શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અન્યાશ્ચૈવંવિધા ભાર્યાઃ કૃષ્ણસ્યાસન્સહસ્રશઃ। ભૌમં હત્વા તન્નિરોધાદાહૃતાશ્ચારુદર્શનાઃ

આ રીતે, ભૌમને મારી અને કેદમાંથી મુક્ત કરેલી હજારો સુંદર સ્ત્રીઓ પણ કૃષ્ણની પત્નીઓ બની.

મુરવધઃ ભૌમાસુરવધઃ, ભૂમિકૃતા ભગવત્સ્તુતિઃ ભૌમાહૃતષોડશસહસ્રરાજકન્યાનાં પરિણયનં, પારિજાતહરણં ચ શ્રીરાજોવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) યથા હતો ભગવતા ભૌમો યેને ચ તાઃ સ્ત્રિયઃ । નિરુદ્ધા એતદાચક્ષ્વ વિક્રમં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ

રાજાએ પૂછ્યું: હે મુનિ, ભગવાને ભૌમાસુરને કેવી રીતે મારો અને એ કેદમાં રહેલી સ્ત્રીઓને શારંગધારી ભગવાને કેવી રીતે મુક્ત કરી, એ કૃપા કરીને કહો.

શ્રીશુક ઉવાચ - ઇન્દ્રેણ હૃતછત્રેણ હૃતકુણ્ડલબન્ધુના । હૃતામરાદ્રિસ્થાનેન જ્ઞાપિતો ભૌમચેષ્ટિતમ્ । સભાર્યો ગરુડારૂઢઃ પ્રાગ્જ્યોતિષપુરં યયૌ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: ઇન્દ્રે છત્રી, કુંડળ અને સાથીઓ છીનવી લીધા, દેવપર્વત પરની જગ્યા પણ લઈ લીધી, અને પૃથ્વીપુત્રના કાર્યોની જાણ થઈ, ત્યારે ભગવાન પોતાની પત્ની સાથે ગરુડ પર ચડીને પ્રાગજ્યોતિષપુર ગયા.

ગિરિદુર્ગૈઃ શસ્ત્રદુર્ગૈઃ જલાગ્ન્યનિલદુર્ગમમ્ । મુરપાશાયુતૈર્ઘોરૈઃ દૃઢૈઃ સર્વત આવૃતમ્

તે શહેર ચારેય બાજુથી ભયાનક પર્વતો, શસ્ત્રોથી બનેલા કિલ્લા, પાણી, અગ્નિ અને પવનના કિલ્લાઓ અને મુરાના ભયાનક અને મજબૂત ફાંસાંથી ઘેરાયેલું હતું.

ગદયા નિર્બિભેદાદ્રીન્ શસ્ત્રદુર્ગાણિ સાયકૈઃ । ચક્રેણાગ્નિં જલં વાયું મુરપાશાંસ્તથાસિના

ભગવાને ગદાથી પર્વતો તોડી નાખ્યા, બાણોથી શસ્ત્રકિલ્લા ફોડી નાખ્યા, ચક્રથી અગ્નિ, પાણી અને પવનને જીત્યા અને તલવારથી મુરાના બંધન કાપી નાખ્યા.

શઙ્ખનાદેન યન્ત્રાણિ હૃદયાનિ મનસ્વિનામ્ । પ્રાકારં ગદયા ગુર્વ્યા નિર્બિભેદ ગદાધરઃ

શંખના નાદથી ભગવાને યંત્રો અને દંભી લોકોના હૃદય ભાંગી નાખ્યા, અને પોતાની ભારે ગદાથી કિલ્લાની દીવાલ તોડી નાખી.

પાઞ્ચજન્યધ્વનિં શ્રુત્વા યુગાન્તશનિભીષણમ્ । મુરઃ શયાન ઉત્તસ્થૌ દૈત્યઃ પઞ્ચશિરા જલાત્

પાંજરણ્યના ભયાનક ધ્વનિ, જે યુગના અંતના વીજળી જેવી ડરામણી હતી, સાંભળીને પાંચ મોઢાવાળો દૈત્ય મુર પાણીમાંથી ઊઠી આવ્યો.

( મિશ્ર ) ત્રિશૂલમુદ્યમ્ય સુદુર્નિરીક્ષણો યુગાન્તસૂર્યાનલરોચિરુલ્બણઃ । ગ્રસંસ્ત્રિલોકીમિવ પઞ્ચભિર્મુખૈઃ અભ્યદ્રવત્તાર્ક્ષ્યસુતં યથોરગઃ

મુરે ત્રિશૂલ ઉંચક્યું, તેનું રૂપ જોઈને ડર લાગે એવું હતું, તે યુગના અંતના સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી જ્વાળાથી પ્રજ્વલિત હતો. પાંચ મોઢાંથી તાડક્યપુત્ર પર એ રીતે તૂટી પડ્યો જેમ સાપ હુમલો કરે.

