શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીરુક્મિણ્યુવાચ। નન્વેવમેતદરવિન્દવિલોચનાહ યદ્વૈ ભવાન્ભગવતોઽસદૃશી વિભૂમ્નઃ। ક્વ સ્વે મહિમ્ન્યભિરતો ભગવાંસ્ત્ર્યધીશઃ ક્વાહં ગુણપ્રકૃતિરજ્ઞગૃહીતપાદા

રુક્મિણીજી બોલી: હા કમળને જેવી આંખવાળા, તમે જે કહ્યુ એ સાચું છે. તમારી મહિમા અને ઐશ્વર્યની સામે, હું તો ગુણહીન અને અજ્ઞાન છું, તમારી સાથે મારી સરખામણી ક્યાં?

સત્યં ભયાદિવ ગુણેભ્ય ઉરુક્રમાન્તઃ। શેતે સમુદ્ર ઉપલમ્ભનમાત્ર આત્મા। નિત્યં કદિન્દ્રિયગણૈઃ કૃતવિગ્રહસ્ત્વં। ત્વત્સેવકૈર્નૃપપદં વિધુતં તમોઽન્ધમ્

હે મહાબાહુ, તમે બધા ગુણોમાં રહો છો, પણ એમાં બંધાતા નથી, જેમ દરિયો તરંગોની નીચે રહે છે. તમે ઇન્દ્રિયોથી સદા પર છો, પણ ભક્તો માટે રૂપ ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનનું અંધકાર દૂર કરો છો.

ત્વત્પાદપદ્મમકરન્દજુષાં મુનીનાં। વર્ત્માસ્ફુટં નૃપશુભિર્નનુ દુર્વિભાવ્યમ્। યસ્માદલૌકિકમિવેહિતમીશ્વરસ્ય। ભૂમંસ્તવેહિતમથો અનુ યે ભવન્તમ્

મહાનુભાવો જે તમારાં પદપદ્મના સુગંધમાં મગ્ન છે, એ માર્ગ મનુષ્ય અને પશુઓ માટે સમજવો અઘરો છે, કેમ કે, ભગવાન, તમારી લીલા દુન્યવી સમજથી પર છે. માત્ર જે તમારો અનુસરણ કરે છે, એ જ તમારા માર્ગને સમજી શકે છે.

નિષ્કિઞ્ચનો નનુ ભવાન્ન યતોઽસ્તિ કિઞ્ચિદ્। યસ્મૈ બલિં બલિભુજોઽપિ હરન્ત્યજાદ્યાઃ। ન ત્વા વિદન્ત્યસુતૃપોઽન્તકમાઢ્યતાન્ધાઃ। પ્રેષ્ઠો ભવાન્બલિભુજામપિ તેઽપિ તુભ્યમ્

તમે ખરેખર નિઃસ્વ છે, કેમ કે તમારાથી અલગ કંઈ નથી. મોટા મોટા શક્તિશાળી પણ તમને ભેટ આપે છે. પણ જે લોકો તૃપ્તિ અને સંપત્તિના અંધકારમાં છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી, છતાં તમે તેમને પણ પ્રિય છો અને તેઓ પણ તમને પ્રિય છે.

ત્વં વૈ સમસ્તપુરુષાર્થમયઃ ફલાત્મા। યદ્વાઞ્છયા સુમતયો વિસૃજન્તિ કૃત્સ્નમ્। તેષાં વિભો સમુચિતો ભવતઃ સમાજઃ। પુંસઃ સ્ત્રિયાશ્ચ રતયોઃ સુખદુઃખિનોર્ન

તમે સર્વ મનુષ્યલક્ષ્ય અને ફળના સ્વરૂપ છો. બુદ્ધિશાળી લોકો તમારી ઈચ્છાથી બધું ત્યાગી દે છે. હે પ્રભુ, તમારો સંગ તેમને યોગ્ય છે, જે પુરુષ અને સ્ત્રીના સુખ-દુઃખમાં ફસાયેલા છે તેમને નહિ.

