શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વિદ્રાવિતે ભૂતગણે જ્વરસ્તુ ત્રીશિરાસ્ત્રિપાત્ । અભ્યધાવત દાશાર્હં દહન્નિવ દિશો દશ

જ્યારે બધા ભૂતગણો ભાગી ગયા, ત્યારે ત્રણ માથાં અને ત્રણ પગવાળો જ્વર દાશાર્હ વંશજ પર આવી પડ્યો, જાણે દસ દિશાઓ સળગાવી રહ્યો હોય.

અથ નારાયણઃ દેવઃ તં દૃષ્ટ્વા વ્યસૃજજ્જ્વરમ્ । માહેશ્વરો વૈષ્ણવશ્ચ યુયુધાતે જ્વરાવુભૌ

પછી નારાયણ દેવએ તેને જોઈને પોતાનો જ્વર છોડ્યો. શિવજીનો જ્વર અને વિષ્ણુજીનો જ્વર એકબીજાની સામે લડી પડ્યા.

માહેશ્વરઃ સમાક્રન્દન્ વૈષ્ણવેન બલાર્દિતઃ । અલબ્ધ્વાભયમન્યત્ર ભીતો માહેશ્વરો જ્વરઃ । શરણાર્થી હૃષીકેશં તુષ્ટાવ પ્રયતાઞ્જલિઃ

માહેશ્વર જ્વર વૈષ્ણવ જ્વરના પ્રભાવે દબાઈને રડવા લાગ્યો. બીજે ક્યાંય આશરો ન મળતાં અને ડરાઈને, તેણે હૃષીકેશ પાસે શરણ લઈ, હાથ જોડીને સ્તુતિ કરી.

જ્વર ઉવાચ - ( મિશ્ર ) નમામિ ત્વાનન્તશક્તિં પરેશં સર્વાત્માનં કેવલં જ્ઞપ્તિમાત્રમ્ । વિશ્વોત્પત્તિસ્થાનસંરોધહેતું યત્તદ્ બ્રહ્મ બ્રહ્મલિઙ્ગં પ્રશાન્તમ્

જ્વરે કહ્યું: 'હું અનંત શક્તિ ધરાવનારા, સર્વના સ્વામી, સર્વના આત્મા, શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ, જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના કારણ એવા, શાંત બ્રહ્મ અને બ્રહ્મના સ્વરૂપને નમસ્કાર કરું છું.'

કાલો દૈવં કર્મ જીવઃ સ્વભાવો દ્રવ્યં ક્ષેત્રં પ્રાણ આત્મા વિકારઃ । તત્સઙ્ઘાતો બીજરોહપ્રવાહઃ ત્વન્માયૈષા તન્નિષેધં પ્રપદ્યે

સમય, ભાગ્ય, કર્મ, જીવ, સ્વભાવ, પદાર્થ, ક્ષેત્ર, પ્રાણ, આત્મા અને પરિવર્તન—આ બધાનો મેળ, બીજ અને અંકુરની પ્રવાહ જેવી, તારી માયા છે; હું તેના ત્યાગમાં તારો આશરો લઉં છું.

નાનાભાવૈર્લીલયૈવોપપન્નૈઃ દેવાન્ સાધૂન્ લોકસેતૂન્બિભર્ષિ । હંસ્યુન્માર્ગાન્ હિંસયા વર્તમાનાન્ જન્મૈતત્તે ભારહારાય ભૂમેઃ

તુ વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને, દેવતાઓ, સજ્જનો અને લોકપાલકોને સંભાળે છે; જે લોકો દુરાચાર કરે છે તેમને તું દંડ આપે છે; તારો અવતાર પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે છે.

તપ્તોઽહં તે તેજસા દુઃસહેન શાન્તોગ્રેણાત્યુલ્બણેન જ્વરેણ । તાવત્તાપો દેહિનાં તેઽઙ્‌ઘ્રિમૂલં નો સેવેરન્ યાવદાશાનુબદ્ધાઃ

હું તારી અસહ્ય, ભયાનક અને અત્યંત તીવ્ર જ્વરથી દાઝાઈ રહ્યો છું. જ્યાં સુધી મનુષ્યો આશા સાથે બંધાયેલા રહે છે, ત્યાં સુધી તેઓ તારા પાદમૂળની સેવા કરતા નથી અને તેમનું દુઃખ ટકી રહે છે.

