શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રઘોષો ગાત્રવાન્સિંહો બલઃ પ્રબલ ઊર્ધ્વગઃ। માદ્ર્યાઃ પુત્રા મહાશક્તિઃ સહ ઓજોઽપરાજિતઃ

પ્રઘોષ, ગાત્રવાન, સિંહ, બલ, પ્રબલ, ઊર્ધ્વગ, મહાશક્તિ, સહ, ઓજ અને અપરાજિત—આ બધા માદ્રીના પુત્રો છે.

વૃકો હર્ષોઽનિલો ગૃધ્રો વર્ધનોઽન્નાદ એવ ચ। મહાશઃ પાવનો વહ્નિર્મિત્રવિન્દાત્મજાઃ ક્ષુધિઃ

વૃક, હર્ષ, અનિલ, ગૃધ્ર, વર્ધન, અન્નાદ, મહાશ, પાવન અને વહ્નિ—આ બધા મિત્રવિંદાના પુત્રો છે, અને ક્ષુધિ પણ તેમના સાથે છે.

સઙ્ગ્રામજિદ્બૃહત્સેનઃ શૂરઃ પ્રહરણોઽરિજિત્। જયઃ સુભદ્રો ભદ્રાયા વામ આયુશ્ચ સત્યકઃ

સંગ્રામજિત, બૃહત્સેન, શૂર, પ્રહરણ, અર્જિત, જય, સુભદ્ર, વામાયુ અને સત્યક—આ બધા ભદ્રાના પુત્રો છે.

દીપ્તિમાંસ્તામ્રતપ્તાદ્યા રોહિણ્યાસ્તનયા હરેઃ। પ્રદ્યુમ્નાચ્ચાનિરુદ્ધોઽભૂદ્રુક્મવત્યાં મહાબલઃ । પુત્ર્યાં તુ રુક્મિણો રાજન્નામ્ના ભોજકટે પુરે

દીપ્તિમાન, તામ્ર, તપ્તા અને બીજા ઘણા રોહિણીના પુત્રો છે. પ્રદ્યુમ્નમાંથી અનિરુદ્ધ જન્મ્યો, જે રુક્મિનીના ભાઈ રુક્મિની પુત્રી રુક્મવતીના પુત્ર છે અને મહાબળવાન છે. તેનો જન્મ ભોજકટા શહેરમાં થયો હતો.

એતેષાં પુત્રપૌત્રાશ્ચ બભૂવુઃ કોટિશો નૃપ। માતરઃ કૃષ્ણજાતીનાં સહસ્રાણિ ચ ષોડશ

હે રાજા, તેમના પુત્રો અને પૌત્રોની સંખ્યા કરોડોમાં હતી. અને કૃષ્ણજીના સંતાનોની માતાઓ પણ સોળ હજાર હતી.

શ્રીરાજોવાચ। કથં રુક્મ્યરિપુત્રાય પ્રાદાદ્દુહિતરં યુધિ। કૃષ્ણેન પરિભૂતસ્તં હન્તું રન્ધ્રં પ્રતીક્ષતે। એતદાખ્યાહિ મે વિદ્વન્દ્વિષોર્વૈવાહિકં મિથઃ

રાજાએ પૂછ્યું: કૃષ્ણે રુક્મિને અપમાન આપ્યો હતો અને રુક્મિ તો તેમને મારવાની તાકમાં હતો, તો પણ તેણે પોતાની દીકરીનું વિવાહ યુદ્ધમાં કૃષ્ણના પુત્રને કેમ આપ્યું? હે વિદ્વાન, આ શત્રુઓ વચ્ચેના લગ્નની કથા મને કહો.

અનાગતમતીતં ચ વર્તમાનમતીન્દ્રિયમ્। વિપ્રકૃષ્ટં વ્યવહિતં સમ્યક્પશ્યન્તિ યોગિનઃ

યોગીઓ ભૂતકાળ, ભવિષ્ય, વર્તમાન, ઇન્દ્રિયોથી પર, દૂર અને છુપાયેલું બધું સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકે છે.

