શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દૌહિત્રાયાનિરુદ્ધાય પૌત્રીં રુક્મ્યાદદાદ્ધરેઃ। રોચનાં બદ્ધવૈરોઽપિ સ્વસુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । જાનન્નધર્મં તદ્યૌનં સ્નેહપાશાનુબન્ધનઃ

રુક્મીએ પોતાના હૃદયમાં વેર હોવા છતાં, બહેનને પ્રસન્ન કરવા માટે પોતાની પૌત્રી રોચનાનું અનિરુદ્ધ સાથે વિવાહ કરાવ્યું. તેને ખબર હતી કે આ સંબંધ યોગ્ય નથી, પણ લાગણીના બંધનથી બંધાઈ ગયો હતો.

તસ્મિન્નભ્યુદયે રાજન્રુક્મિણી રામકેશવૌ। પુરં ભોજકટં જગ્મુઃ સામ્બપ્રદ્યુમ્નકાદયઃ

એ શુભ પ્રસંગે, રાજા, રુક્મિણી, રામ અને કૃષ્ણ, સાથે સાથે સામ્બ, પ્રદ્યુમ્ન અને બીજા બધા ભોજકટ શહેરમાં ગયા.

તસ્મિન્નિવૃત્ત ઉદ્વાહે કાલિઙ્ગપ્રમુખા નૃપાઃ। દૃપ્તાસ્તે રુક્મિણં પ્રોચુર્બલમક્ષૈર્વિનિર્જય

લગ્ન પૂરું થયા પછી, કાળિંગના રાજા સહિતના ગર્વીલા રાજાઓએ રુક્મીને કહ્યું કે તે બલરામને જૂવામાં હરાવે.

અનક્ષજ્ઞો હ્યયં રાજન્નપિ તદ્વ્યસનં મહત્। ઇત્યુક્તો બલમાહૂય તેનાક્ષૈર્રુક્મ્યદીવ્યત

રાજા, તેઓએ કહ્યું કે, 'આને જૂવાની સમજ નથી, છતાં પણ હાર મોટી છે.' આમ કહીને બલરામને બોલાવ્યા અને રુક્મીએ તેની સાથે જૂવું રમ્યું.

શતં સહસ્રમયુતં રામસ્તત્રાદદે પણમ્। તં તુ રુક્મ્યજયત્તત્ર કાલિઙ્ગઃ પ્રાહસદ્બલમ્। દન્તાન્સન્દર્શયન્નુચ્ચૈર્નામૃષ્યત્તદ્ધલાયુધઃ

ત્યાં રામે સો, હજાર અને પછી દસ હજાર સikkao લગાવ્યા. પણ રુક્મીએ તેને હરાવ્યો. કાળિંગના રાજાએ બલરામની મજાક ઉડાવી અને દાંત બતાવીને ઉંચે ઉંચે હસ્યો, જે હલાયુધને સહન ન થયું.

તતો લક્ષં રુક્મ્યગૃહ્ણાદ્ગ્લહં તત્રાજયદ્બલઃ। જિતવાનહમિત્યાહ રુક્મી કૈતવમાશ્રિતઃ

પછી રુક્મીએ લાખ સikkao લગાવ્યા અને એ વખતે બલરામ જીત્યો. છતાં રુક્મીએ છેતરપિંડી કરીને કહ્યું, 'હું જીત્યો છું.'

મન્યુના ક્ષુભિતઃ શ્રીમાન્સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ। જાત્યારુણાક્ષોઽતિરુષા ન્યર્બુદં ગ્લહમાદદે

બલરામ ગુસ્સાથી ઉકળ્યો, જાણે પૂર આવે એવો સમુદ્ર, તેની આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગઈ અને તેણે કરોડ સikkao લગાવ્યા.

