શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ધુન્ધુકારી ગૃહેઽતિષ્ઠત્ પંચપણ્યવધૂવૃતઃ । અત્યુગ્રકર્મકર્તા ચ તત્ પોષણવિમૂઢધીઃ

ધુંધુકારી ઘરમાં રહ્યો, પાંચ વેશ્યાઓથી ઘેરાયેલો, અત્યંત ક્રૂર કર્મો કરતો અને તેમનાં પોષણમાં મૂર્ખ બની ગયો હતો.

એકદા કુલટાસ્તાસ્તુ ભૂષણાન્યભિલિપ્સવઃ । તદર્થં નિર્ગતો ગેહાત્ કામાન્ધો મૃત્યુમસ્મરન્

એક દિવસ, એ વેશ્યાઓને આભૂષણોની ઈચ્છા થઈ; ધુંધુકારી કામમાં અંધ બની, મૃત્યુને ભૂલીને, તે મેળવવા ઘર છોડીને નીકળી ગયો.

યતસ્તતશ્ચ સંહૃત્ય વિત્તં વેશ્મ પુનર્ગતઃ । તાભ્યોઽયચ્છત્ સુવસ્ત્રાણિ ભૂષણાનિ કિયન્તિ ચ

એણે અહીં-અહીંથી ધન એકત્ર કરી, ઘર પાછો આવ્યો અને એ સ્ત્રીઓને સુંદર વસ્ત્રો, આભૂષણો અને અનેક વસ્તુઓ આપી.

બહુવિત્તચયં દૃષ્ટ્વા રાત્રૌ નાર્યો વ્યચારયન્ । ચૌર્યં કરોત્યસૌ નિત્યં અતો રાજા ગ્રહીષ્યતિ

ઘણે ધનનો ઢગલો જોઈ, રાત્રે એ સ્ત્રીઓએ કહ્યું: 'આ રોજ ચોરી કરે છે, તેથી રાજા તેને પકડશે.'

વિત્તં હૃત્વા પુનશ્ચૈનં મારયિષ્યતિ નિશ્ચિતમ્ । અતોઽર્થગુપ્તયે ગૂઢં અસ્માભિઃ કિં ન હન્યતે

'રાજા ધન લઈ પછી તેને ચોક્કસ મારી નાખશે; એટલે આપણા હિત માટે, આપણે જ છુપાઈને તેને કેમ ન મારી નાખીએ?'

નિહત્યૈનં ગૃહીત્વાર્થં યાસ્યામો યત્ર કુત્રચિત્ । ઇતિ તા નિશ્ચયં કૃત્વા સુપ્તં સમ્બદ્ધ્ય રશ્મિભિઃ

આ રીતે નક્કી કરીને, એ સ્ત્રીઓએ તેને ઊંઘતો જ રશ્મિથી બાંધ્યો, મારી નાખ્યો, ધન લઈ ક્યાંક નીકળી ગઈ.

પાશં કણ્ઠે નિધાયાસ્ય તન્મૃત્યું ઉપચક્રમુઃ । ત્વરિતં ન મમારાસૌ ચિન્તાયુક્તાઃ તદાભવન્

તેણે ગળામાં ફાંસો નાખી, તેનું મૃત્યુ લાવવાનું શરૂ કર્યું; પણ ઝડપથી પ્રયત્ન કર્યા છતાં, તે મર્યો નહીં અને એ સ્ત્રીઓ ચિંતિત થઈ ગઈ.

તપ્તાંગારસમૂહાંશ્ચ તન્મુખે હિ વિચિક્ષિપુઃ । અગ્નિજ્વાલાતિદુઃખેન વ્યાકુલો નિધનં ગતઃ

એણે તેના મોઢામાં સળગતા અંગારાં નાખ્યા; અગ્નિની અસહ્ય પીડાથી તડપીને, ધુંધુકારીનું મૃત્યુ થયું.

તં દેહં મુમુચુર્ગર્તે પ્રાયઃ સાહસિકાઃ સ્ત્રિયઃ । ન જ્ઞાતં તદ્‌રહસ્યં તુ કેનાપીદં તથૈવ ચ

એ બેફિકર સ્ત્રીઓએ તેનું શરીર ખાડામાં ફેંકી દીધું; એ વાતનું રહસ્ય કોઈને પણ ખબર પડ્યું નહીં.

લોકૈઃ પૃષ્ટ્વા વદન્તિ સ્મ દૂરં યાતઃ પ્રિયો હિ નઃ । આગમિષ્યતિ વર્ષેઽસ્મિન્ વિત્તલોભવિકર્ષિતઃ

લોકોએ પૂછ્યું ત્યારે એ સ્ત્રીઓ કહેતી, 'એ તો આપણો પ્રિય છે, દૂર ક્યાંક ગયો છે; આ વર્ષે ધનની લાલચમાં ખેંચાઈને પાછો આવશે.'