ત્વં ન્યસ્તદણ્ડમુનિભિર્ગદિતાનુભાવ। આત્માત્મદશ્ચ જગતામિતિ મે વૃતોઽસિ। હિત્વા ભવદ્ભ્રુવ ઉદીરિતકાલવેગ। ધ્વસ્તાશિષોઽબ્જભવનાકપતીન્કુતોઽન્યે

તમે એવા મહાન છો કે, ક્રોધ ત્યાગી દીધેલા મુનિઓ પણ તમારી મહિમા ગાય છે. તમે જગતના આત્મા અને આત્મા આપનાર છો—એવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારી ભ્રૂકુટિથી સમયની ગતિ થાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ પણ આશીર્વાદ ગુમાવી બેસે છે, તો બીજાની તો વાત જ શું?

જાડ્યં વચસ્તવ ગદાગ્રજ યસ્તુ ભૂપાન્। વિદ્રાવ્ય શાર્ઙ્ગનિનદેન જહર્થ માં ત્વમ્। સિંહો યથા સ્વબલિમીશ પશૂન્સ્વભાગં। તેભ્યો ભયાદ્યદુદધિં શરણં પ્રપન્નઃ

હે ગદા-ભાઈ, તમારાં શબ્દો ભલે સીધા લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણાથી રાજાઓને હાંકી કાઢ્યા અને મને લઈ ગયા, જેમ સિંહ પોતાના ભાગનો શિકાર લઈ જાય. તેમના ડરથી હું દરિયામાં છૂપી ગઈ.

યદ્વાઞ્છયા નૃપશિખામણયોઽઙ્ગવૈન્ય। જાયન્તનાહુષગયાદય ઐક્યપત્યમ્। રાજ્યં વિસૃજ્ય વિવિશુર્વનમમ્બુજાક્ષ। સીદન્તિ તેઽનુપદવીં ત ઇહાસ્થિતાઃ કિમ્

કમળને જેવી આંખવાળા, તમારી ઈચ્છાથી અંબરીષ, નાહુષ, ગયા જેવા રાજાઓએ પોતાનું રાજ્ય છોડી જંગલમાં ગયા. પણ જે અહીં રહી ગયા, તેઓ તમારો માર્ગ કેમ નથી અપનાવતા?

કાન્યં શ્રયેત તવ પાદસરોજગન્ધમ્। આઘ્રાય સન્મુખરિતં જનતાપવર્ગમ્। લક્ષ્મ્યાલયં ત્વવિગણય્ય ગુણાલયસ્ય। મર્ત્યા સદોરુભયમર્થવિવીતદૃષ્ટિઃ

જ્યારે કોઈ સ્ત્રી પુરુષ તારા પદપદ્મની સુગંધ સાંભળી લે છે, જે સંતો દ્વારા ગવાય છે અને લોકમાત્રને મુક્તિ આપે છે, ત્યારે બીજું આશ્રય કોણ લે? પણ મરણશીલ લોકો, ધન અને ભોગમાં અંધ બની, લક્ષ્મીપતિના ગુણસાગરને અવગણે છે.

તં ત્વાનુરૂપમભજં જગતામધીશમ્। આત્માનમત્ર ચ પરત્ર ચ કામપૂરમ્। સ્યાન્મે તવાઙ્ઘ્રિરરણં સૃતિભિર્ભ્રમન્ત્યા। યો વૈ ભજન્તમુપયાત્યનૃતાપવર્ગઃ

હું જગતના સ્વામી એવા તમને યોગ્ય રીતે ભજ્યું છે. તમે આ જન્મ અને પરલોકમાં ઈચ્છા પૂર્ણ કરો છો. જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતી વખતે તમારાં પદપદ્મ જ મારું એકમાત્ર આશ્રય રહે. કેમ કે, જે તમને ભજે છે, તેમને તમે અવશ્ય મળો છો અને તેમને મોટે ભાગે મુક્તિ આપો છો.

