શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તસ્યાઃ સુદુઃખભયશોકવિનષ્ટબુદ્ધેર્। હસ્તાચ્છ્લથદ્વલયતો વ્યજનં પપાત। દેહશ્ચ વિક્લવધિયઃ સહસૈવ મુહ્યન્। રમ્ભેવ વાયુવિહતો પ્રવિકીર્ય કેશાન્

ઘોર દુઃખ, ભય અને શોકથી બુદ્ધિ ગુમાવી, ઢીલા હાથમાંથી કાંડા ખસીને પડ્યા, પંખો પડી ગયો; શરીર અને મન ભટકી ગયાં, અને વાવાઝોડામાં વાવળી જેવી, વાળ વિખેરીને, બેભાન થઈ ગઈ.

તદ્દૃષ્ટ્વા ભગવાન્કૃષ્ણઃ પ્રિયાયાઃ પ્રેમબન્ધનમ્। હાસ્યપ્રૌઢિમજાનન્ત્યાઃ કરુણઃ સોઽન્વકમ્પત

આ જોઈને કૃષ્ણ, પ્રિયાની પ્રેમની બંધને બંધાઈને, તેની ઊંડા પ્રેમની ખબર ન હતી, તેથી દયાથી પગલાં ભર્યા.

પર્યઙ્કાદવરુહ્યાશુ તામુત્થાપ્ય ચતુર્ભુજઃ। કેશાન્સમુહ્ય તદ્વક્ત્રં પ્રામૃજત્પદ્મપાણિના

પલંગ પરથી ઉતરીને, ચારભુજાવાળા ભગવાને તેને ઊભી કરી, વાળ ગોઠવી, અને કમળ જેવા હાથથી તેનું મુખ પુંછ્યું.

પ્રમૃજ્યાશ્રુકલે નેત્રે સ્તનૌ ચોપહતૌ શુચા। આશ્લિષ્ય બાહુના રાજનનન્યવિષયાં સતીમ્

આંખોના આંસુ અને દુઃખથી ભીંજાયેલા સ્તનો પુંછી, રાજા, ભગવાને તેને બાહોમાં ભરી, જે એકમાત્ર તેમને જ સમર્પિત હતી.

સાન્ત્વયામાસ સાન્ત્વજ્ઞઃ કૃપયા કૃપણાં પ્રભુઃ। હાસ્યપ્રૌઢિભ્રમચ્ચિત્તામતદર્હાં સતાં ગતિઃ

સાંत्वના આપનારા ભગવાને, દયાથી દુઃખી રુક્મિણીને શાંત કરી. મજાક અને ગર્વથી ભ્રમાયેલી, એવી deserving ન હતી, છતાં સત્પુરુષોના આશ્રયદાતા ભગવાને તેને હળવી કરી.

શ્રીભગવાનુવાચ। મા મા વૈદર્ભ્યસૂયેથા જાને ત્વાં મત્પરાયણામ્। ત્વદ્વચઃ શ્રોતુકામેન ક્ષ્વેલ્યાચરિતમઙ્ગને

ભગવાને કહ્યું: હે વિદર્ભની રાજકુમારી, તું રીસ ન કર. હું જાણું છું કે તું મારામાં સંપૂર્ણ લાગણી ધરાવેછે. તારા મીઠા શબ્દો સાંભળવાની ઈચ્છાથી જ હું મજાકમાં આવું વર્ત્યો હતો, હે સુંદરે.

મુખં ચ પ્રેમસંરમ્ભ સ્ફુરિતાધરમીક્ષિતુમ્। કટાક્ષેપારુણાપાઙ્ગં સુન્દરભ્રુકુટીતટમ્

મને તો તારો પ્રેમથી ધ્રૂજતો મુખ, લાલચટાક આંખો, અને ભમરાવાળી ભૃકુટિ જોઈને આનંદ આવતો હતો.

અયં હિ પરમો લાભો ગૃહેષુ ગૃહમેધિનામ્। યન્નર્મૈરીયતે યામઃ પ્રિયયા ભીરુ ભામિનિ

હે ભયભીત અને સુંદર સ્ત્રી, ઘરવાળાઓ માટે ઘરજિંદગીમાં સૌથી મોટો લાભ એ છે કે, પોતાના પ્રિયજન સાથે મીઠા મજાકમાં સમય વિતાવવો.

શ્રીશુક ઉવાચ। સૈવં ભગવતા રાજન્વૈદર્ભી પરિસાન્ત્વિતા। જ્ઞાત્વા તત્પરિહાસોક્તિં પ્રિયત્યાગભયં જહૌ

શુકદેવજી કહે છે: હે રાજા, ભગવાને આવી રીતે રુક્મિણીજીને શાંત કરી. તેણે સમજ્યું કે ભગવાનના શબ્દો મજાકમાં હતા અને પ્રિય પતિ છોડીને જશે એનો ડર છોડી દીધો.

