શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીશુક ઉવાચ। તયા પરિત્રાસવિકમ્પિતાઙ્ગયા શુચાવશુષ્યન્મુખરુદ્ધકણ્ઠયા। કાતર્યવિસ્રંસિતહેમમાલયા ગૃહીતપાદઃ કરુણો ન્યવર્તત

શુકદેવજી કહે છે: ભયથી કાંપતું શરીર, દુઃખથી સુકાઈ ગયેલું મુખ, ગળામાં અવાજ અટકી ગયો, ચિંતાથી સોનાની હાર ખસી રહી છે—એવી રૂક્મિણી પતિના પગે પડી. કૃપાથી કૃષ્ણે તેને માફ કરી દીધું.

ચૈલેન બદ્ધ્વા તમસાધુકારિણં સશ્મશ્રુકેશં પ્રવપન્વ્યરૂપયત્। તાવન્મમર્દુઃ પરસૈન્યમદ્ભુતં યદુપ્રવીરા નલિનીં યથા ગજાઃ

પછી કૃષ્ણે એ દુષ્ટ રૂક્મિને વસ્ત્રથી બાંધી, તેના વાળ અને દાઢી મુંડાવી, તેને વિકૃત બનાવી દીધો. એ વચ્ચે યાદવ વીરોએ દુશ્મન સેનાને કમળના તળાવમાં હાથીઓ જેમ ચકનાચૂર કરી નાખી.

કૃષ્ણાન્તિકમુપવ્રજ્ય દદૃશુસ્તત્ર રુક્મિણમ્। તથાભૂતં હતપ્રાયં દૃષ્ટ્વા સઙ્કર્ષણો વિભુઃ। વિમુચ્ય બદ્ધં કરુણો ભગવાન્કૃષ્ણમબ્રવીત્

કૃષ્ણ પાસે જઈને સૌએ રૂક્મિને એવો હાલતમાં જોયો—મૃત્યુપરી હોય તેમ. સંકર્ષણ ભગવાને તેને બંધનમાંથી મુક્ત કર્યો અને કૃષ્ણને કહ્યું.

અસાધ્વિદં ત્વયા કૃષ્ણ કૃતમસ્મજ્જુગુપ્સિતમ્। વપનં શ્મશ્રુકેશાનાં વૈરૂપ્યં સુહૃદો વધઃ

કૃષ્ણ, તમે જે કર્યું તે યોગ્ય નથી, અમારે માટે શરમજનક છે—કોઈના વાળ-દાઢી મુંડાવવી, વિકૃત બનાવવી કે મિત્રને મારવું એ યોગ્ય નથી.

મૈવાસ્માન્સાધ્વ્યસૂયેથા ભ્રાતુર્વૈરૂપ્યચિન્તયા। સુખદુઃખદો ન ચાન્યોઽસ્તિ યતઃ સ્વકૃતભુક્પુમાન્

આ સાધ્વી સ્ત્રી ભાઈના વિકૃતિને લઈને અમારો દોષ ન માને; કારણ કે સુખ-દુઃખ કોઈ બીજો આપતો નથી—દરેકને પોતાના કર્મના ફળ મળે છે.

બન્ધુર્વધાર્હદોષોઽપિ ન બન્ધોર્વધમર્હતિ। ત્યાજ્યઃ સ્વેનૈવ દોષેણ હતઃ કિં હન્યતે પુનઃ

સગાંને મારવું મોટો પાપ છે, છતાં પણ સગાંને મારવું યોગ્ય નથી; પોતાનાં દોષથી જે નાશ પામે છે, તેને ફરીથી મારવામાં શું અર્થ?

ક્ષત્રિયાણામયં ધર્મઃ પ્રજાપતિવિનિર્મિતઃ। ભ્રાતાપિ ભ્રાતરં હન્યાદ્યેન ઘોરતમસ્તતઃ

ક્ષત્રિયોના ધર્મ ભગવાને એવો બનાવ્યો છે કે ભાઈ પણ ભાઈને મારી શકે છે—અને એથી ભયાનક બીજું કંઈ નથી.