તસ્યાઃ સ્યુરચ્યુત નૃપા ભવતોપદિષ્ટાઃ। સ્ત્રીણાં ગૃહેષુ ખરગોશ્વવિડાલભૃત્યાઃ। યત્કર્ણમૂલમરિકર્ષણ નોપયાયાદ્। યુષ્મત્કથા મૃડવિરિઞ્ચસભાસુ ગીતા

હે અચ્યૂત, સ્ત્રીઓના ઘરમાં, તમારા ઉપદેશથી ચાલતા પુરુષો, જો તેમના કાન સુધી તમારી કથા—which શિવ અને બ્રહ્માના સભામાં ગવાય છે—ન પહોંચે, તો તેઓ ગધેડા, ગાય, ઘોડા, બિલાડી કે દાસ જેટલા જ છે. એમના જીવનનો શું અર્થ?

ત્વક્શ્મશ્રુરોમનખકેશપિનદ્ધમન્તર્। માંસાસ્થિરક્તકૃમિવિટ્કફપિત્તવાતમ્। જીવચ્છવં ભજતિ કાન્તમતિર્વિમૂઢા। યા તે પદાબ્જમકરન્દમજિઘ્રતી સ્ત્રી

જે સ્ત્રી, તારા પદપદ્મના અમૃત સુગંધને નથી માણતી, એ મૂર્ખ સ્ત્રી, ચામડી, વાળ, નખ, માંસ, હાડકાં, લોહી, કીડા, માટી, કફ, પિત્ત અને વાયુથી ભરેલા જીવતા મૃતદેહ જેવા પતિને પ્રેમ કરે છે.

અસ્ત્વમ્બુજાક્ષ મમ તે ચરણાનુરાગ। આત્મન્રતસ્ય મયિ ચાનતિરિક્તદૃષ્ટેઃ। યર્હ્યસ્ય વૃદ્ધય ઉપાત્તરજોઽતિમાત્રો। મામીક્ષસે તદુ હ નઃ પરમાનુકમ્પા

હે કમળનેત્ર, મારા મનમાં તારા ચરણોમાં અડગ પ્રેમ રહે. તું તો પોતે જ આનંદમાં રહે છે અને બધાને પોતાનો જ ભાગ માને છે. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાના કારણે કોઈમાં રજોગુણ વધુ થાય અને એ સમયે તું મને તારી કૃપાદૃષ્ટિથી જુએ, એ જ અમારે માટે તારી સર્વોચ્ચ દયા છે.

નૈવાલીકમહં મન્યે વચસ્તે મધુસૂદન। અમ્બાયા એવ હિ પ્રાયઃ કન્યાયાઃ સ્યાદ્રતિઃ ક્વચિત્

હે મધુસૂદન, હું તારા વચનને ખોટું માનતી નથી. કારણ કે, સામાન્ય રીતે કન્યાનું પ્રેમ તો પોતાની માતા માટે જ હોય છે, બીજાં માટે બહુ ઓછું જ હોય છે.

વ્યૂઢાયાશ્ચાપિ પુંશ્ચલ્યા મનોઽભ્યેતિ નવં નવમ્। બુધોઽસતીં ન બિભૃયાત્તાં બિભ્રદુભયચ્યુતઃ

જ્યાં સુધીLoose conductવાળી સ્ત્રીનું મન વારંવાર નવા-નવા પુરુષ તરફ વળે છે. બુદ્ધિશાળી પુરુષે આવી અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને ક્યારેય સ્વીકારવી નહીં, નહીં તો એ બંને તરફથી વંચિત થાય છે.

શ્રીભગવાનુવાચ। સાધ્વ્યેતચ્છ્રોતુકામૈસ્ત્વં રાજપુત્રી પ્રલમ્ભિતા। મયોદિતં યદન્વાત્થ સર્વં તત્સત્યમેવ હિ

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પવિત્ર રાજકન્યા, તને જે સાંભળવાની ઈચ્છા હતી એ માટે મેં તને શબ્દોથી પરખી હતી. તું જે પૂછ્યું અને મેં જે કહ્યું એ બધું સાચું જ છે.