બભાષ ઋષભં પુંસાં વીક્ષન્તી ભગવન્મુખમ્। સવ્રીડહાસરુચિર સ્નિગ્ધાપાઙ્ગેન ભારત

હે ભરતવંશી, રુક્મિણીજી ભગવાનના મુખને જોઈને, લજ્જા અને સ્મિતથી સુંદર, પ્રેમભરી નજરે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન સાથે વાત કરી.

શ્રીરુક્મિણ્યુવાચ। નન્વેવમેતદરવિન્દવિલોચનાહ યદ્વૈ ભવાન્ભગવતોઽસદૃશી વિભૂમ્નઃ। ક્વ સ્વે મહિમ્ન્યભિરતો ભગવાંસ્ત્ર્યધીશઃ ક્વાહં ગુણપ્રકૃતિરજ્ઞગૃહીતપાદા

રુક્મિણીજી બોલી: હા કમળને જેવી આંખવાળા, તમે જે કહ્યુ એ સાચું છે. તમારી મહિમા અને ઐશ્વર્યની સામે, હું તો ગુણહીન અને અજ્ઞાન છું, તમારી સાથે મારી સરખામણી ક્યાં?

સત્યં ભયાદિવ ગુણેભ્ય ઉરુક્રમાન્તઃ। શેતે સમુદ્ર ઉપલમ્ભનમાત્ર આત્મા। નિત્યં કદિન્દ્રિયગણૈઃ કૃતવિગ્રહસ્ત્વં। ત્વત્સેવકૈર્નૃપપદં વિધુતં તમોઽન્ધમ્

હે મહાબાહુ, તમે બધા ગુણોમાં રહો છો, પણ એમાં બંધાતા નથી, જેમ દરિયો તરંગોની નીચે રહે છે. તમે ઇન્દ્રિયોથી સદા પર છો, પણ ભક્તો માટે રૂપ ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનનું અંધકાર દૂર કરો છો.

ત્વત્પાદપદ્મમકરન્દજુષાં મુનીનાં। વર્ત્માસ્ફુટં નૃપશુભિર્નનુ દુર્વિભાવ્યમ્। યસ્માદલૌકિકમિવેહિતમીશ્વરસ્ય। ભૂમંસ્તવેહિતમથો અનુ યે ભવન્તમ્

મહાનુભાવો જે તમારાં પદપદ્મના સુગંધમાં મગ્ન છે, એ માર્ગ મનુષ્ય અને પશુઓ માટે સમજવો અઘરો છે, કેમ કે, ભગવાન, તમારી લીલા દુન્યવી સમજથી પર છે. માત્ર જે તમારો અનુસરણ કરે છે, એ જ તમારા માર્ગને સમજી શકે છે.

નિષ્કિઞ્ચનો નનુ ભવાન્ન યતોઽસ્તિ કિઞ્ચિદ્। યસ્મૈ બલિં બલિભુજોઽપિ હરન્ત્યજાદ્યાઃ। ન ત્વા વિદન્ત્યસુતૃપોઽન્તકમાઢ્યતાન્ધાઃ। પ્રેષ્ઠો ભવાન્બલિભુજામપિ તેઽપિ તુભ્યમ્

તમે ખરેખર નિઃસ્વ છે, કેમ કે તમારાથી અલગ કંઈ નથી. મોટા મોટા શક્તિશાળી પણ તમને ભેટ આપે છે. પણ જે લોકો તૃપ્તિ અને સંપત્તિના અંધકારમાં છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી, છતાં તમે તેમને પણ પ્રિય છો અને તેઓ પણ તમને પ્રિય છે.

ત્વં વૈ સમસ્તપુરુષાર્થમયઃ ફલાત્મા। યદ્વાઞ્છયા સુમતયો વિસૃજન્તિ કૃત્સ્નમ્। તેષાં વિભો સમુચિતો ભવતઃ સમાજઃ। પુંસઃ સ્ત્રિયાશ્ચ રતયોઃ સુખદુઃખિનોર્ન

તમે સર્વ મનુષ્યલક્ષ્ય અને ફળના સ્વરૂપ છો. બુદ્ધિશાળી લોકો તમારી ઈચ્છાથી બધું ત્યાગી દે છે. હે પ્રભુ, તમારો સંગ તેમને યોગ્ય છે, જે પુરુષ અને સ્ત્રીના સુખ-દુઃખમાં ફસાયેલા છે તેમને નહિ.

