શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીરાજોવાચ। ભગવાન્ભીષ્મકસુતાં રુક્મિણીં રુચિરાનનામ્। રાક્ષસેન વિધાનેન ઉપયેમ ઇતિ શ્રુતમ્

રાજાએ પૂછ્યું: ભગવાને ભીષ્મકની સુંદર મુખવાળી પુત્રી રુક્મિણીને રાક્ષસ વિધિથી વિવાહ કરી, એવું સાંભળ્યું છે.

ભગવન્શ્રોતુમિચ્છામિ કૃષ્ણસ્યામિતતેજસઃ। યથા માગધશાલ્વાદીન્જિત્વા કન્યામુપાહરત્

પ્રભુ, હું સાંભળવા ઇચ્છું છું કે અનંત તેજવાળા કૃષ્ણે કેવી રીતે માગધ, શાલ્વ અને બીજા રાજાઓને જીત્યા પછી કન્યાને પોતાની પત્ની તરીકે લાવી.

બ્રહ્મન્કૃષ્ણકથાઃ પુણ્યા માધ્વીર્લોકમલાપહાઃ। કો નુ તૃપ્યેત શૃણ્વાનઃ શ્રુતજ્ઞો નિત્યનૂતનાઃ

બ્રાહ્મણ, કૃષ્ણની પવિત્ર અને મધુર કથાઓ, જે જગતના પાપો દૂર કરે છે અને વારંવાર સાંભળવા છતાં નવી જ લાગે છે, એવી વાતો સાંભળીને કોણ તૃપ્ત થાય?

શ્રીબાદરાયણિરુવાચ। રાજાસીદ્ભીષ્મકો નામ વિદર્ભાધિપતિર્મહાન્। તસ્ય પઞ્ચાભવન્પુત્રાઃ કન્યૈકા ચ વરાનના

શ્રી બાદરાયણીએ કહ્યું: વિદર્ભના મહાન રાજા ભીષ્મક નામના હતા. તેમને પાંચ પુત્રો અને એક અતિ સુંદર કન્યા હતી.

રુક્મ્યગ્રજો રુક્મરથો રુક્મબાહુરનન્તરઃ। રુક્મકેશો રુક્મમાલી રુક્મિણ્યેષા સ્વસા સતી

મોટા પુત્રનું નામ રુક્મી, પછી રુક્મરથ, પછી રુક્મબાહુ, રુક્મકેશ અને રુક્મમાલી. તેમની ધર્મપરાયણ બહેનનું નામ રુક્મિણી હતું.

સોપશ્રુત્ય મુકુન્દસ્ય રૂપવીર્યગુણશ્રિયઃ। ગૃહાગતૈર્ગીયમાનાસ્તં મેને સદૃશં પતિમ્

જ્યારે રુક્મિણીએ પોતાના ઘરે આવેલા લોકો પાસેથી મુકુંદના રૂપ, પરાક્રમ, ગુણ અને યશની વાતો સાંભળી, ત્યારે તેણે તેમને પોતાને યોગ્ય પતિ માન્યા.

તાં બુદ્ધિલક્ષણૌદાર્ય રૂપશીલગુણાશ્રયામ્। કૃષ્ણશ્ચ સદૃશીં ભાર્યાં સમુદ્વોઢું મનો દધે

કૃષ્ણે પણ રુક્મિણીની બુદ્ધિ, ઉદારતા, રૂપ અને ગુણો જોઈને મનમાં વિચાર્યું કે એ મારી યોગ્ય પત્ની બને.

બન્ધૂનામિચ્છતાં દાતું કૃષ્ણાય ભગિનીં નૃપ। તતો નિવાર્ય કૃષ્ણદ્વિડ્રુક્મી ચૈદ્યમમન્યત

જ્યારે રુક્મિણીના સગાઓએ તેને કૃષ્ણને આપવાનો વિચાર કર્યો, ત્યારે કૃષ્ણના દુશ્મન એવા તેના ભાઈ રુક્મીએ એમાં અવરોધ કર્યો અને શિશુપાલને પસંદ કર્યો.