શ્રીશુક ઉવાચ। વૃતઃ સ્વયંવરે સાક્ષાદનઙ્ગોઽઙ્ગયુતસ્તયા। રાજ્ઞઃ સમેતાન્નિર્જિત્ય જહારૈકરથો યુધિ

શુકદેવે કહ્યું: સ્વયંવર વખતે, એ કન્યાએ કામદેવ જેવા રૂપાળાને પસંદ કર્યો. એકલાએ જ રથમાં બેસી, યુદ્ધમાં એકઠા થયેલા રાજાઓને હરાવીને, તે કન્યાને લઈ ગયો.

યદ્યપ્યનુસ્મરન્વૈરં રુક્મી કૃષ્ણાવમાનિતઃ। વ્યતરદ્ભાગિનેયાય સુતાં કુર્વન્સ્વસુઃ પ્રિયમ્

જ્યાં સુધી રુક્મી કૃષ્ણ દ્વારા અપમાનિત થયો હતો અને મનમાં વેર રાખતો હતો, છતાં તેણે પોતાની બહેનને ખુશ કરવા માટે પોતાની દીકરીનો લગ્ન પોતાની બહેનપુત્ર સાથે કરાવ્યો.

રુક્મિણ્યાસ્તનયાં રાજન્કૃતવર્મસુતો બલી। ઉપયેમે વિશાલાક્ષીં કન્યાં ચારુમતીં કિલ

રાજા, કૃતવર્માનો શક્તિશાળી પુત્ર, રૂપાળી અને વિશાળ આંખો ધરાવતી રુક્મિણીની દીકરી સાથે લગ્ન કરી બેઠો.

દૌહિત્રાયાનિરુદ્ધાય પૌત્રીં રુક્મ્યાદદાદ્ધરેઃ। રોચનાં બદ્ધવૈરોઽપિ સ્વસુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । જાનન્નધર્મં તદ્યૌનં સ્નેહપાશાનુબન્ધનઃ

રુક્મીએ પોતાના હૃદયમાં વેર હોવા છતાં, બહેનને પ્રસન્ન કરવા માટે પોતાની પૌત્રી રોચનાનું અનિરુદ્ધ સાથે વિવાહ કરાવ્યું. તેને ખબર હતી કે આ સંબંધ યોગ્ય નથી, પણ લાગણીના બંધનથી બંધાઈ ગયો હતો.

તસ્મિન્નભ્યુદયે રાજન્રુક્મિણી રામકેશવૌ। પુરં ભોજકટં જગ્મુઃ સામ્બપ્રદ્યુમ્નકાદયઃ

એ શુભ પ્રસંગે, રાજા, રુક્મિણી, રામ અને કૃષ્ણ, સાથે સાથે સામ્બ, પ્રદ્યુમ્ન અને બીજા બધા ભોજકટ શહેરમાં ગયા.

તસ્મિન્નિવૃત્ત ઉદ્વાહે કાલિઙ્ગપ્રમુખા નૃપાઃ। દૃપ્તાસ્તે રુક્મિણં પ્રોચુર્બલમક્ષૈર્વિનિર્જય

લગ્ન પૂરું થયા પછી, કાળિંગના રાજા સહિતના ગર્વીલા રાજાઓએ રુક્મીને કહ્યું કે તે બલરામને જૂવામાં હરાવે.

અનક્ષજ્ઞો હ્યયં રાજન્નપિ તદ્વ્યસનં મહત્। ઇત્યુક્તો બલમાહૂય તેનાક્ષૈર્રુક્મ્યદીવ્યત

રાજા, તેઓએ કહ્યું કે, 'આને જૂવાની સમજ નથી, છતાં પણ હાર મોટી છે.' આમ કહીને બલરામને બોલાવ્યા અને રુક્મીએ તેની સાથે જૂવું રમ્યું.