તં ચાપિ જિતવાન્રામો ધર્મેણ છલમાશ્રિતઃ। રુક્મી જિતં મયાત્રેમે વદન્તુ પ્રાશ્નિકા ઇતિ

બલરામે એ પણ સાચી રીતે જીતી લીધું, છતાં રુક્મીએ છેતરપિંડી કરીને કહ્યું, 'હું જીત્યો છું, સાક્ષીઓ કહો.'

તદાબ્રવીન્નભોવાણી બલેનૈવ જિતો ગ્લહઃ। ધર્મતો વચનેનૈવ રુક્મી વદતિ વૈ મૃષા

એ સમયે આકાશવાણી થઈ, 'બલરામે જ જૂવું જીત્યું છે; રુક્મી ખોટું બોલે છે, એ માત્ર બોલીથી જીત્યો એવો દાવો કરે છે, ધર્મથી નહીં.'

તામનાદૃત્ય વૈદર્ભો દુષ્ટરાજન્યચોદિતઃ। સઙ્કર્ષણં પરિહસન્બભાષે કાલચોદિતઃ

આકાશવાણી અવગણીને, વિદર્ભના રાજાએ દુષ્ટ રાજાઓ અને સમયના પ્રભાવથી સંકર્ષણની મજાક ઉડાવી અને ઉપહાસ કર્યો.

નૈવાક્ષકોવિદા યૂયં ગોપાલા વનગોચરાઃ। અક્ષૈર્દીવ્યન્તિ રાજાનો બાણૈશ્ચ ન ભવાદૃશાઃ

'તમને જૂવાની સમજ નથી, તમે તો ગોપાળ છો, જંગલમાં ચરાવો છો; રાજાઓ જૂવું રમે છે અને તીરો ચલાવે છે, તમારા જેવા લોકો નહીં.'

રુક્મિણૈવમધિક્ષિપ્તો રાજભિશ્ચોપહાસિતઃ। ક્રુદ્ધઃ પરિઘમુદ્યમ્ય જઘ્ને તં નૃમ્ણસંસદિ

આ રીતે રાજાઓ અને રુક્મી દ્વારા અપમાનિત થતાં, બલરામ ગુસ્સે ભરાઈ ગયો અને સભામાં પોતાનો ગદો ઉંચકી રુક્મીને માર્યો.

કલિઙ્ગરાજં તરસા ગૃહીત્વા દશમે પદે। દન્તાનપાતયત્ક્રુદ્ધો યોઽહસદ્વિવૃતૈર્દ્વિજૈઃ

કાળિંગના રાજાને બલરામે ઝડપથી પકડીને દસમા પગલે ખેંચી લીધો અને ગુસ્સાથી તેના દાંત તોડી નાખ્યા—એ જ રાજા, જે ખુલ્લા દાંતથી હસ્યો હતો.

અન્યે નિર્ભિન્નબાહૂરુ શિરસો રુધિરોક્ષિતાઃ। રાજાનો દુદ્રવુર્ભીતા બલેન પરિઘાર્દિતાઃ

બીજા રાજાઓ, જેમના હાથ, પગ અને માથા તૂટી ગયા અને લોહીથી લથબથ થઈ ગયા, બલરામના ગદાના ઘા ખાઈને ડરીને ભાગી ગયા.

નિહતે રુક્મિણિ શ્યાલે નાબ્રવીત્સાધ્વસાધુ વા। રક્મિણીબલયો રાજન્સ્નેહભઙ્ગભયાદ્ધરિઃ

જ્યારે રુક્મી, રુક્મિણીનો ભાઈ, માર્યો ગયો, ત્યારે હરીએ રુક્મિણી અને બલરામ વચ્ચેના પ્રેમ તૂટી ન જાય એ ભયથી એ કૃત્યને ન તો સારું કહ્યું, ન તો ખરાબ.

