શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીશુક ઉવાચ। એવં પ્રબોધિતો મિત્રૈશ્ચૈદ્યોઽગાત્સાનુગઃ પુરમ્। હતશેષાઃ પુનસ્તેઽપિ યયુઃ સ્વં સ્વં પુરં નૃપાઃ

શ્રી શુકદેવજી કહે છે: આમ મિત્રોએ સમજાવ્યા પછી ચેદીનો રાજા પોતાના સાથીઓ સાથે પોતાના શહેર તરફ ગયો અને બચેલા બીજા રાજાઓ પણ પોતપોતાના શહેરમાં પાછા ફર્યા.

રુક્મી તુ રાક્ષસોદ્વાહં કૃષ્ણદ્વિડસહન્સ્વસુઃ। પૃષ્ઠતોઽન્વગમત્કૃષ્ણમક્ષૌહિણ્યા વૃતો બલી

પણ રુક્મી, બહેનનું રાક્ષસી વિધિએ થયેલું લગ્ન સહન ન કરી શક્યો અને કૃષ્ણ પ્રત્યે દુશ્મનાવ રાખી, પોતાની મોટી સેના સાથે કૃષ્ણના પાછળ પાછળ ગયો.

રુક્મ્યમર્ષી સુસંરબ્ધઃ શૃણ્વતાં સર્વભૂભુજામ્। પ્રતિજજ્ઞે મહાબાહુર્દંશિતઃ સશરાસનઃ

રુક્મી ખૂબ ગુસ્સે અને ઉગ્ર મનથી, બધા રાજાઓની સામે, ધનુષ હાથમાં લઈને, પોતાના મોટા હાથ કંપાવીને પ્રતિજ્ઞા કરી.

અહત્વા સમરે કૃષ્ણમપ્રત્યૂહ્ય ચ રુક્મિણીમ્। કુણ્ડિનં ન પ્રવેક્ષ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ વઃ

'જ્યાં સુધી હું યુદ્ધમાં કૃષ્ણને મારી નાખીશ નહીં અને રુક્મિણીને પાછી લાવીશ નહીં, ત્યાં સુધી હું કુણ્ડિનમાં પગ મૂકતો નથી—આ હું સાચું કહું છું.'

ઇત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય સારથિં પ્રાહ સત્વરઃ। ચોદયાશ્વાન્યતઃ કૃષ્ણઃ તસ્ય મે સંયુગં ભવેત્

આવી પ્રતિજ્ઞા કરીને, રુક્મી ઝડપથી રથ પર ચઢ્યો અને સારથીને કહ્યું: 'ઘોડાં દોડાવ, જેથી હું કૃષ્ણ સામે યુદ્ધ કરી શકું!'

અદ્યાહં નિશિતૈર્બાણૈર્ગોપાલસ્ય સુદુર્મતેઃ। નેષ્યે વીર્યમદં યેન સ્વસા મે પ્રસભં હૃતા

'આજે હું તીખા બાણોથી એ દુષ્ટ ગોપાળના અહંકારને તોડી નાખીશ, જેને મારી બહેનને બળજબરીથી લઈ ગયો છે.'

વિકત્થમાનઃ કુમતિરીશ્વરસ્યાપ્રમાણવિત્। રથેનૈકેન ગોવિન્દં તિષ્ઠ તિષ્ઠેત્યથાહ્વયત્

આ રીતે ગર્વથી બોલી, ભગવાનની મહિમા ન જાણતો, એકલાં રથમાં આવીને તેણે ગોવિંદને લલકાર્યું: 'થેમ, થેમ!'

ધનુર્વિકૃષ્ય સુદૃઢં જઘ્ને કૃષ્ણં ત્રિભિઃ શરૈઃ। આહ ચાત્ર ક્ષણં તિષ્ઠ યદૂનાં કુલપાંસન

મજબૂત ધનુષ ખેંચી, રુક્મીએ કૃષ્ણને ત્રણ બાણ મારીને કહ્યું: 'યદુ વંશના કલંક, થોડી વારમાં ઊભો રહે!'

