શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રાયઃ કૃષ્ણેન નિહતો મણિગ્રીવો વનં ગતઃ। ભ્રાતા મમેતિ તચ્છ્રુત્વા કર્ણે કર્ણેઽજપન્જનાઃ

લોકોએ કાનમાં કાનમાં એમ કહેલું કે, 'મણિધારીને કૃષ્ણએ મારી નાખ્યો હશે અને એ જંગલમાં ગયો હશે; હવે એનો ભાઈ તો મારો થયો.' આ વાત બધાએ એકબીજાને ધીમે ધીમે સંભળાવી.

ભગવાંસ્તદુપશ્રુત્ય દુર્યશો લિપ્તમાત્મનિ। માર્ષ્ટું પ્રસેનપદવીમન્વપદ્યત નાગરૈઃ

ભગવાને જ્યારે પોતાના નામ પર દુષણ આવ્યું એ સાંભળ્યું, ત્યારે પોતાનો દોષ દૂર કરવા માટે શહેરના લોકોએ સાથે લઈને પ્રસેનાની પાંખે ચાલ્યા.

હતં પ્રસેનં અશ્વં ચ વીક્ષ્ય કેશરિણા વને। તં ચાદ્રિ પૃષ્ઠે નિહતમૃક્ષેણ દદૃશુર્જનાઃ

જંગલમાં પ્રસેન અને એના ઘોડાને સિંહે મારી નાખેલા જોઈને, લોકોએ પર્વતની ઢાળ પર એ સિંહને પણ રીછે મારેલો જોયો.

ઋક્ષરાજબિલં ભીમમન્ધેન તમસાવૃતમ્। એકો વિવેશ ભગવાનવસ્થાપ્ય બહિઃ પ્રજાઃ

ભયાનક અને ઘોર અંધકારથી ભરેલી રીછરાજાની ગુફામાં ભગવાન એકલા જ ગયા, અને બાકીના બધા લોકોને બહાર ઊભા રાખ્યા.

તત્ર દૃષ્ટ્વા મણિપ્રેષ્ઠં બાલક્રીડનકં કૃતમ્। હર્તું કૃતમતિસ્તસ્મિન્નવતસ્થેઽર્ભકાન્તિકે

ત્યાં ભગવાને મણિને બાળકના રમકડાં તરીકે રાખેલો જોયો, તો એ મણિ લેવા મનમાં નક્કી કરીને એ બાળકની પાસે ઊભા રહ્યા.

તમપૂર્વં નરં દૃષ્ટ્વા ધાત્રી ચુક્રોશ ભીતવત્। તચ્છ્રુત્વાભ્યદ્રવત્ક્રુદ્ધો જામ્બવાન્બલિનાં વરઃ

અજાણ્યા માણસને જોઈને દાયણે ડરીને બૂમ પાડી; એ સાંભળીને બલવાન જાંબવાન ગુસ્સે થઈને દોડી આવ્યો.

સ વૈ ભગવતા તેન યુયુધે સ્વામિનાઽઽત્મનઃ। પુરુષં પ્રાકૃતં મત્વા કુપિતો નાનુભાવવિત્

જાંબવાને ભગવાનને સામાન્ય માણસ સમજીને ગુસ્સાથી ઓળખ્યા વગર પોતાના સ્વામી સાથે જોરદાર યુદ્ધ કર્યું.

દ્વન્દ્વયુદ્ધં સુતુમુલમુભયોર્વિજિગીષતોઃ। આયુધાશ્મદ્રુમૈર્દોર્ભિઃ ક્રવ્યાર્થે શ્યેનયોરિવ

બન્ને વિજયની ઈચ્છા રાખીને, શસ્ત્રો, પથ્થરો, ઝાડ અને હાથ વડે એકબીજાની સામે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું, જાણે માંસ માટે બે ગિધડા લડી રહ્યા હોય.

આસીત્તદષ્ટાવિંશાહમિતરેતરમુષ્ટિભિઃ। વજ્રનિષ્પેષપરુષૈરવિશ્રમમહર્નિશમ્

આ રીતે અઠ્ઠાવીસ દિવસ સુધી, દિવસ-રાત એકબીજાને વીજળી જેવી મુઠીઓથી આરામ વિના માર્યા.

કૃષ્ણમુષ્ટિવિનિષ્પાત નિષ્પિષ્ટાઙ્ગોરુ બન્ધનઃ। ક્ષીણસત્ત્વઃ સ્વિન્નગાત્રસ્તમાહાતીવ વિસ્મિતઃ

કૃષ્ણની મુઠીઓથી પીસાઈને, શરીર બાંધાઈ ગયું, શક્તિ ઓછી પડી ગઈ અને શરીર પરસેવે ભીંજાઈ ગયું; ત્યારે જાંબવાન ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડીને બોલ્યો.

