શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

જન્માદયસ્તુ દેહસ્ય વિક્રિયા નાત્મનઃ ક્વચિત્। કલાનામિવ નૈવેન્દોર્મૃતિર્હ્યસ્ય કુહૂરિવ

શરીરનું જન્માદિ પરિવર્તન છે, આત્માનું ક્યારેય નથી—જેમ ચંદ્રના કલાં બદલાય છે, પણ ચંદ્રને કશું થતું નથી; કે જેમ ગ્રહણ ચંદ્રને ખરેખર સ્પર્શતું નથી.

યથા શયાન આત્માનં વિષયાન્ફલમેવ ચ। અનુભુઙ્ક્તેઽપ્યસત્યર્થે તથાપ્નોત્યબુધો ભવમ્

જેમ સ્વપ્નમાં મનુષ્ય પોતાને અને વિષયોને અનુભવે છે અને અસત્ય હોવા છતાં તેનો આનંદ માણે છે, તેમ અજ્ઞાની માણસ અસત્યને સાચું માનીને સંસારમાં ફસાઈ જાય છે.

તસ્માદજ્ઞાનજં શોકમાત્મશોષવિમોહનમ્। તત્ત્વજ્ઞાનેન નિર્હૃત્ય સ્વસ્થા ભવ શુચિસ્મિતે

અત્યારે, અજ્ઞાનથી ઊપજેલા, આત્માને સુકવી નાખતા અને ભ્રમમાં મુકતા શોકને તત્વજ્ઞાનથી દૂર કરી, તું તારી સ્વભાવમાં સ્થિર થા, હે પવિત્ર સ્મિતવાળી.

શ્રીશુક ઉવાચ। એવં ભગવતા તન્વી રામેણ પ્રતિબોધિતા। વૈમનસ્યં પરિત્યજ્ય મનો બુદ્ધ્યા સમાદધે

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: ભગવાને આમ સમજાવ્યા પછી, સુકુમાર કટિવાળી રામાએ મનની ચિંતા છોડી, બુદ્ધિપૂર્વક મનને શાંત કર્યું.

પ્રાણાવશેષ ઉત્સૃષ્ટો દ્વિડ્ભિર્હતબલપ્રભઃ। સ્મરન્વિરૂપકરણં વિતથાત્મમનોરથઃ

બન્ને દ્વારા શક્તિ અને તેજ ગુમાવ્યા પછી, જીવ માત્ર શ્વાસ બાકી રહ્યો હતો; તેણે પોતાના વિકૃત શરીર અને નિષ્ફળ મનગમતા ઇચ્છાઓને યાદ કર્યા.

ચક્રે ભોજકટં નામ નિવાસાય મહત્પુરમ્। અહત્વા દુર્મતિં કૃષ્ણમપ્રત્યૂહ્ય યવીયસીમ્

તેણે પોતાને વસવા માટે ભવ્ય ભોજકટ નામનું શહેર બનાવ્યું, દુષ્ટ કૃષ્ણને હલાવ્યા વિના અને તેની નાની બહેનને અવરોધ્યા વિના.

કુણ્ડિનં ન પ્રવેક્ષ્યામીત્યુક્ત્વા તત્રાવસદ્રુષા। ભગવાન્ભીષ્મકસુતામેવં નિર્જિત્ય ભૂમિપાન્

'હું કુણ્ડિનમાં નહિ જઉં' એમ કહી, તે ગુસ્સામાં ત્યાં જ રહ્યો; ભગવાન અને ભીષ્મકની પુત્રી તથા અન્ય રાજાઓએ તેને હરાવ્યો હતો.

પુરમાનીય વિધિવદુપયેમે કુરૂદ્વહ। તદા મહોત્સવો નૄણાં યદુપુર્યાં ગૃહે ગૃહે। અભૂદનન્યભાવાનાં કૃષ્ણે યદુપતૌ નૃપ

પછી, યોગ્ય વિધિથી તેને શહેરમાં લાવી, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કૃષ્ણે તેની સાથે લગ્ન કર્યા; ત્યારે યદુનગરના દરેક ઘરમાં, કૃષ્ણને એકમાત્ર ભગવાન માનનારા લોકોમાં મહોત્સવ થયો.

નરા નાર્યશ્ચ મુદિતાઃ પ્રમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ। પારિબર્હમુપાજહ્રુર્વરયોશ્ચિત્રવાસસોઃ

પુરુષો અને સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈને, ચમકતા મણિના કુંડળોથી શોભાયમાન થઈ, બંને નવદંપતિ માટે વિવિધ ભેટો લઈને આવ્યા.