રાજ્યસ્ય ભૂમેર્વિત્તસ્ય સ્ત્રિયો માનસ્ય તેજસઃ। માનિનોઽન્યસ્ય વા હેતોઃ શ્રીમદાન્ધાઃ ક્ષિપન્તિ હિ

રાજ્ય, જમીન, ધન, સ્ત્રી, માન કે તાકાત માટે, અહંકારથી અંધ બનીને, માણસો બીજાને—even પોતાના સગાંને—નાશ કરે છે.

તવેયં વિષમા બુદ્ધિઃ સર્વભૂતેષુ દુર્હૃદામ્। યન્મન્યસે સદાભદ્રં સુહૃદાં ભદ્રમજ્ઞવત્

કૃષ્ણ, તારા મનમાં બધાં પ્રાણીઓ માટે કઠોર વિચાર છે—દુષ્ટ લોકો માટે ખાસ. તું હંમેશા મિત્રોના કલ્યાણને બધાનું કલ્યાણ માને છે, જાણે તેઓ અજ્ઞાન હોય.

આત્મમોહો નૃણામેવ કલ્પતે દેવમાયયા। સુહૃદ્દુર્હૃદુદાસીન ઇતિ દેહાત્મમાનિનામ્

દેવમાયાના પ્રભાવથી મનુષ્યોમાં મોહ થાય છે; જે લોકો શરીરને જ પોતાનું માને છે, તેઓ કોઈને મિત્ર, કોઈને દુશ્મન, તો કોઈને ઉદાસીન માને છે.

એક એવ પરો હ્યાત્મા સર્વેષામપિ દેહિનામ્। નાનેવ ગૃહ્યતે મૂઢૈર્યથા જ્યોતિર્યથા નભઃ

બધા જીવોમાં એક જ સર્વોચ્ચ આત્મા છે; ભ્રમિત મનુષ્યો તેને જુદું જુદું માને છે, પણ એ તો એક જ છે—જેમ પ્રકાશ કે આકાશ ભાગે છે એમ લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં એ અખંડ છે.

દેહ આદ્યન્તવાનેષ દ્રવ્યપ્રાણગુણાત્મકઃ। આત્મન્યવિદ્યયા કૢપ્તઃ સંસારયતિ દેહિનમ્

આ શરીર આરંભ અને અંત ધરાવતું છે, પદાર્થ, પ્રાણ અને ગુણોથી બનેલું છે; અજ્ઞાનથી આત્મા પર આ શરીરનું કલ્પન થાય છે, અને એથી જીવ સંસારમાં ભટકે છે.

નાત્મનોઽન્યેન સંયોગો વિયોગશ્ચ સતઃ સતિ। તદ્ધેતુત્વાત્તત્પ્રસિદ્ધેર્દૃગ્રૂપાભ્યાં યથા રવેઃ

સાચા આત્માને બીજું કોઈ જોડાણ કે વિયોગ નથી—ન હોય ત્યારે પણ નહિ, અને હોય ત્યારે પણ નહિ; એ તો માત્ર દેખાવથી થાય છે, જેમ રવિ અને તેના પ્રકાશથી દેખાતા રૂપો વચ્ચેનું સંબંધ છે.

જન્માદયસ્તુ દેહસ્ય વિક્રિયા નાત્મનઃ ક્વચિત્। કલાનામિવ નૈવેન્દોર્મૃતિર્હ્યસ્ય કુહૂરિવ

શરીરનું જન્માદિ પરિવર્તન છે, આત્માનું ક્યારેય નથી—જેમ ચંદ્રના કલાં બદલાય છે, પણ ચંદ્રને કશું થતું નથી; કે જેમ ગ્રહણ ચંદ્રને ખરેખર સ્પર્શતું નથી.