જાને ત્વાં સર્વભૂતાનાં પ્રાણ ઓજઃ સહો બલમ્। વિષ્ણું પુરાણપુરુષં પ્રભવિષ્ણુમધીશ્વરમ્

હું જાણું છું કે, તું બધા જીવોમાં પ્રાણ, તાકાત, શક્તિ અને બલ છે; તું તો વિષ્ણુ, પ્રાચીન પુરુષ અને સર્વશક્તિમાન સ્વામી છે.

ત્વં હિ વિશ્વસૃજાં સ્રષ્ટા સૃષ્ટાનામપિ યચ્ચ સત્। કાલઃ કલયતામીશઃ પર આત્મા તથાત્મનામ્

તું બધા સર્જનહારનો પણ સર્જનહાર છે, અને સર્જાયેલા બધામાં રહેલો છે; તું સમય છે, બધાનો સ્વામી છે, પરમાત્મા છે અને સર્વના આત્મા છે.

યસ્યેષદુત્કલિતરોષકટાક્ષમોક્ષૈર્। વર્ત્માદિશત્ક્ષુભિતનક્રતિમિઙ્ગલોઽબ્ધિઃ । સેતુઃ કૃતઃ સ્વયશ ઉજ્જ્વલિતા ચ લઙ્કા। રક્ષઃશિરાંસિ ભુવિ પેતુરિષુક્ષતાનિ

જેના થોડા ગુસ્સાથી ભરેલા તિરાડા નજરથી જ દરિયો ઉથલપાથલ થઈ ગયો, રસ્તો દેખાયો, પુલ બન્યો, લંકાનું યશ ફેલાયું અને રાક્ષસોના માથાં તીરોથી કાપાઈ જમીન પર પડ્યા.

ઇતિ વિજ્ઞાતવિજ્ઞાનમૃક્ષરાજાનમચ્યુતઃ। વ્યાજહાર મહારાજ ભગવાન્દેવકીસુતઃ

આ રીતે ભગવાનને ઓળખી, રીછરાજા પાસે અચ્યુત, દેવકીપુત્રે, હે રાજા, એમ કહ્યું.

અભિમૃશ્યારવિન્દાક્ષઃ પાણિના શંકરેણ તમ્। કૃપયા પરયા ભક્તં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

કમળની આંખોવાળા કૃષ્ણે, પોતાના હાથથી સ્પર્શ કરીને, મેઘ જેવી ગૂંજીતી અવાજે, પોતાના ભક્તને ખૂબ દયાથી કહ્યું.

મણિહેતોરિહ પ્રાપ્તા વયમૃક્ષપતે બિલમ્। મિથ્યાભિશાપં પ્રમૃજન્નાત્મનો મણિનામુના

હે રીછરાજા, મણિ માટે હું તારી ગુફામાં આવ્યો છું, જેથી મારે ઉપર જે ખોટો દોષ મૂકાયો છે એ મણિથી સાબિત કરી શકું.

ઇત્યુક્તઃ સ્વાં દુહિતરં કન્યાં જામ્બવતીં મુદા। અર્હણાર્થં સ મણિના કૃષ્ણાયોપજહાર હ

આ રીતે ભગવાને કહ્યું ત્યારે, રીછરાજાએ આનંદપૂર્વક પોતાની દીકરી જાંબવતી અને મણિ કૃષ્ણને સન્માનરૂપે આપી દીધી.

અદૃષ્ટ્વા નિર્ગમં શૌરેઃ પ્રવિષ્ટસ્ય બિલં જનાઃ। પ્રતીક્ષ્ય દ્વાદશાહાનિ દુઃખિતાઃ સ્વપુરં યયુઃ

જ્યારે લોકોએ શૌરીને ગુફામાં પ્રવેશ્યા પછી બહાર આવતો ન જોયો, ત્યારે તેઓ દુઃખી થઈને બાર દિવસ રાહ જોઈ અને પછી પોતાના શહેર તરફ પાછા ફર્યા.

નિશમ્ય દેવકી દેવી રુક્મિણ્યાનકદુન્દુભિઃ। સુહૃદો જ્ઞાતયોઽશોચન્બિલાત્કૃષ્ણમનિર્ગતમ્

કૃષ્ણ ગુફામાંથી બહાર ન આવ્યો એ સાંભળીને દેવકી રાણી, રૂક્મિણી, અનકદુંદુભિ, મિત્રો અને સગાં-સંબંધી સૌ દુઃખી થયા.