સા વૃષ્ણિપુર્યુત્તમ્ભિતેન્દ્ર કેતુભિર્। વિચિત્રમાલ્યામ્બરરત્નતોરણૈઃ। બભૌ પ્રતિદ્વાર્યુપકૢપ્તમઙ્ગલૈર્। આપૂર્ણકુમ્ભાગુરુધૂપદીપકૈઃ

વૃષ્ણિ નગરી ઇન્દ્રના ધ્વજોથી શોભાયમાન હતી, સુંદર ફૂલો, વસ્ત્રો, રત્નમય તોરણો અને દરેક દ્વારે શુભ ચીજવસ્તુઓ—પાણીથી ભરેલા ઘડા, ધૂપ અને દીવટીઓથી ઝગમગતી હતી.

સિક્તમાર્ગા મદચ્યુદ્ભિરાહૂતપ્રેષ્ઠભૂભુજામ્। ગજૈર્દ્વાઃસુ પરામૃષ્ટ રમ્ભાપૂગોપશોભિતા

શહેરના માર્ગો સુગંધિત અને મદિરા જેવા પ્રવાહીથી છાંટવામાં આવ્યા હતા; દરવાજે પ્રિય રાજાઓ દ્વારા લાવેલા હાથીઓ ઊભા હતા અને શહેર કેળ અને સુપારીના વૃક્ષોની પંક્તિઓથી શોભાયમાન હતી.

કુરુસૃઞ્જયકૈકેય વિદર્ભયદુકુન્તયઃ। મિથો મુમુદિરે તસ્મિન્સમ્ભ્રમાત્પરિધાવતામ્

કુરુ, શ્રુંજય, કૈકેય, વિદર્ભ, યદુ અને કુંતિ—all રાજાઓ અને લોકો ત્યાં આનંદમાં એકબીજામાં ભળી, ઉત્સાહથી દોડતા હતા.

રુક્મિણ્યા હરણં શ્રુત્વા ગીયમાનં તતસ્તતઃ। રાજાનો રાજકન્યાશ્ચ બભૂવુર્ભૃશવિસ્મિતાઃ

રુક્મિણીના અપહરણની વાર્તા સર્વત્ર ગવાતી હતી, એ સાંભળી રાજાઓ અને રાજકન્યાઓ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા.

દ્વારકાયામભૂદ્રાજન્મહામોદઃ પુરૌકસામ્। રુક્મિણ્યા રમયોપેતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં શ્રિયઃ પતિમ્

દ્વારકામાં, હે રાજન, જ્યારે કૃષ્ણ, શ્રીના પતિ, રુક્મિણી અને રામા સાથે જોડાયા, ત્યારે નગરવાસીઓમાં અતિ આનંદ છવાઈ ગયો.

પ્રદ્યુમ્નસ્ય જન્મ, શમ્બરાસુરવધશ્ચ શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) કામસ્તુ વાસુદેવાંશો દગ્ધઃ પ્રાગ્ રુદ્રમન્યુના । દેહોપપત્તયે ભૂયઃ તમેવ પ્રત્યપદ્યત

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: કામદેવ, જે વાસુદેવનો અંશ છે અને અગાઉ રુદ્રના ક્રોધથી ભસ્મ થયો હતો, એ જ રૂપ ધારણ કરી ફરી શરીર ધારણ કરવા જન્મ્યો.

સ એવ જાતો વૈદર્ભ્યાં કૃષ્ણવીર્યસમુદ્‌ભવઃ । પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ વિખ્યાતઃ સર્વતોઽનવમઃ પિતુઃ

વૈદર્ભીમાંથી જન્મેલો અને કૃષ્ણની શક્તિથી યુક્ત એવો પુત્ર સર્વે રીતે પોતાના પિતા કરતાં ઓછો નહોતો; એ પ્રદ્યુમ્ન નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

તં શમ્બરઃ કામરૂપી હૃત્વા તોકમનિર્દશમ્ । સ વિદિત્વાત્મનઃ શત્રું પ્રાસ્યોદન્વત્યગાદ્ ગૃહમ્

કામરૂપ ધરાવતો શમ્બર નામનો દૈત્ય એ બાળકને, જે હજુ અહિત પામ્યો નહોતો, દુશ્મન જાણીને ઉઠાવી ગયો અને દરિયામાં ફેંકી પોતાનાં ઘેર પાછો ગયો.

તં નિર્જગાર બલવાન્ મીનઃ સોઽપ્યપરૈઃ સહ । વૃતો જાલેન મહતા ગૃહીતો મત્સ્યજીવિભિઃ

એક શક્તિશાળી માછલીએ એ બાળકને ગળી લીધો; પછી એ માછલી બીજા માછલીઓ સાથે મોટા જાળમાં ફસાઈ માછીમારોના હાથમાં આવી.

તં શમ્બરાય કૈવર્તા ઉપાજહ્રુરુપાયનમ્ । સૂદા મહાનસં નીત્વા વદ્યન્ સ્વધિતિનાદ્‌ભુતમ્

માછીમારોએ એ માછલી શમ્બરને ભેટરૂપે આપી; રસોડાના રસોઈયાઓએ તેને રસોડામાં લઈ જઈ છરીથી કાપવા તૈયાર કરી.