યત્ર યાસિ સ્વસારં મે મુષિત્વા ધ્વાઙ્ક્ષવદ્ધવિઃ। હરિષ્યેઽદ્ય મદં મન્દ માયિનઃ કૂટયોધિનઃ

'ક્યાં જઈ રહ્યો છે, મારી બહેનને ચોરીને, યજ્ઞના હવનમાંથી શિયાળ જેવો લઈ ગયો છે? આજે હું તારી મોઢી ગર્વ તોડી નાખીશ, દગાબાજ અને કપટી યુદ્ધકર્તા!'

યાવન્ન મે હતો બાણૈઃ શયીથા મુઞ્ચ દારિકામ્। સ્મયન્કૃષ્ણો ધનુશ્છિત્ત્વા ષડ્ભિર્વિવ્યાધ રુક્મિણમ્

મારા તીરોથી મારીને મને જમીન પર પાડી ન નાખો ત્યાં સુધી, આ કન્યાને છોડો નહીં! એમ કહી, હસતાં શ્રીકૃષ્ણે રૂક્મિનું ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું અને છ તીરો વડે રૂક્મિને ઘાયલ કર્યો.

અષ્ટભિશ્ચતુરો વાહાન્દ્વાભ્યાં સૂતં ધ્વજં ત્રિભિઃ। સ ચાન્યદ્ધનુરાધાય કૃષ્ણં વિવ્યાધ પઞ્ચભિઃ

પછી રૂક્મિએ આઠ તીરો વડે ચાર ઘોડાઓને, બે તીરો વડે સારથીને અને ત્રણ તીરો વડે ધ્વજને ઘાયલ કર્યા. પછી બીજું ધનુષ્ય લઇ, રૂક્મિએ પાંચ તીરો વડે કૃષ્ણને ઘાયલ કર્યા.

તૈસ્તાદિતઃ શરૌઘૈસ્તુ ચિચ્છેદ ધનુરચ્યુતઃ। પુનરન્યદુપાદત્ત તદપ્યચ્છિનદવ્યયઃ

આ રીતે તીરોની વરસાતથી આઘાત પામેલા અચ્યુતે રૂક્મિનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું. રૂક્મિએ બીજું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું, પણ અવિનાશી ભગવાને એ પણ તોડી નાખ્યું.

પરિઘં પટ્ટિશં શૂલં ચર્માસી શક્તિતોમરૌ। યદ્યદાયુધમાદત્ત તત્સર્વં સોઽચ્છિનદ્ધરિઃ

રૂક્મિએ જે જે શસ્ત્ર ઉઠાવ્યાં—ગદા, ભાલો, ત્રિશૂલ, ઢાલ, તલવાર, ભાલા કે તોમર—હરિએ એ બધાં તોડી નાખ્યાં.

તતો રથાદવપ્લુત્ય ખડ્ગપાણિર્જિઘાંસયા। કૃષ્ણમભ્યદ્રવત્ક્રુદ્ધઃ પતઙ્ગ ઇવ પાવકમ્

પછી રૂક્મિ રથમાંથી કૂદી પડ્યો, હાથમાં તલવાર લઇને અને કૃષ્ણને મારવાનો ઉદ્દેશ રાખીને ગુસ્સામાં દોડ્યો, જાણે પતંગિયા અગ્નિ તરફ દોડે છે.

તસ્ય ચાપતતઃ ખડ્ગં તિલશશ્ચર્મ ચેષુભિઃ। છિત્ત્વાસિમાદદે તિગ્મં રુક્મિણં હન્તુમુદ્યતઃ

રૂક્મિ દોડી આવ્યો ત્યારે કૃષ્ણે તેના તલવાર અને ઢાલને તીરો વડે ટુકડા-ટુકડા કરી નાખ્યાં. પછી પોતાનું તીખું ખડગ ઉપાડી, રૂક્મિને મારવા તૈયાર થયો.

