઃખ પૂછ્યા, કારણ કે બધા દુઃખો તો કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવતા કૃષ્ણમાં જ સમર્પિત થઈ ગયા હતા.