દૃષ્ટ્વા તદ્ ઉદરે બાલં માયાવત્યૈ ન્યવેદયન્ । નારદોઽકથયત્સર્વં તસ્યાઃ શઙ્‌કિતચેતસઃ । બાલસ્ય તત્ત્વમુત્પત્તિં મત્સ્યોદરનિવેશનમ્

માછલીના પેટમાં બાળક જોઈને તેમણે માયાવતીને જાણ કરી; નારદજી એના ચિંતિત મનને શાંત કરવા માટે એ બાળકનું સાચું મૂળ અને માછલીના પેટમાં કેવી રીતે આવ્યો એ બધું કહ્યુ.

સા ચ કામસ્ય વૈ પત્ની રતિર્નામ યશસ્વિની । પત્યુર્નિર્દગ્ધદેહસ્ય દેહોત્પત્તિં પ્રતીક્ષતી

એ સ્ત્રી પ્રસિદ્ધ રતિ હતી, જે કામદેવની પત્ની છે અને પોતાના સળગેલા પતિના પુનર્જન્મની રાહ જોઈ રહી હતી.

નિરૂપિતા શમ્બરેણ સા સૂદૌદનસાધને । કામદેવં શિશું બુદ્ધ્વા ચક્રે સ્નેહં તદાર્ભકે

શમ્બરે માયાવતીને રસોડાના કામે રાખી હતી; તેણે એ બાળકને કામદેવ જાણીને એને પ્રત્યે સ્નેહ અનુભવ્યો.

નાતિદીર્ઘેણ કાલેન સ કાર્ષ્ણિ રૂઢયૌવનઃ । જનયામાસ નારીણાં વીક્ષન્તીનાં ચ વિભ્રમમ્

થોડા જ સમયમાં કૃષ્ણપુત્ર યુવાન થયો અને જે સ્ત્રીઓ એને જોઈ રહી હતી, તેમના હૃદયમાં ઉથલપાથલ જગાવી.

( ઇંદ્રવંશા ) સા તં પતિં પદ્મદલાયતેક્ષણં પ્રલમ્બબાહું નરલોકસુન્દરમ્ । સવ્રીડહાસોત્તભિતભ્રુવેક્ષતી પ્રીત્યોપતસ્થે રતિરઙ્ગ સૌરતૈઃ

રતિ એ, કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતાં, લાંબા હાથવાળા, મનુષ્યોમાં અતિ સુંદર એવા પોતાના પતિ પાસે લજ્જાવશ સ્મિત અને પ્રેમભરી આંખોથી, ભ્રૂઓ ઉંચી કરીને, પ્રેમથી પહોંચી.

( અનુષ્ટુપ્ ) તામહ ભગવાન્ કાર્ષ્ણિઃ માતસ્તે મતિરન્યથા । માતૃભાવં અતિક્રમ્ય વર્તસે કામિની યથા

કૃષ્ણપુત્રએ એને કહ્યું: 'માતા, તારો મન માવતર જેવું નથી; તું મારી સાથે માતા જેવું નહીં, પણ પ્રેમિકા જેવું વર્તે છે.'

રતિરુવાચ - ભવાન્ નારાયણસુતઃ શમ્બરેણાહૃતો ગૃહાત્ । અહં તેઽધિકૃતા પત્ની રતિઃ કામો ભવાન્ પ્રભો

રતિએ કહ્યું: 'પ્રભુ, તમે નારાયણના પુત્ર છો, શમ્બરે તમને ઘરમાંથી ઉઠાવી લીધો હતો; હું તમારી અધિકારવાળી પત્ની રતિ છું અને તમે કામદેવ છો.'

એષ ત્વાનિર્દશં સિન્ધૌ અક્ષિપત્ શંબરોઽસુરઃ । મત્સ્યોઽગ્રસીત્ તત્ ઉદરાદ્ ઇતઃ પ્રાપ્તો ભવાન્ પ્રભો

'એ શમ્બર દૈત્યએ તમને, નિર્દોષ બાળકને, દરિયામાં ફેંકી દીધા; એક માછલીએ તમને ગળી લીધા અને એના પેટમાંથી, પ્રભુ, તમે અહીં આવ્યા છો.'

તમિમં જહિ દુર્ધર્ષં દુર્જયં શત્રુમાત્મનઃ । માયાશતવિદં તં ચ માયાભિર્મોહનાદિભિઃ

'હવે તમે તમારા એ ભયાનક અને દુર્જય દુશ્મનને, જે અનેક માયાઓ જાણે છે, તમારી પોતાની માયાથી, મોહનાદિ શક્તિથી, સંહાર કરો.'

પરીશોચતિ તે માતા કુરરીવ ગતપ્રજા । પુત્રસ્નેહાકુલા દીના વિવત્સા ગૌરિવાતુરા

'તમારી માતા, પુત્રવિયોગથી, કુરરી પક્ષી જેવી, દીન બની, પુત્રસ્નેહથી વ્યાકુળ છે; વાછરડા વિના ગાય જેવી દુઃખી છે.'