શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

નિષ્કિઞ્ચના વયં શશ્વન્નિષ્કિઞ્ચનજનપ્રિયાઃ। તસ્માત્પ્રાયેણ ન હ્યાઢ્યા માં ભજન્તિ સુમધ્યમે

અમે હંમેશા નિર્વાસિત છીએ અને નિર્વાસિત લોકોના પ્રિય છીએ; એટલે, સુશીલ કટિવાળી, અમીર સ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે મને પસંદ કરતી નથી.

યયોરાત્મસમં વિત્તં જન્મૈશ્વર્યાકૃતિર્ભવઃ। તયોર્વિવાહો મૈત્રી ચ નોત્તમાધમયોઃ ક્વચિત્

જે લોકોનું ધન, જન્મ, પ્રતિષ્ઠા, સૌંદર્ય અને સ્થિતિ સમાન હોય, તેમના વચ્ચે જ લગ્ન અને મિત્રતા યોગ્ય છે; ઊંચા અને નીચા વચ્ચે ક્યારેય નહીં.

વૈદર્ભ્યેતદવિજ્ઞાય ત્વયા દીર્ઘસમીક્ષયા। વૃતા વયં ગુણૈર્હીના ભિક્ષુભિઃ શ્લાઘિતા મુધા

વિદર્ભની રાજકુમારી, તું આ વાત સમજ્યા વિના મને પસંદ કર્યો—જેમાં ગુણો ઓછા છે અને ભિક્ષુકો વ્યર્થમાં વખાણ કરે છે.

અથાત્મનોઽનુરૂપં વૈ ભજસ્વ ક્ષત્રિયર્ષભમ્। યેન ત્વમાશિષઃ સત્યા ઇહામુત્ર ચ લપ્સ્યસે

એટલે હવે, તારા જેવો ક્ષત્રિય વીર પસંદ કર, જેના દ્વારા તું આ લોક અને પરલોકમાં સાચી શુભતા પ્રાપ્ત કરી શકીશ.

ચૈદ્યશાલ્વજરાસન્ધ દન્તવક્ત્રાદયો નૃપાઃ। મમ દ્વિષન્તિ વામોરુ રુક્મી ચાપિ તવાગ્રજઃ

શિશુપાલ, શાલ્વ, જરાસંધ, દંતવક્ર અને બીજા રાજાઓ, સુશીલ જાંઘવાળી, મારા દુશ્મન છે અને તારો મોટાભાઈ રુક્મી પણ એમા છે.

તેષાં વીર્યમદાન્ધાનાં દૃપ્તાનાં સ્મયનુત્તયે। આનિતાસિ મયા ભદ્રે તેજોપહરતા સતામ્

સુમને, એ શક્તિના ઘમંડમાં અંધ અને અહંકારથી ભરેલા રાજાઓનો અભિમાન તોડવા અને સજ્જનોના હિત માટે હું તને અહીં લાવ્યો છું.

ઉદાસીના વયં નૂનં ન સ્ત્ર્યપત્યાર્થકામુકાઃ। આત્મલબ્ધ્યાસ્મહે પૂર્ણા ગેહયોર્જ્યોતિરક્રિયાઃ

હકીકતમાં, હું નિરસ છું, પત્ની, સંતાન કે ભોગની ઈચ્છા નથી; હું સ્વયંમાં પૂર્ણ છું અને મારું ઘર તો માત્ર પ્રકાશ વિનાનું યજ્ઞ છે.

શ્રીશુક ઉવાચ। એતાવદુક્ત્વા ભગવાનાત્માનં વલ્લભામિવ। મન્યમાનામવિશ્લેષાત્તદ્દર્પઘ્ન ઉપારમત્

શુકદેવે કહ્યું: ભગવાને આમ કહીને, જેમ પોતાને પ્રિય વલ્લભા હોય તેમ, જેને કદી વિયોગ થતો નથી એમ સમજીને, તેનો અભિમાન તોડી, વાત અટકાવી.

ઇતિ ત્રિલોકેશપતેસ્તદાત્મનઃ પ્રિયસ્ય દેવ્યશ્રુતપૂર્વમપ્રિયમ્। આશ્રુત્ય ભીતા હૃદિ જાતવેપથુશ્ચિન્તાં દુરન્તાં રુદતી જગામ હ

એ રીતે ત્રણેય લોકના સ્વામી પોતાના પ્રિયજન પાસેથી કદી ન સાંભળેલા કઠોર શબ્દો બોલ્યા, ત્યારે રાણી ડરી ગઈ, દિલ ધડકતું, અને ગાઢ દુઃખમાં રડી પડીને ડૂબી ગઈ.

