શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

નારાયણ નમસ્તેઽસ્તુ શઙ્ખચક્રગદાધર। દામોદરારવિન્દાક્ષ ગોવિન્દ યદુનન્દન

નારાયણ, તમારે વંદન છે; શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર; દામોદર, કમળની આંખોવાળા, ગોવિંદ, યદુઓના આનંદ!

એષ આયાતિ સવિતા ત્વાં દિદૃક્ષુર્જગત્પતે। મુષ્ણન્ગભસ્તિચક્રેણ નૃણાં ચક્ષૂંષિ તિગ્મગુઃ

હે જગતના સ્વામી, જુઓ, સૂર્યદેવ તમને જોવા આવી રહ્યા છે; તેમના તીવ્ર કિરણોથી મનુષ્યોની નજર જતી રહી છે.

નન્વન્વિચ્છન્તિ તે માર્ગં ત્રિલોક્યાં વિબુધર્ષભાઃ। જ્ઞાત્વાદ્ય ગૂઢં યદુષુ દ્રષ્ટું ત્વાં યાત્યજઃ પ્રભો

નિશ્ચયે, દેવતાઓના શ્રેષ્ઠો ત્રણેય લોકમાં તમારો માર્ગ શોધે છે; આજે તેઓ જાણે છે કે તમે યદુઓમાં છુપાયા છો, એટલે અજન્મા ભગવાન તમને જોવા આવી રહ્યા છે.

શ્રીશુક ઉવાચ। નિશમ્ય બાલવચનં પ્રહસ્યામ્બુજલોચનઃ। પ્રાહ નાસૌ રવિર્દેવઃ સત્રાજિન્મણિના જ્વલન્

શ્રી શુકદેવજી બોલ્યા: જ્યારે બાળકોની વાત સાંભળી, કમળનેત્ર ભગવાન હસ્યા અને કહ્યું: 'એ સૂર્યદેવ નથી, પણ સત્રાજિત છે, જે મણિથી તેજમાન છે.'

સત્રાજિત્સ્વગૃહં શ્રીમત્કૃતકૌતુકમઙ્ગલમ્। પ્રવિશ્ય દેવસદને મણિં વિપ્રૈર્ન્યવેશયત્

સત્રાજિતે પોતાના સુંદર અને શુભ ચિહ્નોથી શોભાયમાન ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો અને બ્રાહ્મણો દ્વારા પવિત્ર કરાયેલા દેવસ્થાને મણિ મૂક્યો.

દિને દિને સ્વર્ણભારાનષ્ટૌ સ સૃજતિ પ્રભો। દુર્ભિક્ષમાર્યરિષ્ટાનિ સર્પાધિવ્યાધયોઽશુભાઃ। ન સન્તિ માયિનસ્તત્ર યત્રાસ્તેઽભ્યર્ચિતો મણિઃ

હે પ્રભુ, એ મણિ દરરોજ આઠ મણ સોનુ ઉત્પન્ન કરે છે; જ્યાં એ મણિ પૂજાય છે ત્યાં દુર્ભિક્ષ, આપત્તિ, સાપનો ઉપદ્રવ, રોગ કે દુર્ભાગ્ય આવતું નથી.

સ યાચિતો મણિં ક્વાપિ યદુરાજાય શૌરિણા। નૈવાર્થકામુકઃ પ્રાદાદ્યાચ્ઞાભઙ્ગમતર્કયન્

યદુરાજ શૌરીએ જ્યારે મણિ માગ્યો, ત્યારે સત્રાજિતે ધનની ઇચ્છા ન હોવા છતાં પણ, માગણી અવગણીને મણિ આપ્યો નહીં.

તમેકદા મણિં કણ્ઠે પ્રતિમુચ્ય મહાપ્રભમ્। પ્રસેનો હયમારુહ્ય મૃગાયાં વ્યચરદ્વને

એક વખત પ્રસેનાએ એ તેજસ્વી મણિ ગળામાં પહેરી, ઘોડા પર ચડીને વનમાં શિકાર કરવા ગયો.

પ્રસેનં સહયં હત્વા મણિમાચ્છિદ્ય કેશરી। ગિરિં વિશન્જામ્બવતા નિહતો મણિમિચ્છતા

પ્રસેન અને તેના ઘોડાને એક સિંહે મારી નાખ્યા, મણિ લઈ ગયો અને પહાડની ગુફામાં ગયો; ત્યાં મણિ મેળવવાની ઇચ્છાથી જાંબવંતે એ સિંહને માર્યો.