યથા શયાન આત્માનં વિષયાન્ફલમેવ ચ। અનુભુઙ્ક્તેઽપ્યસત્યર્થે તથાપ્નોત્યબુધો ભવમ્

જેમ સ્વપ્નમાં મનુષ્ય પોતાને અને વિષયોને અનુભવે છે અને અસત્ય હોવા છતાં તેનો આનંદ માણે છે, તેમ અજ્ઞાની માણસ અસત્યને સાચું માનીને સંસારમાં ફસાઈ જાય છે.

તસ્માદજ્ઞાનજં શોકમાત્મશોષવિમોહનમ્। તત્ત્વજ્ઞાનેન નિર્હૃત્ય સ્વસ્થા ભવ શુચિસ્મિતે

અત્યારે, અજ્ઞાનથી ઊપજેલા, આત્માને સુકવી નાખતા અને ભ્રમમાં મુકતા શોકને તત્વજ્ઞાનથી દૂર કરી, તું તારી સ્વભાવમાં સ્થિર થા, હે પવિત્ર સ્મિતવાળી.

શ્રીશુક ઉવાચ। એવં ભગવતા તન્વી રામેણ પ્રતિબોધિતા। વૈમનસ્યં પરિત્યજ્ય મનો બુદ્ધ્યા સમાદધે

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: ભગવાને આમ સમજાવ્યા પછી, સુકુમાર કટિવાળી રામાએ મનની ચિંતા છોડી, બુદ્ધિપૂર્વક મનને શાંત કર્યું.

પ્રાણાવશેષ ઉત્સૃષ્ટો દ્વિડ્ભિર્હતબલપ્રભઃ। સ્મરન્વિરૂપકરણં વિતથાત્મમનોરથઃ

બન્ને દ્વારા શક્તિ અને તેજ ગુમાવ્યા પછી, જીવ માત્ર શ્વાસ બાકી રહ્યો હતો; તેણે પોતાના વિકૃત શરીર અને નિષ્ફળ મનગમતા ઇચ્છાઓને યાદ કર્યા.

ચક્રે ભોજકટં નામ નિવાસાય મહત્પુરમ્। અહત્વા દુર્મતિં કૃષ્ણમપ્રત્યૂહ્ય યવીયસીમ્

તેણે પોતાને વસવા માટે ભવ્ય ભોજકટ નામનું શહેર બનાવ્યું, દુષ્ટ કૃષ્ણને હલાવ્યા વિના અને તેની નાની બહેનને અવરોધ્યા વિના.

કુણ્ડિનં ન પ્રવેક્ષ્યામીત્યુક્ત્વા તત્રાવસદ્રુષા। ભગવાન્ભીષ્મકસુતામેવં નિર્જિત્ય ભૂમિપાન્

'હું કુણ્ડિનમાં નહિ જઉં' એમ કહી, તે ગુસ્સામાં ત્યાં જ રહ્યો; ભગવાન અને ભીષ્મકની પુત્રી તથા અન્ય રાજાઓએ તેને હરાવ્યો હતો.

પુરમાનીય વિધિવદુપયેમે કુરૂદ્વહ। તદા મહોત્સવો નૄણાં યદુપુર્યાં ગૃહે ગૃહે। અભૂદનન્યભાવાનાં કૃષ્ણે યદુપતૌ નૃપ

પછી, યોગ્ય વિધિથી તેને શહેરમાં લાવી, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કૃષ્ણે તેની સાથે લગ્ન કર્યા; ત્યારે યદુનગરના દરેક ઘરમાં, કૃષ્ણને એકમાત્ર ભગવાન માનનારા લોકોમાં મહોત્સવ થયો.

નરા નાર્યશ્ચ મુદિતાઃ પ્રમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ। પારિબર્હમુપાજહ્રુર્વરયોશ્ચિત્રવાસસોઃ

પુરુષો અને સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈને, ચમકતા મણિના કુંડળોથી શોભાયમાન થઈ, બંને નવદંપતિ માટે વિવિધ ભેટો લઈને આવ્યા.