દૃષ્ટ્વા ભ્રાતૃવધોદ્યોગં રુક્મિણી ભયવિહ્વલા। પતિત્વા પાદયોર્ભર્તુરુવાચ કરુણં સતી

પતિ પોતાના ભાઈને મારવા ઉત્સુક છે એ જોઈને, રૂક્મિણી ભયથી વ્યાકુળ થઈ પતિના પગે પડી ગઈ અને દુઃખભર્યા સ્વરે બોલી.

શ્રીરુક્મિણ્યુવાચ। યોગેશ્વરાપ્રમેયાત્મન્દેવદેવ જગત્પતે। હન્તું નાર્હસિ કલ્યાણ ભ્રાતરં મે મહાભુજ

શ્રી રૂક્મિણી બોલી: યોગેશ્વર, અપરિમિત સ્વામી, દેવોના દેવ, જગતના પતિ! હે કલ્યાણકારી મહાબાહુ, તમે મારા ભાઈને મારશો નહીં.

શ્રીશુક ઉવાચ। તયા પરિત્રાસવિકમ્પિતાઙ્ગયા શુચાવશુષ્યન્મુખરુદ્ધકણ્ઠયા। કાતર્યવિસ્રંસિતહેમમાલયા ગૃહીતપાદઃ કરુણો ન્યવર્તત

શુકદેવજી કહે છે: ભયથી કાંપતું શરીર, દુઃખથી સુકાઈ ગયેલું મુખ, ગળામાં અવાજ અટકી ગયો, ચિંતાથી સોનાની હાર ખસી રહી છે—એવી રૂક્મિણી પતિના પગે પડી. કૃપાથી કૃષ્ણે તેને માફ કરી દીધું.

ચૈલેન બદ્ધ્વા તમસાધુકારિણં સશ્મશ્રુકેશં પ્રવપન્વ્યરૂપયત્। તાવન્મમર્દુઃ પરસૈન્યમદ્ભુતં યદુપ્રવીરા નલિનીં યથા ગજાઃ

પછી કૃષ્ણે એ દુષ્ટ રૂક્મિને વસ્ત્રથી બાંધી, તેના વાળ અને દાઢી મુંડાવી, તેને વિકૃત બનાવી દીધો. એ વચ્ચે યાદવ વીરોએ દુશ્મન સેનાને કમળના તળાવમાં હાથીઓ જેમ ચકનાચૂર કરી નાખી.

કૃષ્ણાન્તિકમુપવ્રજ્ય દદૃશુસ્તત્ર રુક્મિણમ્। તથાભૂતં હતપ્રાયં દૃષ્ટ્વા સઙ્કર્ષણો વિભુઃ। વિમુચ્ય બદ્ધં કરુણો ભગવાન્કૃષ્ણમબ્રવીત્

કૃષ્ણ પાસે જઈને સૌએ રૂક્મિને એવો હાલતમાં જોયો—મૃત્યુપરી હોય તેમ. સંકર્ષણ ભગવાને તેને બંધનમાંથી મુક્ત કર્યો અને કૃષ્ણને કહ્યું.

અસાધ્વિદં ત્વયા કૃષ્ણ કૃતમસ્મજ્જુગુપ્સિતમ્। વપનં શ્મશ્રુકેશાનાં વૈરૂપ્યં સુહૃદો વધઃ

કૃષ્ણ, તમે જે કર્યું તે યોગ્ય નથી, અમારે માટે શરમજનક છે—કોઈના વાળ-દાઢી મુંડાવવી, વિકૃત બનાવવી કે મિત્રને મારવું એ યોગ્ય નથી.