પદા સુજાતેન નખારુણશ્રિયા ભુવં લિખન્ત્યશ્રુભિરઞ્જનાસિતૈઃ। આસિઞ્ચતી કુઙ્કુમરૂષિતૌ સ્તનૌ તસ્થાવધોમુખ્યતિદુઃખરુદ્ધવાક્

સુંદર પગની લાલ નખની ઝાંખીથી જમીન પર આડી લીટી દોરી, કાજલથી ભીંજાયેલા આંસુઓથી ધરતી ભીંજવી, કુંકુમ લગાવેલા સ્તન પણ ભીંજાઈ ગયા, અને તે ખૂબ દુઃખથી માથું ઝુકાવી, અવાજ અટકી ગયો.

તસ્યાઃ સુદુઃખભયશોકવિનષ્ટબુદ્ધેર્। હસ્તાચ્છ્લથદ્વલયતો વ્યજનં પપાત। દેહશ્ચ વિક્લવધિયઃ સહસૈવ મુહ્યન્। રમ્ભેવ વાયુવિહતો પ્રવિકીર્ય કેશાન્

ઘોર દુઃખ, ભય અને શોકથી બુદ્ધિ ગુમાવી, ઢીલા હાથમાંથી કાંડા ખસીને પડ્યા, પંખો પડી ગયો; શરીર અને મન ભટકી ગયાં, અને વાવાઝોડામાં વાવળી જેવી, વાળ વિખેરીને, બેભાન થઈ ગઈ.

તદ્દૃષ્ટ્વા ભગવાન્કૃષ્ણઃ પ્રિયાયાઃ પ્રેમબન્ધનમ્। હાસ્યપ્રૌઢિમજાનન્ત્યાઃ કરુણઃ સોઽન્વકમ્પત

આ જોઈને કૃષ્ણ, પ્રિયાની પ્રેમની બંધને બંધાઈને, તેની ઊંડા પ્રેમની ખબર ન હતી, તેથી દયાથી પગલાં ભર્યા.

પર્યઙ્કાદવરુહ્યાશુ તામુત્થાપ્ય ચતુર્ભુજઃ। કેશાન્સમુહ્ય તદ્વક્ત્રં પ્રામૃજત્પદ્મપાણિના

પલંગ પરથી ઉતરીને, ચારભુજાવાળા ભગવાને તેને ઊભી કરી, વાળ ગોઠવી, અને કમળ જેવા હાથથી તેનું મુખ પુંછ્યું.

પ્રમૃજ્યાશ્રુકલે નેત્રે સ્તનૌ ચોપહતૌ શુચા। આશ્લિષ્ય બાહુના રાજનનન્યવિષયાં સતીમ્

આંખોના આંસુ અને દુઃખથી ભીંજાયેલા સ્તનો પુંછી, રાજા, ભગવાને તેને બાહોમાં ભરી, જે એકમાત્ર તેમને જ સમર્પિત હતી.

સાન્ત્વયામાસ સાન્ત્વજ્ઞઃ કૃપયા કૃપણાં પ્રભુઃ। હાસ્યપ્રૌઢિભ્રમચ્ચિત્તામતદર્હાં સતાં ગતિઃ

સાંत्वના આપનારા ભગવાને, દયાથી દુઃખી રુક્મિણીને શાંત કરી. મજાક અને ગર્વથી ભ્રમાયેલી, એવી deserving ન હતી, છતાં સત્પુરુષોના આશ્રયદાતા ભગવાને તેને હળવી કરી.

શ્રીભગવાનુવાચ। મા મા વૈદર્ભ્યસૂયેથા જાને ત્વાં મત્પરાયણામ્। ત્વદ્વચઃ શ્રોતુકામેન ક્ષ્વેલ્યાચરિતમઙ્ગને

ભગવાને કહ્યું: હે વિદર્ભની રાજકુમારી, તું રીસ ન કર. હું જાણું છું કે તું મારામાં સંપૂર્ણ લાગણી ધરાવેછે. તારા મીઠા શબ્દો સાંભળવાની ઈચ્છાથી જ હું મજાકમાં આવું વર્ત્યો હતો, હે સુંદરે.