સા વૃષ્ણિપુર્યુત્તમ્ભિતેન્દ્ર કેતુભિર્। વિચિત્રમાલ્યામ્બરરત્નતોરણૈઃ। બભૌ પ્રતિદ્વાર્યુપકૢપ્તમઙ્ગલૈર્। આપૂર્ણકુમ્ભાગુરુધૂપદીપકૈઃ

વૃષ્ણિ નગરી ઇન્દ્રના ધ્વજોથી શોભાયમાન હતી, સુંદર ફૂલો, વસ્ત્રો, રત્નમય તોરણો અને દરેક દ્વારે શુભ ચીજવસ્તુઓ—પાણીથી ભરેલા ઘડા, ધૂપ અને દીવટીઓથી ઝગમગતી હતી.

સિક્તમાર્ગા મદચ્યુદ્ભિરાહૂતપ્રેષ્ઠભૂભુજામ્। ગજૈર્દ્વાઃસુ પરામૃષ્ટ રમ્ભાપૂગોપશોભિતા

શહેરના માર્ગો સુગંધિત અને મદિરા જેવા પ્રવાહીથી છાંટવામાં આવ્યા હતા; દરવાજે પ્રિય રાજાઓ દ્વારા લાવેલા હાથીઓ ઊભા હતા અને શહેર કેળ અને સુપારીના વૃક્ષોની પંક્તિઓથી શોભાયમાન હતી.

કુરુસૃઞ્જયકૈકેય વિદર્ભયદુકુન્તયઃ। મિથો મુમુદિરે તસ્મિન્સમ્ભ્રમાત્પરિધાવતામ્

કુરુ, શ્રુંજય, કૈકેય, વિદર્ભ, યદુ અને કુંતિ—all રાજાઓ અને લોકો ત્યાં આનંદમાં એકબીજામાં ભળી, ઉત્સાહથી દોડતા હતા.

રુક્મિણ્યા હરણં શ્રુત્વા ગીયમાનં તતસ્તતઃ। રાજાનો રાજકન્યાશ્ચ બભૂવુર્ભૃશવિસ્મિતાઃ

રુક્મિણીના અપહરણની વાર્તા સર્વત્ર ગવાતી હતી, એ સાંભળી રાજાઓ અને રાજકન્યાઓ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા.

દ્વારકાયામભૂદ્રાજન્મહામોદઃ પુરૌકસામ્। રુક્મિણ્યા રમયોપેતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં શ્રિયઃ પતિમ્

દ્વારકામાં, હે રાજન, જ્યારે કૃષ્ણ, શ્રીના પતિ, રુક્મિણી અને રામા સાથે જોડાયા, ત્યારે નગરવાસીઓમાં અતિ આનંદ છવાઈ ગયો.

પ્રદ્યુમ્નસ્ય જન્મ, શમ્બરાસુરવધશ્ચ શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) કામસ્તુ વાસુદેવાંશો દગ્ધઃ પ્રાગ્ રુદ્રમન્યુના । દેહોપપત્તયે ભૂયઃ તમેવ પ્રત્યપદ્યત

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: કામદેવ, જે વાસુદેવનો અંશ છે અને અગાઉ રુદ્રના ક્રોધથી ભસ્મ થયો હતો, એ જ રૂપ ધારણ કરી ફરી શરીર ધારણ કરવા જન્મ્યો.

સ એવ જાતો વૈદર્ભ્યાં કૃષ્ણવીર્યસમુદ્‌ભવઃ । પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ વિખ્યાતઃ સર્વતોઽનવમઃ પિતુઃ

વૈદર્ભીમાંથી જન્મેલો અને કૃષ્ણની શક્તિથી યુક્ત એવો પુત્ર સર્વે રીતે પોતાના પિતા કરતાં ઓછો નહોતો; એ પ્રદ્યુમ્ન નામે પ્રસિદ્ધ થયો.