આવિધ્ય શૂલં તરસા ગરુત્મતે નિરસ્ય વક્ત્રૈર્વ્યનદત્ સ પઞ્ચભિઃ । સ રોદસી સર્વદિશોઽન્તરં મહાન્ આપૂરયન્ અણ્ડકટાહમાવૃણોત્

મુરે ઝડપથી ત્રિશૂલ ફેંક્યું અને પાંચેય મોઢાંથી ગર્જના કરી. એ ભયાનક અવાજે આખું આકાશ, દિશાઓ અને જગતનું અંતરાળ ભરાઈ ગયું, જાણે આખું બ્રહ્માંડ ઢંકાઈ ગયું હોય.

તદાપતદ્ વૈ ત્રિશિખં ગરુત્મતે હરિઃ શરાભ્યાં અભિનત્ત્રિધૌજસા । મુખેષુ તં ચાપિ શરૈરતાડયત્ તસ્મૈ ગદાં સોઽપિ રુષા વ્યમુઞ્ચત

એ ત્રિશૂળ ગરુડ પર પડ્યું ત્યારે હરિએ ત્રિગુણ બળવાળા બે બાણો મારીને તેને તોડી નાખ્યું અને મુરાના મોઢાંમાં પણ બાણો માર્યા. ગુસ્સામાં મુરએ પોતાની ગદા ફેંકી.

તામાપતન્તીં ગદયા ગદાં મૃધે ગદાગ્રજો નિર્બિભિદે સહસ્રધા । ઉદ્યમ્ય બાહૂનભિધાવતોઽજિતઃ શિરાંસિ ચક્રેણ જહાર લીલયા

મુરે ફેંકેલી ગદા યુદ્ધમાં આવી રહી હતી, ત્યારે ગદાધરે પોતાની ગદાથી એ ગદાને હજાર ટુકડામાં ફાડી નાખી. પછી અજીતે હાથ ઉંચકીને દોડીને ચક્રથી રમતાં રમતાં મુરાના માથાં કાપી નાખ્યા.

વ્યસુઃ પપાતામ્ભસિ કૃત્તશીર્ષો નિકૃત્તશૃઙ્ગોઽદ્રિરિવેન્દ્રતેજસા । તસ્યાત્મજાઃ સપ્ત પિતુર્વધાતુરાઃ પ્રતિક્રિયામર્ષજુષઃ સમુદ્યતાઃ

માથું કપાઈ ગયું, પ્રાણ છૂટી ગયા અને મુર પાણીમાં પડી ગયો, જાણે ઇન્દ્રના વજ્રથી પર્વતનું શિખર કપાઈ ગયું હોય. તેના સાત પુત્રો પિતાના મૃત્યુથી ગુસ્સે થઈને બદલો લેવા ઊભા થયા.

તામ્રોઽન્તરિક્ષઃ શ્રવણો વિભાવસુઃ વસુર્નભસ્વાનરુણશ્ચ સપ્તમઃ । પીઠં પુરસ્કૃત્ય ચમૂપતિં મૃધે ભૌમપ્રયુક્તા નિરગ ધૃતાયુધાઃ

તામ્ર, અંતરિક્ષ, શ્રવણ, વિભાવસુ, વસુ, નભસ્વાન અને સાતમો અરુણ—આ બધા પીઠા નામના સેનાપતિને આગળ રાખીને, શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ, પૃથ્વીપુત્રના આદેશે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા.

પ્રાયુઞ્જતાસાદ્ય શરાનસીન્ ગદાઃ શક્ત્યૃષ્ટિશૂલાન્યજિતે રુષોલ્બણાઃ । તચ્છસ્ત્રકૂટં ભગવાન્ સ્વમાર્ગણૈઃ અમોઘવીર્યસ્તિલશશ્ચકર્ત હ

તેઓએ અજિત પાસે પહોંચી તીક્ષ્ણ બાણ, તલવાર, ગદા, ભાલા, શૂળ વગેરે ગુસ્સામાં ફેંક્યા. પણ અપરાજિત ભગવાને પોતાના બાણોથી તેમના બધા શસ્ત્રો ટુકડા-ટુકડા કરી નાખ્યા.

