શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીશુક ઉવાચ। ઇત્યુક્તસ્તં પ્રણમ્યાહ મુચુકુન્દો મુદાન્વિતઃ। જ્ઞાત્વા નારાયણં દેવં ગર્ગવાક્યમનુસ્મરન્

શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આમ કહ્યું ત્યારે, મુચુકુંદે આનંદપૂર્વક તેમને વંદન કર્યું, નારાયણને ઓળખી લીધો અને ગર્ગમુનિના વચનને યાદ કર્યો.

શ્રીમુચુકુન્દ ઉવાચ। વિમોહિતોઽયં જન ઈશ માયયા ત્વદીયયા ત્વાં ન ભજત્યનર્થદૃક્। સુખાય દુઃખપ્રભવેષુ સજ્જતે ગૃહેષુ યોષિત્પુરુષશ્ચ વઞ્ચિતઃ

મુચુકુંદે કહ્યું: હે ઈશ્વર, લોકો તમારી માયાથી ભ્રમિત થાય છે અને તમને ભજે નથી; તેઓ દુઃખમાત્રને જ સાચું માને છે. સુખની આશાએ ઘર, સ્ત્રી અને પુરુષમાં આસક્ત થાય છે અને છેતરાઈ જાય છે.

લબ્ધ્વા જનો દુર્લભમત્ર માનુષં। કથઞ્ચિદવ્યઙ્ગમયત્નતોઽનઘ। પાદારવિન્દં ન ભજત્યસન્મતિર્। ગૃહાન્ધકૂપે પતિતો યથા પશુઃ

હે પાપરહિત, જે મનુષ્યને દુર્લભ માનવ જન્મ સરળતાથી, નિરોગી શરીર સાથે મળે છે, છતાં પણ ભટકેલી બુદ્ધિને કારણે તારા પાવન ચરણોમાં ભક્તિ કરતો નથી, એ ઘરના અંધ કૂવામાં પડેલા પશુની જેમ દુઃખમાં ફસાઈ જાય છે.

મમૈષ કાલોઽજિત નિષ્ફલો ગતો રાજ્યશ્રિયોન્નદ્ધમદસ્ય ભૂપતેઃ। મર્ત્યાત્મબુદ્ધેઃ સુતદારકોશભૂષ્વાસજ્જમાનસ્ય દુરન્તચિન્તયા

હે અજિત, મારું જીવન વ્યર્થ જતું રહ્યું, કારણ કે હું રાજસુખમાં મગ્ન રહી, રાજપદના ગર્વમાં ચૂર હતો, પોતાને ફક્ત નાશવાન શરીર માનતો રહ્યો અને સંતાનો, પત્ની, ધન-દોલત અને સંપત્તિમાં જ મગ્ન રહી, અનંત ચિંતાઓમાં પીડાતો રહ્યો.

કલેવરેઽસ્મિન્ઘટકુડ્યસન્નિભે। નિરૂઢમાનો નરદેવ ઇત્યહમ્। વૃતો રથેભાશ્વપદાત્યનીકપૈર્। ગાં પર્યટંસ્ત્વાગણયન્સુદુર્મદઃ

આ માટીના ઘડાની જેમ નાશવાન શરીરમાં હું 'મનુષ્યોમાં રાજા' તરીકે સ્થાપિત થયો, રથ, હાથી, ઘોડા અને સેના સાથે ધરતી પર ગર્વથી ફરતો રહ્યો અને બીજાને કંઈ ગણતો પણ નહોતો.

પ્રમત્તમુચ્ચૈરિતિકૃત્યચિન્તયા પ્રવૃદ્ધલોભં વિષયેષુ લાલસમ્। ત્વમપ્રમત્તઃ સહસાભિપદ્યસે ક્ષુલ્લેલિહાનોઽહિરિવાખુમન્તકઃ

હું મોહમાં પડેલો, ઊંચા વિચારોમાં અને 'આગળ શું કરવું' એની ચિંતામાં ગુમ હતો, વિષયભોગની લાલચ સતત વધતી જતી હતી; પણ, હે અંતક, તું તો કદી મોહમાં પડતો નથી, અચાનક આવી જાય છે, જેમ સાપ ઉંદરના બિલને ચાટતો હોય.

પુરા રથૈર્હેમપરિષ્કૃતૈશ્ચરન્। મતંગજૈર્વા નરદેવસંજ્ઞિતઃ। સ એવ કાલેન દુરત્યયેન તે। કલેવરો વિટ્કૃમિભસ્મસંજ્ઞિતઃ

ક્યારેક હું સોનાથી શોભાયમાન રથમાં કે મહાન હાથી પર બેઠો 'મનુષ્યોમાં રાજા' કહેવાતો હતો; પણ એ જ શરીર, સમયની અપરાધ્ય ગતિથી, અંતે માટી, કીડા કે રાખમાં ફેરવાઈ જાય છે.