મુખં ચ પ્રેમસંરમ્ભ સ્ફુરિતાધરમીક્ષિતુમ્। કટાક્ષેપારુણાપાઙ્ગં સુન્દરભ્રુકુટીતટમ્

મને તો તારો પ્રેમથી ધ્રૂજતો મુખ, લાલચટાક આંખો, અને ભમરાવાળી ભૃકુટિ જોઈને આનંદ આવતો હતો.

અયં હિ પરમો લાભો ગૃહેષુ ગૃહમેધિનામ્। યન્નર્મૈરીયતે યામઃ પ્રિયયા ભીરુ ભામિનિ

હે ભયભીત અને સુંદર સ્ત્રી, ઘરવાળાઓ માટે ઘરજિંદગીમાં સૌથી મોટો લાભ એ છે કે, પોતાના પ્રિયજન સાથે મીઠા મજાકમાં સમય વિતાવવો.

શ્રીશુક ઉવાચ। સૈવં ભગવતા રાજન્વૈદર્ભી પરિસાન્ત્વિતા। જ્ઞાત્વા તત્પરિહાસોક્તિં પ્રિયત્યાગભયં જહૌ

શુકદેવજી કહે છે: હે રાજા, ભગવાને આવી રીતે રુક્મિણીજીને શાંત કરી. તેણે સમજ્યું કે ભગવાનના શબ્દો મજાકમાં હતા અને પ્રિય પતિ છોડીને જશે એનો ડર છોડી દીધો.

બભાષ ઋષભં પુંસાં વીક્ષન્તી ભગવન્મુખમ્। સવ્રીડહાસરુચિર સ્નિગ્ધાપાઙ્ગેન ભારત

હે ભરતવંશી, રુક્મિણીજી ભગવાનના મુખને જોઈને, લજ્જા અને સ્મિતથી સુંદર, પ્રેમભરી નજરે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન સાથે વાત કરી.

શ્રીરુક્મિણ્યુવાચ। નન્વેવમેતદરવિન્દવિલોચનાહ યદ્વૈ ભવાન્ભગવતોઽસદૃશી વિભૂમ્નઃ। ક્વ સ્વે મહિમ્ન્યભિરતો ભગવાંસ્ત્ર્યધીશઃ ક્વાહં ગુણપ્રકૃતિરજ્ઞગૃહીતપાદા

રુક્મિણીજી બોલી: હા કમળને જેવી આંખવાળા, તમે જે કહ્યુ એ સાચું છે. તમારી મહિમા અને ઐશ્વર્યની સામે, હું તો ગુણહીન અને અજ્ઞાન છું, તમારી સાથે મારી સરખામણી ક્યાં?

સત્યં ભયાદિવ ગુણેભ્ય ઉરુક્રમાન્તઃ। શેતે સમુદ્ર ઉપલમ્ભનમાત્ર આત્મા। નિત્યં કદિન્દ્રિયગણૈઃ કૃતવિગ્રહસ્ત્વં। ત્વત્સેવકૈર્નૃપપદં વિધુતં તમોઽન્ધમ્

હે મહાબાહુ, તમે બધા ગુણોમાં રહો છો, પણ એમાં બંધાતા નથી, જેમ દરિયો તરંગોની નીચે રહે છે. તમે ઇન્દ્રિયોથી સદા પર છો, પણ ભક્તો માટે રૂપ ધારણ કરો છો અને રાજાઓના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનનું અંધકાર દૂર કરો છો.

ત્વત્પાદપદ્મમકરન્દજુષાં મુનીનાં। વર્ત્માસ્ફુટં નૃપશુભિર્નનુ દુર્વિભાવ્યમ્। યસ્માદલૌકિકમિવેહિતમીશ્વરસ્ય। ભૂમંસ્તવેહિતમથો અનુ યે ભવન્તમ્

મહાનુભાવો જે તમારાં પદપદ્મના સુગંધમાં મગ્ન છે, એ માર્ગ મનુષ્ય અને પશુઓ માટે સમજવો અઘરો છે, કેમ કે, ભગવાન, તમારી લીલા દુન્યવી સમજથી પર છે. માત્ર જે તમારો અનુસરણ કરે છે, એ જ તમારા માર્ગને સમજી શકે છે.

