શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સા ચ કામસ્ય વૈ પત્ની રતિર્નામ યશસ્વિની । પત્યુર્નિર્દગ્ધદેહસ્ય દેહોત્પત્તિં પ્રતીક્ષતી

એ સ્ત્રી પ્રસિદ્ધ રતિ હતી, જે કામદેવની પત્ની છે અને પોતાના સળગેલા પતિના પુનર્જન્મની રાહ જોઈ રહી હતી.

નિરૂપિતા શમ્બરેણ સા સૂદૌદનસાધને । કામદેવં શિશું બુદ્ધ્વા ચક્રે સ્નેહં તદાર્ભકે

શમ્બરે માયાવતીને રસોડાના કામે રાખી હતી; તેણે એ બાળકને કામદેવ જાણીને એને પ્રત્યે સ્નેહ અનુભવ્યો.

નાતિદીર્ઘેણ કાલેન સ કાર્ષ્ણિ રૂઢયૌવનઃ । જનયામાસ નારીણાં વીક્ષન્તીનાં ચ વિભ્રમમ્

થોડા જ સમયમાં કૃષ્ણપુત્ર યુવાન થયો અને જે સ્ત્રીઓ એને જોઈ રહી હતી, તેમના હૃદયમાં ઉથલપાથલ જગાવી.

( ઇંદ્રવંશા ) સા તં પતિં પદ્મદલાયતેક્ષણં પ્રલમ્બબાહું નરલોકસુન્દરમ્ । સવ્રીડહાસોત્તભિતભ્રુવેક્ષતી પ્રીત્યોપતસ્થે રતિરઙ્ગ સૌરતૈઃ

રતિ એ, કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતાં, લાંબા હાથવાળા, મનુષ્યોમાં અતિ સુંદર એવા પોતાના પતિ પાસે લજ્જાવશ સ્મિત અને પ્રેમભરી આંખોથી, ભ્રૂઓ ઉંચી કરીને, પ્રેમથી પહોંચી.

( અનુષ્ટુપ્ ) તામહ ભગવાન્ કાર્ષ્ણિઃ માતસ્તે મતિરન્યથા । માતૃભાવં અતિક્રમ્ય વર્તસે કામિની યથા

કૃષ્ણપુત્રએ એને કહ્યું: 'માતા, તારો મન માવતર જેવું નથી; તું મારી સાથે માતા જેવું નહીં, પણ પ્રેમિકા જેવું વર્તે છે.'

રતિરુવાચ - ભવાન્ નારાયણસુતઃ શમ્બરેણાહૃતો ગૃહાત્ । અહં તેઽધિકૃતા પત્ની રતિઃ કામો ભવાન્ પ્રભો

રતિએ કહ્યું: 'પ્રભુ, તમે નારાયણના પુત્ર છો, શમ્બરે તમને ઘરમાંથી ઉઠાવી લીધો હતો; હું તમારી અધિકારવાળી પત્ની રતિ છું અને તમે કામદેવ છો.'

એષ ત્વાનિર્દશં સિન્ધૌ અક્ષિપત્ શંબરોઽસુરઃ । મત્સ્યોઽગ્રસીત્ તત્ ઉદરાદ્ ઇતઃ પ્રાપ્તો ભવાન્ પ્રભો

'એ શમ્બર દૈત્યએ તમને, નિર્દોષ બાળકને, દરિયામાં ફેંકી દીધા; એક માછલીએ તમને ગળી લીધા અને એના પેટમાંથી, પ્રભુ, તમે અહીં આવ્યા છો.'

તમિમં જહિ દુર્ધર્ષં દુર્જયં શત્રુમાત્મનઃ । માયાશતવિદં તં ચ માયાભિર્મોહનાદિભિઃ

'હવે તમે તમારા એ ભયાનક અને દુર્જય દુશ્મનને, જે અનેક માયાઓ જાણે છે, તમારી પોતાની માયાથી, મોહનાદિ શક્તિથી, સંહાર કરો.'

પરીશોચતિ તે માતા કુરરીવ ગતપ્રજા । પુત્રસ્નેહાકુલા દીના વિવત્સા ગૌરિવાતુરા

'તમારી માતા, પુત્રવિયોગથી, કુરરી પક્ષી જેવી, દીન બની, પુત્રસ્નેહથી વ્યાકુળ છે; વાછરડા વિના ગાય જેવી દુઃખી છે.'