તદવેત્યાસિતાપાઙ્ગી વૈદર્ભી દુર્મના ભૃશમ્। વિચિન્ત્યાપ્તં દ્વિજં કઞ્ચિત્કૃષ્ણાય પ્રાહિણોદ્દ્રુતમ્

આ વાત જાણીને, કાળી આંખોવાળી વિદર્ભકન્યા રુક્મિણી ખૂબ જ દુઃખી થઈ અને વિચાર કરીને એક વિશ્વાસુ બ્રાહ્મણને જલદી કૃષ્ણ પાસે મોકલ્યો.

દ્વારકાં સ સમભ્યેત્ય પ્રતીહારૈઃ પ્રવેશિતઃ। અપશ્યદાદ્યં પુરુષમાસીનં કાઞ્ચનાસને

બ્રાહ્મણ દ્વારકા પહોંચ્યા અને દ્વારપાળોએ તેમને અંદર લઈ ગયા. ત્યાં તેણે સુવર્ણ સિંહાસન પર બેઠેલા પરમ પુરુષને જોયા.

દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મણ્યદેવસ્તમવરુહ્ય નિજાસનાત્। ઉપવેશ્યાર્હયાં ચક્રે યથાત્માનં દિવૌકસઃ

બ્રાહ્મણને આવતાં જ, ભક્તવત્સલ ભગવાન પોતાના આસન પરથી ઊભા થયા, તેમને બેસાડ્યા અને દેવતાઓ પોતાને જેમ સન્માન આપે તેમ સન્માન આપ્યું.

તં ભુક્તવન્તં વિશ્રાન્તમુપગમ્ય સતાં ગતિઃ। પાણિનાભિમૃશન્પાદાવવ્યગ્રસ્તમપૃચ્છત

જ્યારે બ્રાહ્મણે ભોજન કરી આરામ કર્યો, ત્યારે સત્પુરુષોના આશ્રયદાતા કૃષ્ણ પાસે આવ્યા, તેમના પગ સ્પર્શ્યા અને સ્નેહપૂર્વક પૂછ્યું.

કચ્ચિદ્દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ ધર્મસ્તે વૃદ્ધસમ્મતઃ। વર્તતે નાતિકૃચ્છ્રેણ સન્તુષ્ટમનસઃ સદા

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, વડીલોએ માન્ય એવા તમારો ધર્મ સુખથી ચાલે છે ને? તમારું મન હંમેશાં સંતોષમાં રહે છે ને?

સન્તુષ્ટો યર્હિ વર્તેત બ્રાહ્મણો યેન કેનચિત્। અહીયમાનઃ સ્વદ્ધર્માત્સ હ્યસ્યાખિલકામધુક્

જે બ્રાહ્મણ જે મળે તેમાં સંતોષ રાખે છે અને પોતાના ધર્મમાં અડગ રહે છે, એ બધાં ઈચ્છાઓ પૂરી કરનાર બને છે.

અસન્તુષ્ટોઽસકૃલ્લોકાનાપ્નોત્યપિ સુરેશ્વરઃ। અકિઞ્ચનોઽપિ સન્તુષ્ટઃ શેતે સર્વાઙ્ગવિજ્વરઃ

જે સંતોષી નથી, એ ઈન્દ્ર જેવા દેવતા પણ વારંવાર જન્મમરણમાં ભટકે છે; પણ જે પાસે કંઈ નથી છતાં સંતોષી છે, એ નિરોગી થઈને સુવે છે.

વિપ્રાન્સ્વલાભસન્તુષ્ટાન્સાધૂન્ભૂતસુહૃત્તમાન્। નિરહઙ્કારિણઃ શાન્તાન્નમસ્યે શિરસા સકૃત્

જે બ્રાહ્મણો પોતાના ભાગ્યમાં જે મળે તેમાં સંતોષ રાખે છે, સારા છે, બધા જીવોના સારા મિત્ર છે, અહંકારરહિત અને શાંત છે, તેમને હું એકવાર માથું ઝૂકી પ્રણામ કરું છું.

કચ્ચિદ્વઃ કુશલં બ્રહ્મન્રાજતો યસ્ય હિ પ્રજાઃ। સુખં વસન્તિ વિષયે પાલ્યમાનાઃ સ મે પ્રિયઃ

બ્રાહ્મણ, તમારી કૂશળતા છે ને? જે રાજા પોતાના પ્રજાને સુખથી રાખે છે, એ મને ખૂબ પ્રિય છે.