સોઽપિ ચક્રે કુમારસ્ય મણિં ક્રીડનકં બિલે। અપશ્યન્ભ્રાતરં ભ્રાતા સત્રાજિત્પર્યતપ્યત

સત્રાજિતે પણ મણિને પોતાના દીકરાના રમકડાં તરીકે ગુફામાં રાખી દીધો હતો; પણ જ્યારે ભાઈ ક્યાં છે એ દેખાયું નહીં, ત્યારે સત્રાજિત ખૂબ જ દુઃખી થયો.

પ્રાયઃ કૃષ્ણેન નિહતો મણિગ્રીવો વનં ગતઃ। ભ્રાતા મમેતિ તચ્છ્રુત્વા કર્ણે કર્ણેઽજપન્જનાઃ

લોકોએ કાનમાં કાનમાં એમ કહેલું કે, 'મણિધારીને કૃષ્ણએ મારી નાખ્યો હશે અને એ જંગલમાં ગયો હશે; હવે એનો ભાઈ તો મારો થયો.' આ વાત બધાએ એકબીજાને ધીમે ધીમે સંભળાવી.

ભગવાંસ્તદુપશ્રુત્ય દુર્યશો લિપ્તમાત્મનિ। માર્ષ્ટું પ્રસેનપદવીમન્વપદ્યત નાગરૈઃ

ભગવાને જ્યારે પોતાના નામ પર દુષણ આવ્યું એ સાંભળ્યું, ત્યારે પોતાનો દોષ દૂર કરવા માટે શહેરના લોકોએ સાથે લઈને પ્રસેનાની પાંખે ચાલ્યા.

હતં પ્રસેનં અશ્વં ચ વીક્ષ્ય કેશરિણા વને। તં ચાદ્રિ પૃષ્ઠે નિહતમૃક્ષેણ દદૃશુર્જનાઃ

જંગલમાં પ્રસેન અને એના ઘોડાને સિંહે મારી નાખેલા જોઈને, લોકોએ પર્વતની ઢાળ પર એ સિંહને પણ રીછે મારેલો જોયો.

ઋક્ષરાજબિલં ભીમમન્ધેન તમસાવૃતમ્। એકો વિવેશ ભગવાનવસ્થાપ્ય બહિઃ પ્રજાઃ

ભયાનક અને ઘોર અંધકારથી ભરેલી રીછરાજાની ગુફામાં ભગવાન એકલા જ ગયા, અને બાકીના બધા લોકોને બહાર ઊભા રાખ્યા.

તત્ર દૃષ્ટ્વા મણિપ્રેષ્ઠં બાલક્રીડનકં કૃતમ્। હર્તું કૃતમતિસ્તસ્મિન્નવતસ્થેઽર્ભકાન્તિકે

ત્યાં ભગવાને મણિને બાળકના રમકડાં તરીકે રાખેલો જોયો, તો એ મણિ લેવા મનમાં નક્કી કરીને એ બાળકની પાસે ઊભા રહ્યા.

તમપૂર્વં નરં દૃષ્ટ્વા ધાત્રી ચુક્રોશ ભીતવત્। તચ્છ્રુત્વાભ્યદ્રવત્ક્રુદ્ધો જામ્બવાન્બલિનાં વરઃ

અજાણ્યા માણસને જોઈને દાયણે ડરીને બૂમ પાડી; એ સાંભળીને બલવાન જાંબવાન ગુસ્સે થઈને દોડી આવ્યો.

સ વૈ ભગવતા તેન યુયુધે સ્વામિનાઽઽત્મનઃ। પુરુષં પ્રાકૃતં મત્વા કુપિતો નાનુભાવવિત્

જાંબવાને ભગવાનને સામાન્ય માણસ સમજીને ગુસ્સાથી ઓળખ્યા વગર પોતાના સ્વામી સાથે જોરદાર યુદ્ધ કર્યું.

દ્વન્દ્વયુદ્ધં સુતુમુલમુભયોર્વિજિગીષતોઃ। આયુધાશ્મદ્રુમૈર્દોર્ભિઃ ક્રવ્યાર્થે શ્યેનયોરિવ

બન્ને વિજયની ઈચ્છા રાખીને, શસ્ત્રો, પથ્થરો, ઝાડ અને હાથ વડે એકબીજાની સામે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું, જાણે માંસ માટે બે ગિધડા લડી રહ્યા હોય.

આસીત્તદષ્ટાવિંશાહમિતરેતરમુષ્ટિભિઃ। વજ્રનિષ્પેષપરુષૈરવિશ્રમમહર્નિશમ્

આ રીતે અઠ્ઠાવીસ દિવસ સુધી, દિવસ-રાત એકબીજાને વીજળી જેવી મુઠીઓથી આરામ વિના માર્યા.