શ્રીભગવાનુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ત્રિશિરસ્તે પ્રસન્નોઽસ્મિ વ્યેતુ તે મજ્જ્વરાદ્‌ભયમ્ । યો નૌ સ્મરતિ સંવાદં તસ્ય ત્વન્ન ભવેદ્‌ભયમ્

ભગવાને કહ્યું: 'ત્રિશિરા, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તારો જ્વરનો ભય દૂર થાઓ. જે કોઈ આપણાં સંવાદને યાદ કરશે, તેને તારો ડર નહીં રહે.'

ઇત્યુક્તોઽચ્યુતમાનમ્ય ગતો માહેશ્વરો જ્વરઃ । બાણસ્તુ રથમારૂઢઃ પ્રાગાદ્યોત્સ્યઞ્જનાર્દનમ્

આ રીતે કહેતાં, મહેશ્વરનો જ્વર અચ્યુતને નમસ્કાર કરીને ચાલ્યો ગયો; બાણ રથ પર ચડીને જનાર્દન સાથે યુદ્ધ કરવા આગળ વધ્યો.

તતો બાહુસહસ્રેણ નાનાયુધધરોઽસુરઃ । મુમોચ પરમક્રુદ્ધો બાણાંશ્ચક્રાયુધે નૃપ

પછી, રાજા, તે અસુરે હજાર હાથ અને વિવિધ શસ્ત્રો લઈને, ચક્રધારી પર ભારે ક્રોધથી તીરો વરસાવ્યા.

તસ્યાસ્યતોઽસ્ત્રાણ્યસકૃત્ ચક્રેણ ક્ષુરનેમિના । ચિચ્છેદ ભગવાન્બાહૂન્ શાખા ઇવ વનસ્પતેઃ

ભગવાને તેના મોઢેથી આવતાં શસ્ત્રોને વારંવાર કટાર ધારવાળા ચક્રથી કાપી નાખ્યા અને બાણના હાથો વૃક્ષની ડાળીઓની જેમ કપાઈ ગયા.

બાહુષુ છિદ્યમાનેષુ બાણસ્ય ભગવાન્ ભવઃ । ભક્તાનકમ્પ્યુપવ્રજ્ય ચક્રાયુધમભાષત

જ્યારે બાણના હાથ કપાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ભક્તો પર દયા ધરાવનારા ભગવાન ભવ ત્યાં આવ્યા અને ચક્રધારીને બોલ્યા.

શ્રીરુદ્ર ઉવાચ - ત્વં હિ બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ ગૂઢં બ્રહ્મણિ વાઙ્‌મયે । યં પશ્યન્ત્યમલાત્માન આકાશમિવ કેવલમ્

શ્રી રુદ્રએ કહ્યું: 'તુ પરમ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ, શબ્દરૂપ બ્રહ્મમાં રહેલું રહસ્ય છે; શુદ્ધ આત્માવાળા લોકો તને આકાશ જેવું એકમાત્ર રૂપે જુએ છે.'

( મિશ્ર ) નાભિર્નભોઽગ્નિર્મુખમમ્બુ રેતો દ્યૌઃ શીર્ષમાશાઃ શ્રુતિરઙ્‌ઘ્રિરુર્વી । ચન્દ્રો મનો યસ્ય દૃગર્ક આત્મા અહં સમુદ્રો જઠરં ભુજેન્દ્રઃ

તારો નાભિ આકાશ છે, અગ્નિ તારો મોઢું છે, પાણી તારો વીર્ય છે, આકાશ તારો શિર્ષ છે, દિશાઓ તારા કાન છે, પૃથ્વી તારા પગ છે; ચંદ્ર તારો મન છે, સૂર્ય તારી દૃષ્ટિ છે, આત્મા તારો સ્વરૂપ છે, હું સમુદ્ર તારો પેટ છું અને ભુજંગરાજ તારો હાથ છે.