યતસ્ત્વમાગતો દુર્ગં નિસ્તીર્યેહ યદિચ્છયા। સર્વં નો બ્રૂહ્યગુહ્યં ચેત્કિં કાર્યં કરવામ તે

તમે તમારી ઈચ્છાથી અનેક મુશ્કેલીઓ પાર કરીને અહીં આવ્યા છો, તો બધું ખુલ્લે હૃદયથી કહો, ખાસ કરીને જો કંઈ ગુપ્ત વાત હોય તો પણ, હું તમારા માટે શું કરું?

એવં સમ્પૃષ્ટસમ્પ્રશ્નો બ્રાહ્મણઃ પરમેષ્ઠિના। લીલાગૃહીતદેહેન તસ્મૈ સર્વમવર્ણયત્

આ રીતે પરમેશ્વરે સન્માનપૂર્વક પૂછ્યું ત્યારે, બ્રાહ્મણે ભગવાનના લીલામય સ્વરૂપ સમક્ષ સર્વ વાતો કહી સંભળાવી.

શ્રીરુક્મિણ્યુવાચ। શ્રુત્વા ગુણાન્ભુવનસુન્દર શૃણ્વતાં તે। નિર્વિશ્ય કર્ણવિવરૈર્હરતોઽઙ્ગતાપમ્। રૂપં દૃશાં દૃશિમતામખિલાર્થલાભં। ત્વય્યચ્યુતાવિશતિ ચિત્તમપત્રપં મે

શ્રી રુક્મિણીએ કહ્યું: હે જગતના સૌંદર્ય, જ્યારે મેં તમારા ગુણો સાંભળ્યા, જે સાંભળનારાના દુઃખ દૂર કરે છે, ત્યારે મારા કાનના રસ્તે એ ગુણોએ મારા મનને તમારી તરફ ખેંચી લીધું. હે અચ્યૂત, તમારી મૂર્તિ જોઈને, જે દર્શન કરનારાને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે, મારું મન નિર્લજ્જતાથી તમારી અંદર લીન થઈ ગયું છે.

કા ત્વા મુકુન્દ મહતી કુલશીલરૂપ। વિદ્યાવયોદ્રવિણધામભિરાત્મતુલ્યમ્। ધીરા પતિં કુલવતી ન વૃણીત કન્યા। કાલે નૃસિંહ નરલોકમનોઽભિરામમ્

હે મુકુંદ, કઈ એવી સજ્ઞાન અને સન્માનિત કુટુંબની કન્યા હશે, જે તમારા જેવા ગુણ, વય, રૂપ, વિદ્યા, ધન અને યશમાં સમાન પતિને પસંદ ન કરે? હે પુરુષસિંહ, તમે તો સર્વ મનુષ્યોના હૃદયને આનંદ આપો છો.

તન્મે ભવાન્ખલુ વૃતઃ પતિરઙ્ગ જાયામ્। આત્માર્પિતશ્ચ ભવતોઽત્ર વિભો વિધેહિ। મા વીરભાગમભિમર્શતુ ચૈદ્ય આરાદ્। ગોમાયુવન્મૃગપતેર્બલિમમ્બુજાક્ષ

હું તો તમને પતિ તરીકે પસંદ કરી ચૂકી છું; હવે કૃપા કરીને મને તમારી પત્ની તરીકે સ્વીકારો. હું તો મારા મન, શરીર બધું જ તમને અર્પણ કરી દીધું છે. હે કમળનેત્ર, વીરપત્નીનો ભાગ ચેદીરાજ, શિયાળ જેવું, સિંહ માટેના બલિ પર હાથ ન મૂકે.

પૂર્તેષ્ટદત્તનિયમવ્રતદેવવિપ્ર। ગુર્વર્ચનાદિભિરલં ભગવાન્પરેશઃ। આરાધિતો યદિ ગદાગ્રજ એત્ય પાણિં। ગૃહ્ણાતુ મે ન દમઘોષસુતાદયોઽન્યે

હે પરમેશ્વર, જો દાન, યજ્ઞ, વ્રત, દેવ-બ્રાહ્મણ અને ગુરુની સેવા દ્વારા હું તમને પ્રસન્ન કરી શકી હોઉં, તો તમે જ આવીને મારું હાથ પકડી લો, દમઘોષપુત્ર કે બીજાઓ નહીં.