તતોઽનિરુદ્ધં સહ સૂર્યયા વરં રથં સમારોપ્ય યયુઃ કુશસ્થલીમ્। રામાદયો ભોજકટાદ્દશાર્હાઃ સિદ્ધાખિલાર્થા મધુસૂદનાશ્રયાઃ

પછી અનિરુદ્ધ અને તેની પત્નીને સુંદર રથમાં બેસાડી, રામ અને દશાર્હો ભોજકટમાંથી કુશસ્થળી તરફ ચાલ્યા, અને બધા કામ પૂર્ણ કરીને મધુસૂદનના આશ્રયમાં રહ્યા.

ઊષા-અનિરુદ્ધ સમાગમઃ; અનિરુદ્ધસ્ય બંધનં ચ - શ્રીરાજોવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) બાણસ્ય તનયાં ઊષાં ઉપયેમે યદૂત્તમઃ । તત્ર યુદ્ધમભૂદ્ ઘોરં હરિશઙ્કરયોર્મહત્ । એતત્સર્વં મહાયોગિન્ સમાખ્યાતું ત્વમર્હસિ

રાજાએ પૂછ્યું: યદુવંશના શ્રેષ્ઠ અનિરુદ્ધએ બાણની દીકરી ઊષાને વિવાહ કરી હતી. ત્યારે હરિ અને શંકર વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું. હે મહાયોગી, આ બધું તમે મને વિગતે કહો.

શ્રીશુક ઉવાચ - બાણઃ પુત્રશતજ્યેષ્ઠો બલેરાસીન્ મહાત્મનઃ । યેન વામનરૂપાય હરયેઽદાયિ મેદિની

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: મહાત્મા બલિના સૈકડા પુત્રોમાં સૌથી મોટો પુત્ર બાણ હતો, એ જ બલિ જેણે વામનરૂપધારી હરિને પૃથ્વી દાનમાં આપી હતી.

તસ્યૌરસઃ સુતો બાનઃ શિવભક્તિરતઃ સદા । માન્યો વદાન્યો ધીમાંશ્ચ સત્યસન્ધો દૃઢવ્રતઃ

બાણ એ તેનો પોતાનો પુત્ર હતો, જે હંમેશા શિવભક્તિમાં તત્પર રહેતો, સૌનું માન પામતો, દયાળુ, બુદ્ધિશાળી, સત્યનિષ્ઠ અને દૃઢવ્રતી હતો.

શોણિતાખ્યે પુરે રમ્યે સ રાજ્યં અકરોત્પુરા । તસ્ય શમ્ભોઃ પ્રસાદેન કિઙ્કરા ઇવ તેઽમરાઃ । સહસ્રબાહુર્વાદ્યેન તાણ્ડવેઽતોષયન્મૃડમ્

સુંદર શોણિતપુરમાં એ પહેલાં રાજા હતો. શંભુના આશીર્વાદથી તેના સેવકો દેવતાઓ જેવાં જ હતા. પોતાના હજાર હાથથી તે તાંડવના વાદ્ય વગાડી રુદ્રને પ્રસન્ન કરતો.

ભગવાન્ સર્વભૂતેશઃ શરણ્યો ભક્તવત્સલઃ । વરેણ છન્દયામાસ સ તં વવ્રે પુરાધિપમ્

સર્વભૂતોના સ્વામી, શરણાગતને આશ્રય આપનારા અને ભક્તોને પ્રેમ કરનારા ભગવાને તેને મનગમતો વર માંગવાનો કહ્યું. ત્યારે એણે પોતાના શહેરનું રક્ષણ કરવા શિવને પસંદ કર્યો.

સ એકદાઽઽહ ગિરિશં પાર્શ્વસ્થં વીર્યદુર્મદઃ । કિરીટેનાર્કવર્ણેન સંસ્પૃશન્ તત્પદામ્બુજમ્

એક દિવસ બાણે પોતાના બળના ઘમંડમાં, નજીક બેઠેલા ગિરિશ પાસે ગયો અને સૂર્ય જેવી તેજસ્વી મુગટથી તેમના કમળ જેવા પગ સ્પર્શ્યા.