પ્રભાષ્યૈવં દદૌ વિદ્યાં પ્રદ્યુમ્નાય મહાત્મને । માયાવતી મહામાયાં સર્વમાયાવિનાશિનીમ્

આ રીતે કહીને મહામાયાવાળી માયાવતીએ મહાત્મા પ્રદ્યુમ્નને એવી મહાવિદ્યા આપી, જે સર્વ માયાનો નાશ કરે છે.

સ ચ શમ્બરમભ્યેત્ય સંયુગાય સમાહ્વયત્ । અવિષહ્યૈસ્તમાક્ષેપૈઃ ક્ષિપન્ સઞ્જનયન્ કલિમ્

પ્રદ્યુમ્ન શમ્બર પાસે ગયો અને તેને યુદ્ધ માટે લલકાર્યો; સહન ન થાય એવા વચનો બોલી, મનમાં કલહ જગાવ્યો.

સોઽધિક્ષિપ્તો દુર્વાચોભિઃ પદાહત ઇવોરગઃ । નિશ્ચક્રામ ગદાપાણિઃ અમર્ષાત્ તામ્રલોચનઃ

કઠોર વચનો સાંભળીને, પગથી દબાયેલા સાપ જેવો ગુસ્સે ભરાઈ, શમ્બર હાથમાં ગદા લઈને, લાલ આંખે બહાર આવ્યો.

ગદામાવિધ્ય તરસા પ્રદ્યુમ્નાય મહાત્મને । પ્રક્ષિપ્ય વ્યનદદ્ નાદં વજ્રનિષ્પેષનિષ્ઠુરમ્

શમ્બરે પોતાની ગદાને જોરથી ઘુમાવી મહાત્મા પ્રદ્યુમ્ન પર ફેંકી, અને વીજળી પથ્થર પર પડે એવો કઠોર ગર્જન કર્યો.

તામાપતન્તીં ભગવાનન્ પ્રદ્યુમ્નો ગદયા ગદામ્ । અપાસ્ય શત્રવે ક્રુદ્ધઃ પ્રાહિણોર્ સ્વગદાં નૃપ

તે સમયે, ભગવાન પ્રદ્યુમ્ને ક્રોધથી પોતાની ગદા દુશ્મન તરફ ફેંકી, અને જે ગદા તેની તરફ આવી રહી હતી, તેને દૂર ફેંકી દીધી.

સ ચ માયાં સમાશ્રિત્ય દૈતેયીં મયદર્શિતમ્ । મુમુચેઽસ્ત્રમયં વર્ષં કાર્ષ્ણૌ વૈહાયસોઽસુરઃ

દૈત્યએ માયાના સહારે, માયાએ બતાવેલી યુક્તિથી, આકાશમાંથી કૃષ્ણપુત્ર પર જાદૂઈ શસ્ત્રોની વરસાદ વરસાવી.

બાધ્યમાનોઽસ્ત્રવર્ષેણ રૌક્મિણેયો મહારથઃ । સત્ત્વાત્મિકાં મહાવિદ્યાં સર્વમાયોપમર્દિનીમ્

શસ્ત્રવર્ષાથી પીડાતા, રુક્મિણીપુત્ર મહારથીએ, સર્વ માયાને નાશ કરતી, શુદ્ધ તત્વથી ભરેલી મહાવિદ્યાનો સ્મરણ કર્યો.

તતો ગૌહ્યકગાન્ધર્વ પૈશાચોરગરાક્ષસીઃ । પ્રાયુઙ્ક્ત શતશો દૈત્યઃ કાર્ષ્ણિર્વ્યધમયત્સ તાઃ

પછી દૈત્યએ ગૂઢ ગંધર્વ, ભૂત, સાપ અને રાક્ષસ જેવી અનેક યુક્તિઓનો ઉપયોગ કર્યો, પણ કૃષ્ણપુત્રએ એ બધાને વિસર્જિત કરી દીધા.

નિશાતમસિમુદ્યમ્ય સકિરીટં સકુણ્ડલમ્ । શમ્બરસ્ય શિરઃ કાયાત્ તામ્રશ્મશ્ર્વોજસાહરત્

પછી, મુગ્ધ તલવાર, મકૂટ અને કુંડળથી શોભતા, પ્રદ્યુમ્ને જોરથી શમ્બરનું તાંબડા દાઢીવાળું માથું શરીરથી અલગ કરી નાખ્યું.

આકીર્યમાણો દિવિજૈઃ સ્તુવદ્‌ભિઃ કુસુમોત્કરૈઃ । ભાર્યયામ્બરચારિણ્યા પુરં નીતો વિહાયસા

દેવતાઓએ પુષ્પવર્ષા અને સ્તુતિથી તેમનું સન્માન કર્યું, અને તેમની પત્ની, જે આકાશમાં ચાલતી હતી, તેમને શહેર તરફ લઈ ગઈ.