ત્વં ન્યસ્તદણ્ડમુનિભિર્ગદિતાનુભાવ। આત્માત્મદશ્ચ જગતામિતિ મે વૃતોઽસિ। હિત્વા ભવદ્ભ્રુવ ઉદીરિતકાલવેગ। ધ્વસ્તાશિષોઽબ્જભવનાકપતીન્કુતોઽન્યે

તમે એવા મહાન છો કે, ક્રોધ ત્યાગી દીધેલા મુનિઓ પણ તમારી મહિમા ગાય છે. તમે જગતના આત્મા અને આત્મા આપનાર છો—એવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારી ભ્રૂકુટિથી સમયની ગતિ થાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ પણ આશીર્વાદ ગુમાવી બેસે છે, તો બીજાની તો વાત જ શું?

જાડ્યં વચસ્તવ ગદાગ્રજ યસ્તુ ભૂપાન્। વિદ્રાવ્ય શાર્ઙ્ગનિનદેન જહર્થ માં ત્વમ્। સિંહો યથા સ્વબલિમીશ પશૂન્સ્વભાગં। તેભ્યો ભયાદ્યદુદધિં શરણં પ્રપન્નઃ

હે ગદા-ભાઈ, તમારાં શબ્દો ભલે સીધા લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણાથી રાજાઓને હાંકી કાઢ્યા અને મને લઈ ગયા, જેમ સિંહ પોતાના ભાગનો શિકાર લઈ જાય. તેમના ડરથી હું દરિયામાં છૂપી ગઈ.

યદ્વાઞ્છયા નૃપશિખામણયોઽઙ્ગવૈન્ય। જાયન્તનાહુષગયાદય ઐક્યપત્યમ્। રાજ્યં વિસૃજ્ય વિવિશુર્વનમમ્બુજાક્ષ। સીદન્તિ તેઽનુપદવીં ત ઇહાસ્થિતાઃ કિમ્

કમળને જેવી આંખવાળા, તમારી ઈચ્છાથી અંબરીષ, નાહુષ, ગયા જેવા રાજાઓએ પોતાનું રાજ્ય છોડી જંગલમાં ગયા. પણ જે અહીં રહી ગયા, તેઓ તમારો માર્ગ કેમ નથી અપનાવતા?

કાન્યં શ્રયેત તવ પાદસરોજગન્ધમ્। આઘ્રાય સન્મુખરિતં જનતાપવર્ગમ્। લક્ષ્મ્યાલયં ત્વવિગણય્ય ગુણાલયસ્ય। મર્ત્યા સદોરુભયમર્થવિવીતદૃષ્ટિઃ

જ્યારે કોઈ સ્ત્રી પુરુષ તારા પદપદ્મની સુગંધ સાંભળી લે છે, જે સંતો દ્વારા ગવાય છે અને લોકમાત્રને મુક્તિ આપે છે, ત્યારે બીજું આશ્રય કોણ લે? પણ મરણશીલ લોકો, ધન અને ભોગમાં અંધ બની, લક્ષ્મીપતિના ગુણસાગરને અવગણે છે.

તં ત્વાનુરૂપમભજં જગતામધીશમ્। આત્માનમત્ર ચ પરત્ર ચ કામપૂરમ્। સ્યાન્મે તવાઙ્ઘ્રિરરણં સૃતિભિર્ભ્રમન્ત્યા। યો વૈ ભજન્તમુપયાત્યનૃતાપવર્ગઃ

હું જગતના સ્વામી એવા તમને યોગ્ય રીતે ભજ્યું છે. તમે આ જન્મ અને પરલોકમાં ઈચ્છા પૂર્ણ કરો છો. જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતી વખતે તમારાં પદપદ્મ જ મારું એકમાત્ર આશ્રય રહે. કેમ કે, જે તમને ભજે છે, તેમને તમે અવશ્ય મળો છો અને તેમને મોટે ભાગે મુક્તિ આપો છો.

તસ્યાઃ સ્યુરચ્યુત નૃપા ભવતોપદિષ્ટાઃ। સ્ત્રીણાં ગૃહેષુ ખરગોશ્વવિડાલભૃત્યાઃ। યત્કર્ણમૂલમરિકર્ષણ નોપયાયાદ્। યુષ્મત્કથા મૃડવિરિઞ્ચસભાસુ ગીતા

હે અચ્યૂત, સ્ત્રીઓના ઘરમાં, તમારા ઉપદેશથી ચાલતા પુરુષો, જો તેમના કાન સુધી તમારી કથા—which શિવ અને બ્રહ્માના સભામાં ગવાય છે—ન પહોંચે, તો તેઓ ગધેડા, ગાય, ઘોડા, બિલાડી કે દાસ જેટલા જ છે. એમના જીવનનો શું અર્થ?