નમસ્યે ત્વાં મહાદેવ લોકાનાં ગુરુમીશ્વરમ્ । પુંસાં અપૂર્ણકામાનાં કામપૂરામરાઙ્‌ઘ્રિપમ્

હું તમને નમસ્કાર કરું છું, હે મહાદેવ, તમે લોકોના ગુરુ અને ઈશ્વર છો. પુરુષોના અધૂરા ઇચ્છાઓ પૂરી કરનારા અને દેવતાઓ પણ જેમના પગ પકડે છે એવા છો.

દોઃસહસ્રં ત્વયા દત્તં પરં ભારાય મેઽભવત્ । ત્રિલોક્યાં પ્રતિયોદ્ધારં ન લભે ત્વદૃતે સમમ્

તમે મને હજાર હાથ આપ્યા, પણ હવે એ મારા માટે ભારે બોજ બની ગયા છે. ત્રણેય લોકમાં તમારાથી સિવાય મારા સમોવડો લડવૈયો ક્યાંય મળતો નથી.

કણ્ડૂત્યા નિભૃતૈર્દોર્ભિઃ યુયુત્સુર્દિગ્ગજાનહમ્ । આદ્યાયાં ચૂર્ણયન્નદ્રીન્ ભીતાસ્તેઽપિ પ્રદુદ્રુવુઃ

યુદ્ધની ઈચ્છાથી હું મારા હાથથી પોતાને ખંજવાળતો અને દિશાના હાથીઓ સાથે લડતો, શરૂઆતમાં પર્વતોને પણ ચૂર્ણ કરી નાખતો. પણ એ હાથીઓ પણ ડરીને ભાગી ગયા.

તત્ શ્રુત્વા ભગવાન્ ક્રુદ્ધઃ કેતુસ્તે ભજ્યતે યદા । ત્વદ્દર્પઘ્નં ભવેન્મૂઢ સંયુગં મત્સમેન તે

આ સાંભળીને ભગવાન ક્રોધિત થયા અને કહ્યું: હે મૂર્ખ, જ્યારે તારો ધ્વજ તૂટી જશે ત્યારે તને તારી સમકક્ષ યુદ્ધકર્તા મળશે, જે તારો ઘમંડ તોડી નાખશે.

ઇત્યુક્તઃ કુમતિર્હૃષ્ટઃ સ્વગૃહં પ્રાવિશન્નૃપ । પ્રતીક્ષન્ ગિરિશાદેશં સ્વવીર્યનશનં કુધીઃ

આવી રીતે કહ્યા પછી, એ ખોટા વિચારોવાળો ખુશખુશાલ પોતાના ઘરે ગયો અને ગિરિશના આદેશની રાહ જોતા, મૂર્ખાઈથી પોતાના બળના વિનાશની અપેક્ષા કરતો રહ્યો.

તસ્યોષા નામ દુહિતા સ્વપ્ને પ્રાદ્યુમ્નિના રતિમ્ । કન્યાલભત કાન્તેન પ્રાગ્ અદૃષ્ટશ્રુતેન સા

તેને ઊષા નામની એક દીકરી હતી, જેને સ્વપ્નમાં પ્રદ્યુમ્નના પુત્ર સાથે previously અજાણ્યા અને અદેખા સુંદર યુવાન સાથે મિલનનો અનુભવ થયો.

સા તત્ર તમપશ્યન્તી ક્વાસિ કાન્તેતિ વાદિની । સખીનાં મધ્ય ઉત્તસ્થૌ વિહ્વલા વ્રીડિતા ભૃશમ્

એ યુવક ત્યાં ન દેખાતા, ઊષા પોતાના સખીઓ વચ્ચે ઊભી રહી, ઘબડાયેલી અને ખૂબ શરમાઈને બોલી: 'તમે ક્યાં છો, પ્રિય?'