તાન્પીઠમુખ્યાનનયદ્ યમક્ષયં નિકૃત્તશીર્ષોરુભુજાઙ્ઘ્રિવર્મણઃ । સ્વાનીકપાનચ્યુતચક્રસાયકૈઃ તથા નિરસ્તાન્ નરકો ધરાસુતઃ

પીઠા સહિતના મુખ્ય વીરોએ, જેમના માથાં, હાથ, પગ અને કવચ ભગવાનના ચક્ર અને બાણોથી કપાઈ ગયા, તેમને યમલોક મોકલી દીધા. આમ પૃથ્વીપુત્ર નરક પણ હરાઈ ગયો.

( વંશસ્થા ) નિરીક્ષ્ય દુર્મર્ષણ આસ્રવન્મદૈઃ ગજૈઃ પયોધિપ્રભવૈર્નિરાક્રમાત્ । દૃષ્ટ્વા સભાર્યં ગરુડોપરિ સ્થિતં સૂર્યોપરિષ્ટાત્ સતડિદ્‌ઘનં યથા । કૃષ્ણં સ તસ્મૈ વ્યસૃજચ્છતઘ્નીં યોધાશ્ચ સર્વે યુગપત્ ચ વિવ્યધુઃ

આ જોઈને દુર્મર્ષણ ગજોની મદમાં ચઢેલી સેના લઈને, જે સમુદ્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા હતા, હુમલો કરવા આવ્યો. તેણે ભગવાન કૃષ્ણને પોતાની પત્ની સાથે ગરુડ પર બેઠેલા જોયા, જેમ સૂર્ય વાદળો અને વીજળી વચ્ચે હોય. તેણે શતઘ્ની ફેંકી અને બધા યોદ્ધાઓએ એકસાથે હુમલો કર્યો.

તદ્‌ભૌમસૈન્યં ભગવાન્ ગદાગ્રજો વિચિત્રવાજૈર્નિશિતૈઃ શિલીમુખૈઃ । નિકૃત્તબાહૂરુશિરોધ્રવિગ્રહં ચકાર તર્હ્યેવ હતાશ્વકુઞ્જરમ્

ભગવાન ગદાધરે પૃથ્વીપુત્રની સેના પર અદભૂત ઘોડા અને તીક્ષ્ણ બાણો ચલાવ્યા, તેમનાં હાથ, પગ, માથાં અને શરીર કપાઈ ગયા અને એ સમયે ઘોડા અને હાથીઓ પણ માર્યા ગયા.

( અનુષ્ટુપ્ ) યાનિ યોધૈઃ પ્રયુક્તાનિ શસ્ત્રાસ્ત્રાણિ કુરૂદ્વહ । હરિસ્તાન્યચ્છિનત્ તીક્ષ્ણૈઃ શરૈરેકૈક શસ્ત્રીભિઃ

કુરુવંશી, જે-જે શસ્ત્ર અને બાણ યોદ્ધાઓએ ફેંક્યા, હરિએ દરેકને તીક્ષ્ણ બાણો અને તલવારવાળા તીરો વડે તોડી નાખ્યા.

ઉહ્યમાનઃ સુપર્ણેન પક્ષાભ્યાં નિઘ્નતા ગજાન્ । ગુરુત્મતા હન્યમાનાઃ તુણ્ડપક્ષનખૈર્ગજાઃ

સુપરણે ભગવાનને લઈ જઈને પોતાના પાંખોથી હાથીઓને માર્યા, ગરુડના ચાંચ, પાંખ અને નખથી હાથીઓ મરી ગયા.

પુરમેવાવિશન્નાર્તા નરકો યુધ્યયુધ્યત । દૃષ્ટ્વા વિદ્રાવિતં સૈન્યં ગરુડેનાર્દિતં સ્વકં

નરક દુ:ખી થઈને, પોતાનું સેનાનું ગરુડથી વિખેરાઈ ગયું જોઈ, લડતો લડતો શહેરમાં પ્રવેશ્યો.

તં ભૌમઃ પ્રાહરચ્છક્ત્યા વજ્રઃ પ્રતિહતો યતઃ । નાકમ્પત તયા વિદ્ધો માલાહત ઇવ દ્વિપઃ

પૃથ્વીથી જન્મેલો એ યોદ્ધા પોતાની શસ્ત્રથી હુમલો કરે છે, પણ વજ્ર જેવી શક્તિએ તેને રોકી નાખી છે; એ શસ્ત્રથી ઘાયલ થયાને છતાંય, તે જરા પણ ડગ્યો નહીં, જેમ કે ફૂલની માળા વાગે તો હાથીને કંઈ થાય નહીં.