યાન્યાન્કામયસે કામાન્મય્યકામાય ભામિનિ। સન્તિ હ્યેકાન્તભક્તાયાસ્તવ કલ્યાણિ નિત્યદ

હે સુંદરિ, તને જે પણ ઈચ્છાઓ હોય, જો તું એકમાત્ર મારી ભક્તિ કરે છે, તો હંમેશા તારી દરેક ઈચ્છા પૂર્ણ થાય છે, હે શુભે, કેમ કે તું મારી એકાંતિક ભક્ત છે.

ઉપલબ્ધં પતિપ્રેમ પાતિવ્રત્યં ચ તેઽનઘે। યદ્વાક્યૈશ્ચાલ્યમાનાયા ન ધીર્મય્યપકર્ષિતા

હે નિર્દોષે, તારો પતિપ્રેમ અને પતિવ્રતાનું વ્રત સાબિત થયું છે. મારી વાતોથી તું ક્યારેક ગભરાઈ પણ, તારો મન કદી પણ મારી તરફથી ડગ્યું નહીં.

યે માં ભજન્તિ દામ્પત્યે તપસા વ્રતચર્યયા। કામાત્માનોઽપવર્ગેશં મોહિતા મમ માયયા

જે લોકો દાંપત્યજીવનમાં, તપ અને વ્રતથી મારી ઉપાસના કરે છે, પણ તેમનું મન કામનામાં જ અટવાયેલું હોય છે, તેઓ મારી માયાથી મોહિત થઈને મને મુક્તિના સ્વામી માને છે.

માં પ્રાપ્ય માનિન્યપવર્ગસમ્પદં। વાઞ્છન્તિ યે સમ્પદ એવ તત્પતિમ્। તે મન્દભાગા નિરયેઽપિ યે નૃણાં। માત્રાત્મકત્વાત્નિરયઃ સુસઙ્ગમઃ

જે ગર્વીલા લોકો મને અને મુક્તિના ધનને પામ્યા પછી પણ, સંસારના સુખ અને પતિની ઈચ્છા રાખે છે, તેઓ દુર્ભાગી છે. એવા લોકો માટે તો નરક પણ પોતાના લોકોના સંગથી મીઠો લાગે છે.

દિષ્ટ્યા ગૃહેશ્વર્યસકૃન્મયિ ત્વયા કૃતાનુવૃત્તિર્ભવમોચની ખલૈઃ। સુદુષ્કરાસૌ સુતરાં દુરાશિષો હ્યસુંભરાયા નિકૃતિં જુષઃ સ્ત્રિયાઃ

હે ગૃહલક્ષ્મી, તારા ઘરમાં તું વારંવાર મારી ઈચ્છા મુજબ વર્તી છે, એ તારો સદભાગ્ય છે. આવી નારીઓ માટે, જેમની ઈચ્છાઓ અઘરી હોય અને જે છેતરપિંડી કરે છે, એમની પણ જન્મમુક્તિ માટે તારો આચરણ દુર્લભ છે.

ન ત્વાદૃશીમ્પ્રણયિનીં ગૃહિણીં ગૃહેષુ। પશ્યામિ માનિનિ યયા સ્વવિવાહકાલે। પ્રાપ્તાન્નૃપાન્ન વિગણય્ય રહોહરો મે। પ્રસ્થાપિતો દ્વિજ ઉપશ્રુતસત્કથસ્ય

હે ગર્વીલી, તારા જેવો પ્રેમાળ અને પતિપ્રેમી ગૃહિણીને હું બીજા કોઈ ઘરમાં જોઉં નથી. તારા લગ્ન સમયે, તું રાજાઓની પરવા કર્યા વિના, મારા ગુણો સાંભળેલા બ્રાહ્મણને ગુપ્ત રીતે મારી પાસે મોકલ્યો હતો.

ભ્રાતુર્વિરૂપકરણં યુધિ નિર્જિતસ્ય। પ્રોદ્વાહપર્વણિ ચ તદ્વધમક્ષગોષ્ઠ્યામ્। દુઃખં સમુત્થમસહોઽસ્મદયોગભીત્યા। નૈવાબ્રવીઃ કિમપિ તેન વયં જિતાસ્તે

જ્યારે તારા ભાઈનું યુદ્ધમાં રૂપ બગાડાયું અને લગ્ન પ્રસંગે જુગારમંડળમાં તેનું મૃત્યુ થયું, ત્યારે એ દુઃખ તું ફક્ત મારી વિયોગની ભયથી સહન કરી, કશું બોલી નહીં. એથી તું અમને જીતે છે.