સ્ત્રીણાં નૈવ તુ વિશ્વાસં દુષ્ટાનાં કારયેત્ બુધઃ । વિશ્વાસે યઃ સ્થિતો મૂઢઃ સ દુઃખૈઃ પરિભૂયતે

જાણકાર માણસે કદી પણ દુષ્ટ સ્ત્રીઓ પર વિશ્વાસ કરવો નહીં; જે મૂર્ખ એ પર આધાર રાખે છે, એ દુઃખથી ઘેરાઈ જાય છે.

સુધામયં વચો યાસાં કામિનાં રસવર્ધનમ્ । હૃદયં ક્ષુરધારાભં પ્રિયઃ કો નામ યોષિતામ્

કામવાસનાથી ભરેલી સ્ત્રીઓના મીઠા બોલ તો અમૃત જેવાં લાગે છે અને આનંદ વધારતા હોય છે; પણ તેમનું હૃદય તો વાળી ધાર જેવી તીખું હોય છે—એમના માટે સાચો પ્રિય કોણ છે?

સંહૃત્ય વિત્તં તા યાતાઃ કુલટા બહુભર્તૃકાઃ । ધુમ્ધુકારી બભૂવાથ મહાન્ પ્રેતઃ કુકર્મતઃ

એ બહુ પતિ ધરાવતી વેશ્યાઓએ એનું બધું ધન લઈ લીધું અને ચાલતી બની; પછી ધુંધુકારી પોતાના કુકર્મના કારણે મોટો ભૂત બની ગયો.

વાત્યારૂપધરો નિત્યં ધાવન્ દશદિશોન્તરમ્ । શીતાતપ પરિક્લિષ્ટો નિરાહારઃ પિપાસિતઃ

એ વાવાઝોડાની જેમ રૂપ ધારણ કરીને, દસેય દિશામાં સતત દોડતો રહ્યો; ઠંડી અને ગરમીથી પીડાતો, ભુખ્યો અને તરસ્યો રહ્યો.

ન લેભે શરણં ક્વાપિ હા દૈવેતિ મુહુર્વદન્ । કિયત્કાલેન ગોકર્ણો મૃતં લોકાદબુધ્યત

એને ક્યાંયે આશરો મળ્યો નહીં, વારંવાર 'હાય નસીબ!' કહીને રડતો રહ્યો; થોડા સમય પછી ગોકર્ણે એની મૃત્યુની ખબર સાંભળી.

અનાથં તં વિદિત્વૈવ ગયાશ્રાદ્ધં અચીકરત્ । યસ્મિન્ તીર્થે તુ સંયાતિ તત્ર શ્રાદ્ધં અવર્તયત્

એને અનાથ જાણીને ગોકર્ણે ગયામાં શ્રાદ્ધ કર્યું; પછી જ્યાં જ્યાં તીર્થમાં ગયો, ત્યાં ત્યાં શ્રાદ્ધ વિધિ કરી.

એવં ભ્રમન્ સ ગોકર્ણઃ સ્વપુરં સમુપેયિવાન્ । રાત્રૌ ગૃહાંગણે સ્વપ્તું આગતોઽલક્ષિતઃ પરૈઃ

આ રીતે ફરતો ફરતો ગોકર્ણ પોતાનાં શહેરમાં પાછો આવ્યો; રાત્રે, ઘરના આંગણે, બીજાને ખબર પડે નહીં એમ સુવા આવ્યો.

તત્ર સુપ્તં સ વિજ્ઞાય ધુન્ધુકારી સ્વબાન્ધવમ્ । નિશીથે દર્શયામાસ મહારૌદ્રતરં વપુઃ

ત્યાં, ગોકર્ણને ઊંઘતો જોઈને, ધુંધુકારી એના સગા રૂપે મધ્યરાત્રે પોતાનું અત્યંત ભયાનક રૂપ બતાવ્યું.

સકૃન્મેષઃ સકૃદ્ધસ્તી સકૃચ્ચ મહિષોઽભવત્ । સકૃદિન્દ્ર સકૃચ્ચાગ્નિઃ પુનશ્ચ પુરુષોઽભવત્

ક્યારેક એ મેષ, ક્યારેક હાથી, ક્યારેક મહિષ, ક્યારેક ઇન્દ્ર, ક્યારેક અગ્નિ અને ફરી માણસ બનતો હતો—દરેક રૂપ માત્ર એકવાર જ ધારણ કરતો.