સત્રાજિતં શપન્તસ્તે દુઃખિતા દ્વારકૌકસઃ। ઉપતસ્થુશ્ચન્દ્ર ભાગાં દુર્ગાં કૃષ્ણોપલબ્ધયે

દ્વારકાનાં દુઃખી નાગરિકોએ સત્રાજિતને શાપ આપ્યો અને કૃષ્ણની ખબર મેળવવા ચંદ્રભાગા દેવી દુર્ગાના શરણે ગયા.

તેષાં તુ દેવ્યુપસ્થાનાત્પ્રત્યાદિષ્ટાશિષા સ ચ। પ્રાદુર્બભૂવ સિદ્ધાર્થઃ સદારો હર્ષયન્હરિઃ

તેમના દેવીની ઉપાસનાથી, દેવીએ આશીર્વાદ આપ્યો અને પછી હરિ પોતાની પત્ની સાથે, ઈચ્છિત કાર્ય પૂર્ણ કરીને, સૌને આનંદ આપતો પ્રગટ થયો.

ઉપલભ્ય હૃષીકેશં મૃતં પુનરિવાગતમ્। સહ પત્ન્યા મણિગ્રીવં સર્વે જાતમહોત્સવાઃ

હૃષીકેશને, ગળામાં મણિ અને પત્ની સાથે, જાણે મૃત્યુમાંથી પાછા ફર્યા હોય તેમ જોઈને, સૌમાં મહાન ઉત્સવનો માહોલ છવાઈ ગયો.

સત્રાજિતં સમાહૂય સભાયાં રાજસન્નિધૌ। પ્રાપ્તિં ચાખ્યાય ભગવાન્મણિં તસ્મૈ ન્યવેદયત્

સત્રાજિતને સભામાં, રાજાની હાજરીમાં બોલાવી, ભગવાને મણિ મળવાની વાત કહી અને મણિ તેને આપી દીધી.

સ ચાતિવ્રીડિતો રત્નં ગૃહીત્વાવાઙ્મુખસ્તતઃ। અનુતપ્યમાનો ભવનમગમત્સ્વેન પાપ્મના

સત્રાજિત ખૂબ શરમાઈને, મણિ લઈ, માથું નીચે કરી પોતાના પાપથી પીડાતો ઘેર પરત ગયો.

સોઽનુધ્યાયંસ્તદેવાઘં બલવદ્વિગ્રહાકુલઃ। કથં મૃજામ્યાત્મરજઃ પ્રસીદેદ્વાચ્યુતઃ કથમ્

મજબૂત પસ્તાવા અને મનમાટેના ઝઘડાથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે વિચારીને કહ્યું: 'હું આ પાપ કેવી રીતે ધોઈ શકું? અચ્યૂત કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય?'

કિં કૃત્વા સાધુ મહ્યં સ્યાન્ન શપેદ્વા જનો યથા। અદીર્ઘદર્શનં ક્ષુદ્રં મૂઢં દ્રવિણલોલુપમ્

'હું શું કરું જેથી લોકો મને સારા માનશે અને મને ટૂંકી દૃષ્ટિ, નાનકડી બુદ્ધિ, મૂર્ખ અને ધનલોભી કહીને શાપ નહીં આપે?'

દાસ્યે દુહિતરં તસ્મૈ સ્ત્રીરત્નં રત્નમેવ ચ। ઉપાયોઽયં સમીચીનસ્તસ્ય શાન્તિર્ન ચાન્યથા

'હું મારી દીકરી, જે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને મણિ પણ તેને આપી દઈશ. એ જ સાચો ઉપાય છે તેને પ્રસન્ન કરવાનો, બીજો કોઈ રસ્તો નથી.'

એવં વ્યવસિતો બુદ્ધ્યા સત્રાજિત્સ્વસુતાં શુભામ્। મણિં ચ સ્વયમુદ્યમ્ય કૃષ્ણાયોપજહાર હ

આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, સત્રાજિતે પોતાની શુભકામના ધરાવતી દીકરી અને મણિ લઈને, પોતે જ કૃષ્ણને અર્પણ કર્યા.

તાં સત્યભામાં ભગવાનુપયેમે યથાવિધિ। બહુભિર્યાચિતાં શીલ રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતામ્

ભગવાને વિધિપૂર્વક સત્યભામાને લગ્ન કરીને અપનાવી, જેને અનેક લોકોએ તેના સ્વભાવ, રૂપ અને ઉદારતા માટે માંગેલી હતી.