દૂતસ્ત્વયાત્મલભને સુવિવિક્તમન્ત્રઃ। પ્રસ્થાપિતો મયિ ચિરાયતિ શૂન્યમેતત્। મત્વા જિહાસ ઇદં અઙ્ગમનન્યયોગ્યં। તિષ્ઠેત તત્ત્વયિ વયં પ્રતિનન્દયામઃ

જ્યારે તું મને મેળવવા ગુપ્ત સંદેશાવાહક મોકલ્યો અને વિચાર્યું કે હું આ અયોગ્ય શરીર છોડી દઈશ, ત્યારે પણ તું મારા પર અડગ રહી. એ બદલ અમે પણ તને એ જ રીતે પ્રતિઉત્તર આપીએ છીએ.

શ્રીશુક ઉવાચ। એવં સૌરતસંલાપૈર્ભગવાન્જગદીશ્વરઃ। સ્વરતો રમયા રેમે નરલોકં વિડમ્બયન્

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: આ રીતે, જગતના સ્વામી ભગવાને પ્રેમભરી વાતો કરીને રુક્મિણીજીને આનંદ આપ્યો અને મનુષ્યની માફક વર્તન કરીને રમ્યા.

તથાન્યાસામપિ વિભુર્ગૃહેષુ ગૃહવાનિવ। આસ્થિતો ગૃહમેધીયાન્ધર્માંલ્લોકગુરુર્હરિઃ

એ જ રીતે, સર્વવ્યાપી ભગવાન હરિએ દરેક પત્નીના ઘરમાં, ગૃહસ્થના ધર્મોનું પાલન કરતા, જાણે પોતે પણ ગૃહસ્થ હોય એમ રહીને, જગતના ગુરુ તરીકે વર્તન કર્યું.

અથૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ 10.61 શ્રીશુક ઉવાચ। એકૈકશસ્તાઃ કૃષ્ણસ્ય પુત્રાન્દશ દશાબલાઃ। અજીજનન્નનવમાન્પિતુઃ સર્વાત્મસમ્પદા

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: પછી, કૃષ્ણજીની દરેક પત્નીએ દસ દસ પુત્રો અને એક નવમ પુત્ર જન્માવ્યો, જે બધા પોતાના પિતાની સમાન શક્તિ અને ગુણોથી યુક્ત હતા.

ગૃહાદનપગં વીક્ષ્ય રાજપુત્ર્યોઽચ્યુતં સ્થિતમ્। પ્રેષ્ઠં ન્યમંસત સ્વં સ્વં ન તત્તત્ત્વવિદઃ સ્ત્રિયઃ

જ્યારે રાજકન્યાઓએ અચ્યૂતને પોતાના ઘરમાં હંમેશા હાજર જોયો, ત્યારે એ સ્ત્રીઓએ તેમને પોતાનો સૌથી પ્રિય માન્યો, ભલે તેઓ ભગવાનનું સાચું સ્વરૂપ જાણતી ન હતી.

ચાર્વબ્જકોશવદનાયતબાહુનેત્ર। સપ્રેમહાસરસવીક્ષિતવલ્ગુજલ્પૈઃ। સમ્મોહિતા ભગવતો ન મનો વિજેતું। સ્વૈર્વિભ્રમૈઃ સમશકન્વનિતા વિભૂમ્નઃ

કમળ જેવા મુખ, લાંબા હાથ અને આંખો, પ્રેમથી ભરેલા દૃષ્ટિ અને મીઠા બોલથી ભગવાને સ્ત્રીઓને મોહિત કરી દીધા, જેથી પોતાનાં સૌંદર્યથી પણ તેઓ ભગવાનની મહિમા સામે પોતાનું મન જીતી શકી નહીં.