વૈપરીત્યં ઇદં દૃષ્ટ્વા ગોકર્ણો ધૈર્યસંયુતઃ । અયં દુર્ગતિકં કોઽપિ નિશ્ચિત્યાથ તમબ્રવીત્

આવો ઉલટફેર જોઈને ગોકર્ણ સ્થિર અને ધીરજપૂર્વક વિચાર્યો કે આ કોઈ દુઃખી આત્મા છે, અને પછી એણે એને પૂછ્યું.

ગોકર્ણ ઉવાચ - કસ્ત્વં ઉગ્રતરો રાત્રૌ કુતો યાતો દશાં ઇમામ્ । કિંવા પ્રેતઃ પિશાચો વા રાક્ષસોઽસીતિ શંસ નઃ

ગોકર્ણે પૂછ્યું: 'તુ કોણ છે, રાત્રે આવું ભયાનક રૂપ ધારણ કરનાર? ક્યાંથી આવી આ હાલતમાં પડ્યો? તું ભૂત છે કે પિશાચ કે રાક્ષસ? અમને સાચું કહો.'

સૂત ઉવાચ - એવં પૃષ્ટસ્તદા તેન રુરોદોચ્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ । અશક્તો વચનોચ્ચારે સંજ્ઞામાત્રં ચકાર હ

સૂતે કહ્યું: એ રીતે પૂછતાં, એ વારંવાર ઉંચે અવાજે રડતો રહ્યો, બોલી શકતો નહોતો, માત્ર સંકેતથી જ પોતાની ઓળખ આપતો.

તતોઽઞ્જલૌ જલં કૃત્વા ગોકર્ણસ્તમુદૈરયત્ । તત્સેકહતપાપોઽસૌ પ્રવક્તું ઉપચક્રમે

પછી ગોકર્ણે હાથમાં પાણી લઈને એના ઉપર છાંટ્યું; એ એક જ ક્રિયાથી પાપી થોડો મુક્ત થયો અને બોલવા લાગ્યો.

પ્રેત ઉવાચ - અહં ભ્રાતા ત્વદીયોઽસ્મિ ધુન્ધુકારીરિ નામતઃ । સ્વકીયેનૈવ દોષેણ બ્રહ્મત્વં નાશિતં મયા

ભૂતએ કહ્યું: 'હું તારો ભાઈ ધુંધુકારી છું; મારા પોતાના દોષથી માનવ જન્મ બરબાદ કરી નાખ્યો છે.'

કર્મણો નાસ્તિ સંખ્યા મે મહાજ્ઞાને વિવર્તિનઃ । લોકાનાં હિંસકઃ સોઽહં સ્ત્રીભિર્દુઃખેન મારિતઃ

મારા કર્મોની ગણતરી જ નથી, હું અજ્ઞાનથી ભટકતો રહ્યો; લોકોએ દુઃખ આપ્યું, અને સ્ત્રીઓએ મારું જીવન દુઃખથી છીનવી લીધું.

અતઃ પ્રેતત્વં આપન્નો દુર્દશાં ચ વહામ્યહમ્ । વાતાહારેણ જીવામિ દૈવાધીનફલોદયાત્

એથી હું ભૂત બની ગયો છું અને આ દુઃખદ સ્થિતિ ભોગવી રહ્યો છું; હવામા જીવતો છું, અને જે ફળ મળે છે એ બધું નસીબ પર છે.

અહો બન્ધો કૃપાસિન્ધો ભ્રાતર્મામાશુ મોચય । ગોકર્ણો વચનં શ્રુત્વા તસ્મૈ વાક્યં અથાબ્રવીત્

અરે ભાઈ, દયાના સાગર, મને જલ્દી મુક્ત કરો! ગોકર્ણે આ શબ્દો સાંભળ્યા પછી તેને કહ્યું:

ગોકર્ણ ઉવાચ - ત્વદર્થં તુ ગયાપિણ્ડો મયા દત્તો વિધાનતઃ । તત્કથં નૈવ મુક્તોઽસિ મમાશ્ચર્યં ઇદં મહત્

ગોકર્ણે કહ્યું: તારા માટે મેં ગયામાં વિધિપૂર્વક પિંડ આપ્યો છે. છતાં તું મુક્ત કેમ થયો નથી? આ તો મને બહુ આશ્ચર્યજનક લાગે છે.

ગયાશ્રાદ્ધાન્ન મુક્તિશ્ચેત્ ઉપાયો નાપરસ્ત્વિહ । કિં વિધેયં મયા પ્રેત તત્ત્વં વદ સવિસ્તરમ્

જો ગયામાં શ્રાદ્ધ કરીને પણ મુક્તિ મળતી નથી, તો અહીં બીજું કોઈ ઉપાય નથી. હવે હું તારા માટે શું કરું? સાચું અને વિગતે કહેજે.