શતં સહસ્રમયુતં રામસ્તત્રાદદે પણમ્। તં તુ રુક્મ્યજયત્તત્ર કાલિઙ્ગઃ પ્રાહસદ્બલમ્। દન્તાન્સન્દર્શયન્નુચ્ચૈર્નામૃષ્યત્તદ્ધલાયુધઃ

ત્યાં રામે સો, હજાર અને પછી દસ હજાર સikkao લગાવ્યા. પણ રુક્મીએ તેને હરાવ્યો. કાળિંગના રાજાએ બલરામની મજાક ઉડાવી અને દાંત બતાવીને ઉંચે ઉંચે હસ્યો, જે હલાયુધને સહન ન થયું.

તતો લક્ષં રુક્મ્યગૃહ્ણાદ્ગ્લહં તત્રાજયદ્બલઃ। જિતવાનહમિત્યાહ રુક્મી કૈતવમાશ્રિતઃ

પછી રુક્મીએ લાખ સikkao લગાવ્યા અને એ વખતે બલરામ જીત્યો. છતાં રુક્મીએ છેતરપિંડી કરીને કહ્યું, 'હું જીત્યો છું.'

મન્યુના ક્ષુભિતઃ શ્રીમાન્સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ। જાત્યારુણાક્ષોઽતિરુષા ન્યર્બુદં ગ્લહમાદદે

બલરામ ગુસ્સાથી ઉકળ્યો, જાણે પૂર આવે એવો સમુદ્ર, તેની આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગઈ અને તેણે કરોડ સikkao લગાવ્યા.

તં ચાપિ જિતવાન્રામો ધર્મેણ છલમાશ્રિતઃ। રુક્મી જિતં મયાત્રેમે વદન્તુ પ્રાશ્નિકા ઇતિ

બલરામે એ પણ સાચી રીતે જીતી લીધું, છતાં રુક્મીએ છેતરપિંડી કરીને કહ્યું, 'હું જીત્યો છું, સાક્ષીઓ કહો.'

તદાબ્રવીન્નભોવાણી બલેનૈવ જિતો ગ્લહઃ। ધર્મતો વચનેનૈવ રુક્મી વદતિ વૈ મૃષા

એ સમયે આકાશવાણી થઈ, 'બલરામે જ જૂવું જીત્યું છે; રુક્મી ખોટું બોલે છે, એ માત્ર બોલીથી જીત્યો એવો દાવો કરે છે, ધર્મથી નહીં.'

તામનાદૃત્ય વૈદર્ભો દુષ્ટરાજન્યચોદિતઃ। સઙ્કર્ષણં પરિહસન્બભાષે કાલચોદિતઃ

આકાશવાણી અવગણીને, વિદર્ભના રાજાએ દુષ્ટ રાજાઓ અને સમયના પ્રભાવથી સંકર્ષણની મજાક ઉડાવી અને ઉપહાસ કર્યો.

નૈવાક્ષકોવિદા યૂયં ગોપાલા વનગોચરાઃ। અક્ષૈર્દીવ્યન્તિ રાજાનો બાણૈશ્ચ ન ભવાદૃશાઃ

'તમને જૂવાની સમજ નથી, તમે તો ગોપાળ છો, જંગલમાં ચરાવો છો; રાજાઓ જૂવું રમે છે અને તીરો ચલાવે છે, તમારા જેવા લોકો નહીં.'

રુક્મિણૈવમધિક્ષિપ્તો રાજભિશ્ચોપહાસિતઃ। ક્રુદ્ધઃ પરિઘમુદ્યમ્ય જઘ્ને તં નૃમ્ણસંસદિ

આ રીતે રાજાઓ અને રુક્મી દ્વારા અપમાનિત થતાં, બલરામ ગુસ્સે ભરાઈ ગયો અને સભામાં પોતાનો ગદો ઉંચકી રુક્મીને માર્યો.