રોમાણિ યસ્યૌષધયોઽમ્બુવાહાઃ કેશા વિરિઞ્ચો ધિષણા વિસર્ગઃ । પ્રજાપતિર્હૃદયં યસ્ય ધર્મઃ સ વૈ ભવાન્ પુરુષો લોકકલ્પઃ

તારા રોમો ઔષધિઓ છે, વાદળો તારો જળરૂપ છે, બ્રહ્મા તારા વાળ છે, બુદ્ધિ તારો સર્જનશક્તિ છે, પ્રજાપતિ તારું હૃદય છે અને ધર્મ તારો સ્વભાવ છે; ખરેખર, તું જ લોકપાલ પુરુષ છે.

તવાવતારોઽયમકુણ્ઠધામન્ ધર્મસ્ય ગુપ્ત્યૈ જગતો હિતાય । વયં ચ સર્વે ભવતાનુભાવિતા વિભાવયામો ભુવનાનિ સપ્ત

હે અવિરોધ્ય પ્રકાશવાળા પ્રભુ, તમારો આ અવતાર ધર્મની રક્ષા અને જગતના કલ્યાણ માટે છે. અમારે બધા તમારી પ્રેરણાથી સાતેય લોકને સમજીએ છીએ.

ત્વમેક આદ્યઃ પુરુષોઽદ્વિતીયઃ તુર્યઃ સ્વદૃગ્ હેતુરહેતુરીશઃ । પ્રતીયસેઽથાપિ યથાવિકારં સ્વમાયયા સર્વગુણપ્રસિદ્ધ્યૈ

તમે એકમાત્ર, પ્રારંભથી રહેલા, અનન્ય અને સર્વથી પર છો; પોતે પોતાને ઓળખો છો, કારણ અને અકારણ, હે ઈશ્વર; તમારી પોતાની શક્તિથી તમે દેખાવો છો, પણ ક્યારેય બદલાતા નથી, અને સર્વ ગુણોની પ્રગટિ માટે આવો છો.

યથૈવ સૂર્યઃ પિહિતશ્છાયયા સ્વયા છાયાં ચ રૂપાણિ ચ સઞ્ચકાસ્તિ । એવં ગુણેનાપિહિતો ગુણાંસ્ત્વમ્ આત્મપ્રદીપો ગુણિનશ્ચ ભૂમન્

જેમ سور્ય પોતે પોતાની છાયાથી છુપાઈને છાયા અને રૂપ બંને ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ તમે પણ તમારા ગુણથી ઢંકાઈને, હે અનંત આત્મપ્રકાશ, ગુણો અને ગુણવાળાઓને પ્રકાશિત કરો છો.

( અનુષ્ટુપ્ ) યન્માયામોહિતધિયઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ । ઉન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ પ્રસક્તા વૃજિનાર્ણવે

જેઓની બુદ્ધિ તમારી માયાથી મોહિત થઈ છે, તેઓ સંતાન, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્ત થઈને દુઃખના દરિયામાં ઊંડા જાય છે અને બહાર આવે છે.

દેવદત્તમિમં લબ્ધ્વા નૃલોકમજિતેન્દ્રિયઃ । યો નાદ્રિયેત ત્વત્પાદૌ સ શોચ્યો હ્યાત્મવઞ્ચકઃ

જેને મનુષ્યજીવન મળ્યું છે અને જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી શકતો નથી, અને તમારા ચરણોમાં માન આપતો નથી, એ ખરેખર દયાનિય છે, કારણ કે એ પોતાને જ છેતરાવે છે.

યસ્ત્વાં વિસૃજતે મર્ત્ય આત્માનં પ્રિયમીશ્વરમ્ । વિપર્યયેન્દ્રિયાર્થાર્થં વિષમત્ત્યમૃતં ત્યજન્

જે માનવી, હે પ્રભુ, તમને, પોતાના પ્રિય આત્માને છોડી દે છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં ઉલટું રુચિ રાખે છે, એ અમૃતને છોડીને ઝેર પીવે છે.