નિર્જિત્ય દિક્ચક્રમભૂતવિગ્રહો વરાસનસ્થઃ સમરાજવન્દિતઃ। ગૃહેષુ મૈથુન્યસુખેષુ યોષિતાં ક્રીડામૃગઃ પૂરુષ ઈશ નીયતે

દિશાઓને જીત્યા પછી, વિશાળ રૂપ ધારણ કરી, ઉત્તમ સિંહાસન પર બેસી, બીજા રાજાઓ દ્વારા સન્માનિત થઈ, એ મનુષ્ય ઘરમાં સ્ત્રીઓના ભોગવિલાસમાં રમકડા જેવા બની જાય છે, જેમ શિકાર માટે પકડાયેલું પ્રાણી હોય.

કરોતિ કર્માણિ તપઃસુનિષ્ઠિતો નિવૃત્તભોગસ્તદપેક્ષયાદદત્। પુનશ્ચ ભૂયાસમહં સ્વરાડિતિ પ્રવૃદ્ધતર્ષો ન સુખાય કલ્પતે

કોઈ મનુષ્ય કર્મ કરે, તપમાં સ્થિર રહે, વિષયભોગથી દૂર રહે, જરૂર મુજબ દાન આપે, તો પણ ફરીથી 'હું સ્વરાજ્ય પ્રાપ્ત કરું' એવી ઇચ્છા કરે છે; અને એ વધતી લાલચથી કદી સુખ પામતો નથી.

ભવાપવર્ગો ભ્રમતો યદા ભવેજ્જનસ્ય તર્હ્યચ્યુત સત્સમાગમઃ। સત્સઙ્ગમો યર્હિ તદૈવ સદ્ગતૌ પરાવરેશે ત્વયિ જાયતે મતિઃ

હે અચ્યૂત, જ્યારે મનુષ્ય સંસારમાં ભટક્યા પછી મુક્તિ પામે છે, ત્યારે તેને સજ્જનોનો સંગ મળે છે; અને એ સજ્જન સંગથી, એ જ ક્ષણે, સર્વના સ્વામી તારી ભક્તિ જન્મે છે.

મન્યે મમાનુગ્રહ ઈશ તે કૃતો રાજ્યાનુબન્ધાપગમો યદૃચ્છયા। યઃ પ્રાર્થ્યતે સાધુભિરેકચર્યયા વનં વિવિક્ષદ્ભિરખણ્ડભૂમિપૈઃ

હે ઈશ્વર, હું માનું છું કે તારી કૃપાથી જ અચાનક રાજપદ પ્રત્યેનો મારો મોહ દૂર થયો છે—જેને સાધુઓ એકાંત જીવન માટે, અખંડ ધરતી છોડીને, વનમાં જવા ઇચ્છે છે.

ન કામયેઽન્યં તવ પાદસેવનાદકિઞ્ચનપ્રાર્થ્યતમાદ્વરં વિભો। આરાધ્ય કસ્ત્વાં હ્યપવર્ગદં હરે વૃણીત આર્યો વરમાત્મબન્ધનમ્

હે પ્રભુ, તારા ચરણસેવાથી વિના બીજું કોઈ પણ વરદાન હું ઇચ્છતો નથી, જે નિઃસ્વ લોકો માટે પણ સૌથી વધુ ઇચ્છનીય છે; કારણ કે, હે મુક્તિદાતા, તારી આરાધના કર્યા પછી કોણ આત્માને બાંધનારા અન્ય કોઈ વરદાનની માંગ કરશે?

તસ્માદ્વિસૃજ્યાશિષ ઈશ સર્વતો રજસ્તમઃસત્ત્વગુણાનુબન્ધનાઃ। નિરઞ્જનં નિર્ગુણમદ્વયં પરં ત્વાં જ્ઞાપ્તિમાત્રં પુરુષં વ્રજામ્યહમ્

હે ઈશ્વર, તેથી હું સર્વત્રની, રજ, તમસ અને સત્વ ગુણથી બંધાયેલી તમામ ઈચ્છાઓ છોડી, માત્ર તને જ—નિર્મળ, ગુણરહિત, અદ્વિતીય, પરમ, જ્ઞાનમાત્ર સ્વરૂપે તને જ—શરણું લઉં છું.

ચિરમિહ વૃજિનાર્તસ્તપ્યમાનોઽનુતાપૈર્। અવિતૃષષડમિત્રોઽલબ્ધશાન્તિઃ કથઞ્ચિત્। શરણદ સમુપેતસ્ત્વત્પદાબ્જં પરાત્મન્। અભયમૃતમશોકં પાહિ માપન્નમીશ

હું અહીં લાંબા સમયથી દુઃખ અને પસ્તાવામાં તપતો રહ્યો, તરસ જેવા શત્રુઓથી પીડાતો, કદી શાંતિ ન મળતી; પણ હવે, હે શરણદાતા પરમાત્મા, હું તારા પાવન ચરણોમાં આવી ગયો છું. હે ઈશ, મને નિર્ભયતા, અમરતા અને શોકમુક્તિ આપીને રક્ષા કર.