અન્તઃપુરવરં રાજન્ લલનાશતસઙ્કુલમ્ । વિવેશ પત્ન્યા ગગનાદ્ વિદ્યુતેવ બલાહકઃ

પછી, રાજા, અનેક સ્ત્રીઓથી ભરેલા સુંદર અંતઃપુરમાં, પોતાની પત્ની સાથે, આકાશમાંથી વીજળી જેવી પ્રવેશ્યા.

તં દૃષ્ટ્વા જલદશ્યામં પીતકૌશેયવાસસમ્ । પ્રલમ્બબાહું તામ્રાક્ષં સુસ્મિતં રુચિરાનનમ્

તેણે, મેઘ જેવી શ્યામ કાંતિ, પીળા રેશમી વસ્ત્રો, લાંબા હાથ, તાંબડા નેત્ર, સુંદર મુખ અને મૃદુ સ્મિત સાથે, અંદર પ્રવેશ કર્યો.

સ્વલઙ્કૃતમુખામ્ભોજં નીલવક્રાલકાલિભિઃ । કૃષ્ણં મત્વા સ્ત્રિયો હ્રીતા નિલિલ્યુસ્તત્ર તત્ર હ

તેણું મુખ કમળ જેવું, નિલા વાળથી શોભાયમાન, જોઈ સ્ત્રીઓએ તેને કૃષ્ણ સમજી, લાજથી અહીં-ત્યાં છુપાઈ ગઈ.

અવધાર્ય શનૈરીષદ્ વૈલક્ષણ્યેન યોષિતઃ । ઉપજગ્મુઃ પ્રમુદિતાઃ સસ્ત્રી રત્નં સુવિસ્મિતાઃ

હળવે સંકોચ સાથે, સ્ત્રીઓ ધીમે-ધીમે સમજવા લાગી અને આનંદપૂર્વક, આશ્ચર્યથી, એ અદભુત રત્ન પાસે આવી.

અથ તત્રાસિતાપાઙ્ગી વૈદર્ભી વલ્ગુભાષિણી । અસ્મરત્ સ્વસુતં નષ્ટં સ્નેહસ્નુતપયોધરા

પછી, વૈદર્ભી, કાળી આંખોવાળી અને મીઠી બોલતી, પોતાના ગુમ થયેલા પુત્રને યાદ કરીને, પ્રેમથી છાતી ભીની થઈ ગઈ.

કો ન્વયં નરવૈદૂર્યઃ કસ્ય વા કમલેક્ષણઃ । ધૃતઃ કયા વા જઠરે કેયં લબ્ધા ત્વનેન વા

આ મનુષ્યમણિ કોણ છે, કમળની આંખોવાળો? એ કયા ઘરના છે? કોના ગર્ભમાં હતો? આ સ્ત્રી કોણ છે, જેને એ મળ્યો છે?

મમ ચાપ્યાત્મજો નષ્ટો નીતો યઃ સૂતિકાગૃહાત્ । એતત્તુલ્યવયોરૂપો યદિ જીવતિ કુત્રચિત્

મારો પોતાનો પુત્ર પણ જન્મગૃહમાંથી ગુમ થયો હતો. આ પણ ઉંમર અને રૂપે એ જવો છે—જો એ ક્યાંક જીવતો હોય તો ક્યાં હશે?

કથં ત્વનેન સંપ્રાપ્તં સારૂપ્યં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ । આકૃત્યાવયવૈર્ગત્યા સ્વરહાસાવલોકનૈઃ

એને શારંગધનુષધારી જેવી કાયાની, અંગોની, ચાલની, અવાજની, હાસ્યની અને નજરની સમાનતા કેવી રીતે મળી?

સ એવ વા ભવેત્ નૂનં યો મે ગર્ભે ધૃતોઽર્ભકઃ । અમુષ્મિન્ પ્રીતિરધિકા વામઃ સ્ફુરતિ મે ભુજઃ

ખરેખર, એ જ બાળક હશે, જેને મેં ગર્ભમાં ધાર્યું હતું. મારો ડાબો હાથ પ્રેમથી ફફડી ઉઠે છે અને એ માટે પ્રેમ વધે છે.

એવં મીમાંસમણાયાં વૈદર્ભ્યાં દેવકીસુતઃ । દેવક્યાનકદુન્દુભ્યાં ઉત્તમઃશ્લોક આગમત્

વૈદર્ભી આવી રીતે વિચારી રહી ત્યારે, દેવકીપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ, દેવકી અને વસુદેવ સાથે ત્યાં આવ્યા.