ત્વક્શ્મશ્રુરોમનખકેશપિનદ્ધમન્તર્। માંસાસ્થિરક્તકૃમિવિટ્કફપિત્તવાતમ્। જીવચ્છવં ભજતિ કાન્તમતિર્વિમૂઢા। યા તે પદાબ્જમકરન્દમજિઘ્રતી સ્ત્રી

જે સ્ત્રી, તારા પદપદ્મના અમૃત સુગંધને નથી માણતી, એ મૂર્ખ સ્ત્રી, ચામડી, વાળ, નખ, માંસ, હાડકાં, લોહી, કીડા, માટી, કફ, પિત્ત અને વાયુથી ભરેલા જીવતા મૃતદેહ જેવા પતિને પ્રેમ કરે છે.

અસ્ત્વમ્બુજાક્ષ મમ તે ચરણાનુરાગ। આત્મન્રતસ્ય મયિ ચાનતિરિક્તદૃષ્ટેઃ। યર્હ્યસ્ય વૃદ્ધય ઉપાત્તરજોઽતિમાત્રો। મામીક્ષસે તદુ હ નઃ પરમાનુકમ્પા

હે કમળનેત્ર, મારા મનમાં તારા ચરણોમાં અડગ પ્રેમ રહે. તું તો પોતે જ આનંદમાં રહે છે અને બધાને પોતાનો જ ભાગ માને છે. જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાના કારણે કોઈમાં રજોગુણ વધુ થાય અને એ સમયે તું મને તારી કૃપાદૃષ્ટિથી જુએ, એ જ અમારે માટે તારી સર્વોચ્ચ દયા છે.

નૈવાલીકમહં મન્યે વચસ્તે મધુસૂદન। અમ્બાયા એવ હિ પ્રાયઃ કન્યાયાઃ સ્યાદ્રતિઃ ક્વચિત્

હે મધુસૂદન, હું તારા વચનને ખોટું માનતી નથી. કારણ કે, સામાન્ય રીતે કન્યાનું પ્રેમ તો પોતાની માતા માટે જ હોય છે, બીજાં માટે બહુ ઓછું જ હોય છે.

વ્યૂઢાયાશ્ચાપિ પુંશ્ચલ્યા મનોઽભ્યેતિ નવં નવમ્। બુધોઽસતીં ન બિભૃયાત્તાં બિભ્રદુભયચ્યુતઃ

જ્યાં સુધીLoose conductવાળી સ્ત્રીનું મન વારંવાર નવા-નવા પુરુષ તરફ વળે છે. બુદ્ધિશાળી પુરુષે આવી અવિશ્વાસુ સ્ત્રીને ક્યારેય સ્વીકારવી નહીં, નહીં તો એ બંને તરફથી વંચિત થાય છે.

શ્રીભગવાનુવાચ। સાધ્વ્યેતચ્છ્રોતુકામૈસ્ત્વં રાજપુત્રી પ્રલમ્ભિતા। મયોદિતં યદન્વાત્થ સર્વં તત્સત્યમેવ હિ

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પવિત્ર રાજકન્યા, તને જે સાંભળવાની ઈચ્છા હતી એ માટે મેં તને શબ્દોથી પરખી હતી. તું જે પૂછ્યું અને મેં જે કહ્યું એ બધું સાચું જ છે.

યાન્યાન્કામયસે કામાન્મય્યકામાય ભામિનિ। સન્તિ હ્યેકાન્તભક્તાયાસ્તવ કલ્યાણિ નિત્યદ

હે સુંદરિ, તને જે પણ ઈચ્છાઓ હોય, જો તું એકમાત્ર મારી ભક્તિ કરે છે, તો હંમેશા તારી દરેક ઈચ્છા પૂર્ણ થાય છે, હે શુભે, કેમ કે તું મારી એકાંતિક ભક્ત છે.

ઉપલબ્ધં પતિપ્રેમ પાતિવ્રત્યં ચ તેઽનઘે। યદ્વાક્યૈશ્ચાલ્યમાનાયા ન ધીર્મય્યપકર્ષિતા

હે નિર્દોષે, તારો પતિપ્રેમ અને પતિવ્રતાનું વ્રત સાબિત થયું છે. મારી વાતોથી તું ક્યારેક ગભરાઈ પણ, તારો મન કદી પણ મારી તરફથી ડગ્યું નહીં.

યે માં ભજન્તિ દામ્પત્યે તપસા વ્રતચર્યયા। કામાત્માનોઽપવર્ગેશં મોહિતા મમ માયયા

જે લોકો દાંપત્યજીવનમાં, તપ અને વ્રતથી મારી ઉપાસના કરે છે, પણ તેમનું મન કામનામાં જ અટવાયેલું હોય છે, તેઓ મારી માયાથી મોહિત થઈને મને મુક્તિના સ્વામી માને છે.