અહં બ્રહ્માથ વિબુધા મુનયશ્ચામલાશયાઃ । સર્વાત્મના પ્રપન્નાસ્ત્વાં આત્માનં પ્રેષ્ઠમીશ્વરમ્

હું, બ્રહ્મા, દેવો અને નિર્મળ મનવાળા ઋષિઓ, બધા જ આપણું સર્વस्वあなたને અર્પણ કરીને, હે પ્રિય ઈશ્વર, તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

( મિશ્ર ) તં ત્વા જગત્સ્થિત્યુદયાન્તહેતું સમં પ્રશાન્તં સુહૃદાત્મદૈવમ્ । અનન્યમેકં જગદાત્મકેતં ભવાપવર્ગાય ભજામ દેવમ્

હે દેવ, તમે જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને અંતના કારણ છો; સર્વેમાં સમાન, શાંત, મિત્ર, આત્મા અને દૈવી સ્વરૂપ છો; અનન્ય, એકમાત્ર, જગતના મૂળ છો; જન્મમરણથી મુક્તિ માટે અમે તમને ભજીએ છીએ.

અયં મમેષ્ટો દયિતોઽનુવર્તી મયાભયં દત્તમમુષ્ય દેવ । સંપાદ્યતાં તદ્‌ભવતઃ પ્રસાદો યથા હિ તે દૈત્યપતૌ પ્રસાદઃ

આ મારા માટે પ્રિય, મનગમતો અને આજ્ઞાકારી છે; મેં તેને નિર્ભયતા આપી છે, હે દેવ; જેમ તમે દૈત્યપતિ પર કૃપા કરી હતી, તેમ તમારી કૃપા પણ એ પર થવા દો.

શ્રીભગવાનુવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) યદાત્થ ભગવન્ ત્વં નઃ કરવામ પ્રિયં તવ । ભવતો યદ્વ્યવસિતં તન્મે સાધ્વનુમોદિતમ્

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે ભગવંત, તમે જે કહો છો, તે હું કરું છું; તમારો જે નિશ્ચય છે, એ જ મને પણ સ્વીકાર્ય અને મનગમતો છે.

અવધ્યોઽયં મમાપ્યેષ વૈરોચનિસુતોઽસુરઃ । પ્રહ્રાદાય વરો દત્તો ન વધ્યો મે તવાન્વયઃ

વિરોચનપુત્ર આ અસુર મને પણ મારવા અયોગ્ય છે; મેં પ્રહલાદને વરદાન આપ્યું છે, તેથી એ કે તમારો વંશ કોઈ પણ મારા હાથેથી ન મરશે.

દર્પોપશમનાયાસ્ય પ્રવૃક્ણા બાહવો મયા । સૂદિતં ચ બલં ભૂરિ યચ્ચ ભારાયિતં ભુવઃ

એના અભિમાનને શાંત કરવા માટે મેં એની બાહુઓ તોડી છે; એની વિશાળ સેના, જે પૃથ્વી પર ભાર બની હતી, તેને પણ મેં નાશ કરી છે.

ચત્વારોઽસ્ય ભુજાઃ શિષ્ટા ભવિષ્યત્યજરામરઃ । પાર્ષદમુખ્યો ભવતો ન કુતશ્ચિદ્‌ભયોઽસુરઃ

એના ચાર હાથ બાકી રહેશે; એ અજર અને અમર રહેશે, તમારા મુખ્ય પરિચારક બનશે અને, હે અસુર, એને કયાંથી પણ કોઈ ભય નહીં રહે.

ઇતિ લબ્ધ્વાભયં કૃષ્ણં પ્રણમ્ય શિરસાસુરઃ । પ્રાદ્યુમ્નિં રથમારોપ્ય સવધ્વા સમુપાનયત્

આ રીતે નિર્ભયતા પ્રાપ્ત કરીને, અસુરે કૃષ્ણને શિર નમાવ્યું, પ્રદ્યુમ્નને તેની પત્ની સાથે રથમાં બેસાડ્યો અને તેને આગળ લાવ્યો.