કલિઙ્ગરાજં તરસા ગૃહીત્વા દશમે પદે। દન્તાનપાતયત્ક્રુદ્ધો યોઽહસદ્વિવૃતૈર્દ્વિજૈઃ

કાળિંગના રાજાને બલરામે ઝડપથી પકડીને દસમા પગલે ખેંચી લીધો અને ગુસ્સાથી તેના દાંત તોડી નાખ્યા—એ જ રાજા, જે ખુલ્લા દાંતથી હસ્યો હતો.

અન્યે નિર્ભિન્નબાહૂરુ શિરસો રુધિરોક્ષિતાઃ। રાજાનો દુદ્રવુર્ભીતા બલેન પરિઘાર્દિતાઃ

બીજા રાજાઓ, જેમના હાથ, પગ અને માથા તૂટી ગયા અને લોહીથી લથબથ થઈ ગયા, બલરામના ગદાના ઘા ખાઈને ડરીને ભાગી ગયા.

નિહતે રુક્મિણિ શ્યાલે નાબ્રવીત્સાધ્વસાધુ વા। રક્મિણીબલયો રાજન્સ્નેહભઙ્ગભયાદ્ધરિઃ

જ્યારે રુક્મી, રુક્મિણીનો ભાઈ, માર્યો ગયો, ત્યારે હરીએ રુક્મિણી અને બલરામ વચ્ચેના પ્રેમ તૂટી ન જાય એ ભયથી એ કૃત્યને ન તો સારું કહ્યું, ન તો ખરાબ.

તતોઽનિરુદ્ધં સહ સૂર્યયા વરં રથં સમારોપ્ય યયુઃ કુશસ્થલીમ્। રામાદયો ભોજકટાદ્દશાર્હાઃ સિદ્ધાખિલાર્થા મધુસૂદનાશ્રયાઃ

પછી અનિરુદ્ધ અને તેની પત્નીને સુંદર રથમાં બેસાડી, રામ અને દશાર્હો ભોજકટમાંથી કુશસ્થળી તરફ ચાલ્યા, અને બધા કામ પૂર્ણ કરીને મધુસૂદનના આશ્રયમાં રહ્યા.

ઊષા-અનિરુદ્ધ સમાગમઃ; અનિરુદ્ધસ્ય બંધનં ચ - શ્રીરાજોવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) બાણસ્ય તનયાં ઊષાં ઉપયેમે યદૂત્તમઃ । તત્ર યુદ્ધમભૂદ્ ઘોરં હરિશઙ્કરયોર્મહત્ । એતત્સર્વં મહાયોગિન્ સમાખ્યાતું ત્વમર્હસિ

રાજાએ પૂછ્યું: યદુવંશના શ્રેષ્ઠ અનિરુદ્ધએ બાણની દીકરી ઊષાને વિવાહ કરી હતી. ત્યારે હરિ અને શંકર વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું. હે મહાયોગી, આ બધું તમે મને વિગતે કહો.

શ્રીશુક ઉવાચ - બાણઃ પુત્રશતજ્યેષ્ઠો બલેરાસીન્ મહાત્મનઃ । યેન વામનરૂપાય હરયેઽદાયિ મેદિની

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: મહાત્મા બલિના સૈકડા પુત્રોમાં સૌથી મોટો પુત્ર બાણ હતો, એ જ બલિ જેણે વામનરૂપધારી હરિને પૃથ્વી દાનમાં આપી હતી.

તસ્યૌરસઃ સુતો બાનઃ શિવભક્તિરતઃ સદા । માન્યો વદાન્યો ધીમાંશ્ચ સત્યસન્ધો દૃઢવ્રતઃ

બાણ એ તેનો પોતાનો પુત્ર હતો, જે હંમેશા શિવભક્તિમાં તત્પર રહેતો, સૌનું માન પામતો, દયાળુ, બુદ્ધિશાળી, સત્યનિષ્ઠ અને દૃઢવ્રતી હતો.