શૂલં ભૌમોઽચ્યુતં હન્તું આદદે વિતથોદ્યમઃ । તદ્વિસર્ગાત્ પૂર્વમેવ નરકસ્ય શિરો હરિઃ । અપાહરદ્ ગજસ્થસ્ય ચક્રેણ ક્ષુરનેમિના

પૃથ્વીપુત્રે અચ્યૂતને મારવા માટે વ્યર્થ પ્રયત્નથી શૂળ ઉઠાવ્યું, પણ એ છોડે એ પહેલાં જ, હરિએ પોતાના તીક્ષ્ણ ચક્રથી, જે કાપવાની ધાર ધરાવતું હતું, હાથી પર બેઠેલા નરકાસુરનું માથું ધરીને કાપી નાખ્યું.

( મિશ્ર ) સકુણ્ડલં ચારુકિરીટભૂષણં બભૌ પૃથિવ્યાં પતિતં સમુજ્જ્વલમ્ । હા હેતિ સાધ્વિત્યૃષયઃ સુરેશ્વરા માલ્યૈર્મુકુન્દં વિકિરન્ત ઈડિરે

કુંડળ અને સુંદર મુગટથી શોભિત તેનું માથું, જમીન પર પડતાં જ તેજથી ઝગમગતું હતું; ઋષિઓ અને દેવતાઓએ 'હાય! વાહ!' એમ કહીને મુકુન્દનું સ્તુતિ કરતાં, તેના પર પુષ્પમાળાઓ વરસાવવી શરૂ કરી.

તતશ્ચ ભૂઃ કૃષ્ણમુપેત્ય કુણ્ડલે । પ્રતપ્તજામ્બૂનદરત્નભાસ્વરે । સવૈજયન્ત્યા વનમાલયાર્પયત્ પ્રાચેતસં છત્રમથો મહામણિમ્

પછી પૃથ્વી શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવી, ચમકતા સોનાના અને રત્નજડિત કુંડળ, વૈજયંતી માળા, એક વિશાળ મણિ અને રાજાશાહી છત્ર લઈને, પ્રચેતસના પુત્રને ભેટરૂપે અર્પણ કર્યા.

( અનુષ્ટુપ્ ) અસ્તૌષીદથ વિશ્વેશં દેવી દેવવરાર્ચિતમ્ । પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતા રાજન્ ભક્તિપ્રવણયા ધિયા

પછી, દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, દેવીએ સર્વવિશ્વના સ્વામીની સ્તુતિ કરી. રાજા, તેણે ભક્તિથી ભરપૂર મનથી, હાથ જોડીને, નમ્રતાપૂર્વક પ્રણામ કર્યો.

ભૂમિરુવાચ નમસ્તે દેવદેવેશ શઙ્ખચક્રગદાધર । ભક્તેચ્છોપાત્તરૂપાય પરમાત્મન્નમોઽસ્તુ તે

ભૂમિએ કહ્યું: દેવોના દેવ, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, ભક્તોની ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ ધારણ કરનાર પરમાત્મા, તમને વંદન છે.

નમઃ પઙ્કજનાભાય નમઃ પઙ્કજમાલિને । નમઃ પઙ્કજનેત્રાય નમસ્તે પઙ્કજાઙ્ઘ્રયે

પદ્મનાભને વંદન, કમળની માળા ધારણ કરનારને વંદન, કમળ જેવી આંખો ધરાવનારને વંદન, કમળ જેવા ચરણ ધરાવનારને વંદન.

નમો ભગવતે તુભ્યં વાસુદેવાય વિષ્ણવે । પુરુષાયાદિબીજાય પૂર્ણબોધાય તે નમઃ

ભગવાન, વાસુદેવ, વિષ્ણુ, સર્વોચ્ચ પુરુષ, મૂળ બીજ, સંપૂર્ણ જ્ઞાન ધરાવનાર, તમને વંદન છે.

અજાય જનયિત્રેઽસ્ય બ્રહ્મણેઽનન્તશક્તયે । પરાવરાત્મન્ ભૂતાત્મન્ પરમાત્મન્ નમોઽસ્તુ તે

હે જન્મરહિત, સર્વસૃષ્ટિના સર્જનહાર, અનંત શક્તિ ધરાવનાર, સર્વના આત્મા, સર્વોચ્ચ અને સર્વત્ર વ્યાપક પરમાત્મા, તમારે હું વંદન કરું છું.