મૈવાસ્માન્સાધ્વ્યસૂયેથા ભ્રાતુર્વૈરૂપ્યચિન્તયા। સુખદુઃખદો ન ચાન્યોઽસ્તિ યતઃ સ્વકૃતભુક્પુમાન્

આ સાધ્વી સ્ત્રી ભાઈના વિકૃતિને લઈને અમારો દોષ ન માને; કારણ કે સુખ-દુઃખ કોઈ બીજો આપતો નથી—દરેકને પોતાના કર્મના ફળ મળે છે.

બન્ધુર્વધાર્હદોષોઽપિ ન બન્ધોર્વધમર્હતિ। ત્યાજ્યઃ સ્વેનૈવ દોષેણ હતઃ કિં હન્યતે પુનઃ

સગાંને મારવું મોટો પાપ છે, છતાં પણ સગાંને મારવું યોગ્ય નથી; પોતાનાં દોષથી જે નાશ પામે છે, તેને ફરીથી મારવામાં શું અર્થ?

ક્ષત્રિયાણામયં ધર્મઃ પ્રજાપતિવિનિર્મિતઃ। ભ્રાતાપિ ભ્રાતરં હન્યાદ્યેન ઘોરતમસ્તતઃ

ક્ષત્રિયોના ધર્મ ભગવાને એવો બનાવ્યો છે કે ભાઈ પણ ભાઈને મારી શકે છે—અને એથી ભયાનક બીજું કંઈ નથી.

રાજ્યસ્ય ભૂમેર્વિત્તસ્ય સ્ત્રિયો માનસ્ય તેજસઃ। માનિનોઽન્યસ્ય વા હેતોઃ શ્રીમદાન્ધાઃ ક્ષિપન્તિ હિ

રાજ્ય, જમીન, ધન, સ્ત્રી, માન કે તાકાત માટે, અહંકારથી અંધ બનીને, માણસો બીજાને—even પોતાના સગાંને—નાશ કરે છે.

તવેયં વિષમા બુદ્ધિઃ સર્વભૂતેષુ દુર્હૃદામ્। યન્મન્યસે સદાભદ્રં સુહૃદાં ભદ્રમજ્ઞવત્

કૃષ્ણ, તારા મનમાં બધાં પ્રાણીઓ માટે કઠોર વિચાર છે—દુષ્ટ લોકો માટે ખાસ. તું હંમેશા મિત્રોના કલ્યાણને બધાનું કલ્યાણ માને છે, જાણે તેઓ અજ્ઞાન હોય.

આત્મમોહો નૃણામેવ કલ્પતે દેવમાયયા। સુહૃદ્દુર્હૃદુદાસીન ઇતિ દેહાત્મમાનિનામ્

દેવમાયાના પ્રભાવથી મનુષ્યોમાં મોહ થાય છે; જે લોકો શરીરને જ પોતાનું માને છે, તેઓ કોઈને મિત્ર, કોઈને દુશ્મન, તો કોઈને ઉદાસીન માને છે.

એક એવ પરો હ્યાત્મા સર્વેષામપિ દેહિનામ્। નાનેવ ગૃહ્યતે મૂઢૈર્યથા જ્યોતિર્યથા નભઃ

બધા જીવોમાં એક જ સર્વોચ્ચ આત્મા છે; ભ્રમિત મનુષ્યો તેને જુદું જુદું માને છે, પણ એ તો એક જ છે—જેમ પ્રકાશ કે આકાશ ભાગે છે એમ લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં એ અખંડ છે.

દેહ આદ્યન્તવાનેષ દ્રવ્યપ્રાણગુણાત્મકઃ। આત્મન્યવિદ્યયા કૢપ્તઃ સંસારયતિ દેહિનમ્

આ શરીર આરંભ અને અંત ધરાવતું છે, પદાર્થ, પ્રાણ અને ગુણોથી બનેલું છે; અજ્ઞાનથી આત્મા પર આ શરીરનું કલ્પન થાય છે, અને એથી જીવ સંસારમાં ભટકે છે.