નિષ્કિઞ્ચનો નનુ ભવાન્ન યતોઽસ્તિ કિઞ્ચિદ્। યસ્મૈ બલિં બલિભુજોઽપિ હરન્ત્યજાદ્યાઃ। ન ત્વા વિદન્ત્યસુતૃપોઽન્તકમાઢ્યતાન્ધાઃ। પ્રેષ્ઠો ભવાન્બલિભુજામપિ તેઽપિ તુભ્યમ્

તમે ખરેખર નિઃસ્વ છે, કેમ કે તમારાથી અલગ કંઈ નથી. મોટા મોટા શક્તિશાળી પણ તમને ભેટ આપે છે. પણ જે લોકો તૃપ્તિ અને સંપત્તિના અંધકારમાં છે, તેઓ તમને ઓળખી શકતા નથી, છતાં તમે તેમને પણ પ્રિય છો અને તેઓ પણ તમને પ્રિય છે.

ત્વં વૈ સમસ્તપુરુષાર્થમયઃ ફલાત્મા। યદ્વાઞ્છયા સુમતયો વિસૃજન્તિ કૃત્સ્નમ્। તેષાં વિભો સમુચિતો ભવતઃ સમાજઃ। પુંસઃ સ્ત્રિયાશ્ચ રતયોઃ સુખદુઃખિનોર્ન

તમે સર્વ મનુષ્યલક્ષ્ય અને ફળના સ્વરૂપ છો. બુદ્ધિશાળી લોકો તમારી ઈચ્છાથી બધું ત્યાગી દે છે. હે પ્રભુ, તમારો સંગ તેમને યોગ્ય છે, જે પુરુષ અને સ્ત્રીના સુખ-દુઃખમાં ફસાયેલા છે તેમને નહિ.

ત્વં ન્યસ્તદણ્ડમુનિભિર્ગદિતાનુભાવ। આત્માત્મદશ્ચ જગતામિતિ મે વૃતોઽસિ। હિત્વા ભવદ્ભ્રુવ ઉદીરિતકાલવેગ। ધ્વસ્તાશિષોઽબ્જભવનાકપતીન્કુતોઽન્યે

તમે એવા મહાન છો કે, ક્રોધ ત્યાગી દીધેલા મુનિઓ પણ તમારી મહિમા ગાય છે. તમે જગતના આત્મા અને આત્મા આપનાર છો—એવું મેં સાંભળ્યું છે. જ્યારે તમારી ભ્રૂકુટિથી સમયની ગતિ થાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ પણ આશીર્વાદ ગુમાવી બેસે છે, તો બીજાની તો વાત જ શું?

જાડ્યં વચસ્તવ ગદાગ્રજ યસ્તુ ભૂપાન્। વિદ્રાવ્ય શાર્ઙ્ગનિનદેન જહર્થ માં ત્વમ્। સિંહો યથા સ્વબલિમીશ પશૂન્સ્વભાગં। તેભ્યો ભયાદ્યદુદધિં શરણં પ્રપન્નઃ

હે ગદા-ભાઈ, તમારાં શબ્દો ભલે સીધા લાગે, પણ તમે ધનુષ્યના ટાણાથી રાજાઓને હાંકી કાઢ્યા અને મને લઈ ગયા, જેમ સિંહ પોતાના ભાગનો શિકાર લઈ જાય. તેમના ડરથી હું દરિયામાં છૂપી ગઈ.

યદ્વાઞ્છયા નૃપશિખામણયોઽઙ્ગવૈન્ય। જાયન્તનાહુષગયાદય ઐક્યપત્યમ્। રાજ્યં વિસૃજ્ય વિવિશુર્વનમમ્બુજાક્ષ। સીદન્તિ તેઽનુપદવીં ત ઇહાસ્થિતાઃ કિમ્

કમળને જેવી આંખવાળા, તમારી ઈચ્છાથી અંબરીષ, નાહુષ, ગયા જેવા રાજાઓએ પોતાનું રાજ્ય છોડી જંગલમાં ગયા. પણ જે અહીં રહી ગયા, તેઓ તમારો માર્ગ કેમ નથી અપનાવતા?

કાન્યં શ્રયેત તવ પાદસરોજગન્ધમ્। આઘ્રાય સન્મુખરિતં જનતાપવર્ગમ્। લક્ષ્મ્યાલયં ત્વવિગણય્ય ગુણાલયસ્ય। મર્ત્યા સદોરુભયમર્થવિવીતદૃષ્ટિઃ

જ્યારે કોઈ સ્ત્રી પુરુષ તારા પદપદ્મની સુગંધ સાંભળી લે છે, જે સંતો દ્વારા ગવાય છે અને લોકમાત્રને મુક્તિ આપે છે, ત્યારે બીજું આશ્રય કોણ લે? પણ મરણશીલ લોકો, ધન અને ભોગમાં અંધ બની, લક્ષ્મીપતિના ગુણસાગરને અવગણે છે.