કૃષ્ણમુષ્ટિવિનિષ્પાત નિષ્પિષ્ટાઙ્ગોરુ બન્ધનઃ। ક્ષીણસત્ત્વઃ સ્વિન્નગાત્રસ્તમાહાતીવ વિસ્મિતઃ

કૃષ્ણની મુઠીઓથી પીસાઈને, શરીર બાંધાઈ ગયું, શક્તિ ઓછી પડી ગઈ અને શરીર પરસેવે ભીંજાઈ ગયું; ત્યારે જાંબવાન ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડીને બોલ્યો.

જાને ત્વાં સર્વભૂતાનાં પ્રાણ ઓજઃ સહો બલમ્। વિષ્ણું પુરાણપુરુષં પ્રભવિષ્ણુમધીશ્વરમ્

હું જાણું છું કે, તું બધા જીવોમાં પ્રાણ, તાકાત, શક્તિ અને બલ છે; તું તો વિષ્ણુ, પ્રાચીન પુરુષ અને સર્વશક્તિમાન સ્વામી છે.

ત્વં હિ વિશ્વસૃજાં સ્રષ્ટા સૃષ્ટાનામપિ યચ્ચ સત્। કાલઃ કલયતામીશઃ પર આત્મા તથાત્મનામ્

તું બધા સર્જનહારનો પણ સર્જનહાર છે, અને સર્જાયેલા બધામાં રહેલો છે; તું સમય છે, બધાનો સ્વામી છે, પરમાત્મા છે અને સર્વના આત્મા છે.

યસ્યેષદુત્કલિતરોષકટાક્ષમોક્ષૈર્। વર્ત્માદિશત્ક્ષુભિતનક્રતિમિઙ્ગલોઽબ્ધિઃ । સેતુઃ કૃતઃ સ્વયશ ઉજ્જ્વલિતા ચ લઙ્કા। રક્ષઃશિરાંસિ ભુવિ પેતુરિષુક્ષતાનિ

જેના થોડા ગુસ્સાથી ભરેલા તિરાડા નજરથી જ દરિયો ઉથલપાથલ થઈ ગયો, રસ્તો દેખાયો, પુલ બન્યો, લંકાનું યશ ફેલાયું અને રાક્ષસોના માથાં તીરોથી કાપાઈ જમીન પર પડ્યા.

ઇતિ વિજ્ઞાતવિજ્ઞાનમૃક્ષરાજાનમચ્યુતઃ। વ્યાજહાર મહારાજ ભગવાન્દેવકીસુતઃ

આ રીતે ભગવાનને ઓળખી, રીછરાજા પાસે અચ્યુત, દેવકીપુત્રે, હે રાજા, એમ કહ્યું.

અભિમૃશ્યારવિન્દાક્ષઃ પાણિના શંકરેણ તમ્। કૃપયા પરયા ભક્તં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

કમળની આંખોવાળા કૃષ્ણે, પોતાના હાથથી સ્પર્શ કરીને, મેઘ જેવી ગૂંજીતી અવાજે, પોતાના ભક્તને ખૂબ દયાથી કહ્યું.

મણિહેતોરિહ પ્રાપ્તા વયમૃક્ષપતે બિલમ્। મિથ્યાભિશાપં પ્રમૃજન્નાત્મનો મણિનામુના

હે રીછરાજા, મણિ માટે હું તારી ગુફામાં આવ્યો છું, જેથી મારે ઉપર જે ખોટો દોષ મૂકાયો છે એ મણિથી સાબિત કરી શકું.

ઇત્યુક્તઃ સ્વાં દુહિતરં કન્યાં જામ્બવતીં મુદા। અર્હણાર્થં સ મણિના કૃષ્ણાયોપજહાર હ

આ રીતે ભગવાને કહ્યું ત્યારે, રીછરાજાએ આનંદપૂર્વક પોતાની દીકરી જાંબવતી અને મણિ કૃષ્ણને સન્માનરૂપે આપી દીધી.

અદૃષ્ટ્વા નિર્ગમં શૌરેઃ પ્રવિષ્ટસ્ય બિલં જનાઃ। પ્રતીક્ષ્ય દ્વાદશાહાનિ દુઃખિતાઃ સ્વપુરં યયુઃ

જ્યારે લોકોએ શૌરીને ગુફામાં પ્રવેશ્યા પછી બહાર આવતો ન જોયો, ત્યારે તેઓ દુઃખી થઈને બાર દિવસ રાહ જોઈ અને પછી પોતાના શહેર તરફ પાછા ફર્યા.

નિશમ્ય દેવકી દેવી રુક્મિણ્યાનકદુન્દુભિઃ। સુહૃદો જ્ઞાતયોઽશોચન્બિલાત્કૃષ્ણમનિર્ગતમ્

કૃષ્ણ ગુફામાંથી બહાર ન આવ્યો એ સાંભળીને દેવકી રાણી, રૂક્મિણી, અનકદુંદુભિ, મિત્રો અને સગાં-સંબંધી સૌ દુઃખી થયા.