શ્વો ભાવિનિ ત્વમજિતોદ્વહને વિદર્ભાન્। ગુપ્તઃ સમેત્ય પૃતનાપતિભિઃ પરીતઃ। નિર્મથ્ય ચૈદ્યમગધેન્દ્ર બલં પ્રસહ્ય। માં રાક્ષસેન વિધિનોદ્વહ વીર્યશુલ્કામ્

હે અજિત, આવતી કાલે જ્યારે તમે વિદર્ભમાં લગ્ન માટે આવો, ત્યારે તમારી સેના સાથે ગુપ્ત રીતે આવીને ચેદી અને મગધના સૈન્યને હરાવી, રાક્ષસ વિધિ પ્રમાણે, વીર્યશુલ્કા તરીકે મને જીતો.

અન્તઃપુરાન્તરચરીમનિહત્ય બન્ધૂન્। ત્વામુદ્વહે કથમિતિ પ્રવદામ્યુપાયમ્। પૂર્વેદ્યુરસ્તિ મહતી કુલદેવયાત્રા। યસ્યાં બહિર્નવવધૂર્ગિરિજામુપેયાત્

તમે વિચારતા હોવ કે, પરિવારજનોના રક્ષણ હેઠળ રહેલી મને તમે કેવી રીતે વિવાહ કરી શકો, તો હું ઉપાય કહું છું: લગ્નના એક દિવસ પહેલા કુળદેવીની મોટી યાત્રા છે, જેમાં નવી વધૂ ગિરિજાની પૂજા માટે બહાર જાય છે.

યસ્યાઙ્ઘ્રિપઙ્કજરજઃસ્નપનં મહાન્તો। વાઞ્છન્ત્યુમાપતિરિવાત્મતમોઽપહત્યૈ। યર્હ્યમ્બુજાક્ષ ન લભેય ભવત્પ્રસાદં। જહ્યામસૂન્વ્રતકૃશાન્શતજન્મભિઃ સ્યાત્

જેઓના ચરણરજમાં મહાન પુરુષો સ્નાન કરવા ઇચ્છે છે, જેમ કે ઉમાપતિ પણ પોતાના અંધકારને દૂર કરવા માટે કરે છે, હે કમળનેત્ર, જો તમારો પ્રસાદ મને ન મળે, તો હું વ્રતથી ક્ષીણ થયેલા આ પ્રાણોને અનેક જન્મ સુધી ત્યાગી દઉં.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ। ઇત્યેતે ગુહ્યસન્દેશા યદુદેવ મયા હૃતાઃ। વિમૃશ્ય કર્તું યચ્ચાત્ર ક્રિયતાં તદનન્તરમ્

બ્રાહ્મણે કહ્યું: આ રીતે, યદુકુળની કન્યાના ગુપ્ત સંદેશો હું લઈને આવ્યો છું. હવે તમે વિચારો અને જે યોગ્ય હોય તે કરો.

અથ ત્રિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ 10.53 શ્રીશુક ઉવાચ। વૈદર્ભ્યાઃ સ તુ સન્દેશં નિશમ્ય યદુનન્દનઃ। પ્રગૃહ્ય પાણિના પાણિં પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્

શુકદેવજી કહે છે: વિદર્ભની રાજકુમારીનો સંદેશ સાંભળીને, યદુનંદન શ્રીકૃષ્ણે બ્રાહ્મણનો હાથ પકડી સ્મિત સાથે કહ્યું.

શ્રીભગવાનુવાચ। તથાહમપિ તચ્ચિત્તો નિદ્રાં ચ ન લભે નિશિ। વેદાહમ્રુક્મિણા દ્વેષાન્મમોદ્વાહો નિવારિતઃ

ભગવાને કહ્યું: હું પણ એના વિચારોમાં રાતે ઊંઘી શકતો નથી. હું જાણું છું કે રુક્મિણીના ભાઈએ દુશ્મનાવટથી મારું લગ્ન રોક્યું છે.