શ્રીભગવાનુવાચ। સાર્વભૌમ મહારાજ મતિસ્તે વિમલોર્જિતા। વરૈઃ પ્રલોભિતસ્યાપિ ન કામૈર્વિહતા યતઃ

ભગવાને કહ્યું: હે મહારાજ, ધરતીના શાસક, તારો મન શુદ્ધ અને દૃઢ છે, કારણ કે વરદાનોથી લલચાવ્યા છતાં પણ તું ઈચ્છાઓથી કદી ડગ્યો નથી.

પ્રલોભિતો વરૈર્યત્ત્વમપ્રમાદાય વિદ્ધિ તત્। ન ધીરેકાન્તભક્તાનામાશીર્ભિર્ભિદ્યતે ક્વચિત્

વરદાનોથી તને લલચાવાયું એ તારી સતર્કતા જાંચવા માટે હતું; કારણ કે એકાંત ભક્તોના મન કદી આશીર્વાદથી ડગતું નથી.

યુઞ્જાનાનામભક્તાનાં પ્રાણાયામાદિભિર્મનઃ। અક્ષીણવાસનં રાજન્દૃશ્યતે પુનરુત્થિતમ્

હે રાજા, જે લોકો યોગ કરે છે પણ ભક્તિ વિના છે, તેમના મનમાં રહેલી ઈચ્છાઓ શાંત થયા પછી પણ ફરીથી ઉઠે છે, ભલે પ્રાણાયામ વગેરે દ્વારા મનને વશમાં લીધું હોય.

વિચરસ્વ મહીં કામં મય્યાવેશિતમાનસઃ। અસ્ત્વેવં નિત્યદા તુભ્યં ભક્તિર્મય્યનપાયિની

તારું મન મારી ભક્તિમાં લીન રાખીને, તું ઈચ્છા મુજબ ધરતી પર ફર; અને તને હંમેશા મારી અવિચલ ભક્તિ મળે એવી મારી કૃપા રહે.

ક્ષાત્રધર્મસ્થિતો જન્તૂન્ન્યવધીર્મૃગયાદિભિઃ। સમાહિતસ્તત્તપસા જહ્યઘં મદુપાશ્રિતઃ

તમે ક્ષત્રિય ધર્મમાં રહી, શિકાર વગેરે દ્વારા જીવોને માર્યા છે; પણ હવે આ તપસ્યામાં મન એકાગ્ર રાખીને અને મારું શરણ લીધા પછી, પાપનો ત્યાગ કરો.

જન્મન્યનન્તરે રાજન્સર્વભૂતસુહૃત્તમઃ। ભૂત્વા દ્વિજવરસ્ત્વં વૈ મામુપૈષ્યસિ કેવલમ્

હે રાજા, આગામી જન્મમાં તું સર્વ જીવનો સારો મિત્ર અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બનશે, અને અંતે માત્ર મને જ પ્રાપ્ત કરેશે.

અથ દ્વિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ 10.52 શ્રીશુક ઉવાચ। ઇત્થં સોઽનુગ્રહીતોઽઙ્ગ કૃષ્ણેનેક્ષ્વાકુ નન્દનઃ। તં પરિક્રમ્ય સન્નમ્ય નિશ્ચક્રામ ગુહામુખાત્

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: હે પ્રિય, કૃષ્ણના કૃપાથી ઇક્ષ્વાકુવંશી રાજા આનંદિત થયો, કૃષ્ણની પરિક્રમા કરી, નમસ્કાર કરીને ગુફાના દ્વારેથી બહાર નીકળી ગયો.

સંવીક્ષ્ય ક્ષુલ્લકાન્મર્ત્યાન્પશૂન્વીરુદ્વનસ્પતીન્। મત્વા કલિયુગં પ્રાપ્તં જગામ દિશમુત્તરામ્

તેને નાના માણસો, પશુઓ, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષો જોઈને સમજાયું કે કળિયુગ આવી ગયો છે, એટલે તે ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યો ગયો.

તપઃશ્રદ્ધાયુતો ધીરો નિઃસઙ્ગો મુક્તસંશયઃ। સમાધાય મનઃ કૃષ્ણે પ્રાવિશદ્ગન્ધમાદનમ્

તે તપ અને શ્રદ્ધાથી ભરપૂર, નિડર અને નિઃસંશય બની, કૃષ્ણમાં મન એકાગ્ર કરીને ગંધમાદન પર્વતમાં પ્રવેશ્યો.

બદર્યાશ્રમમાસાદ્ય નરનારાયણાલયમ્। સર્વદ્વન્દ્વસહઃ શાન્તસ્તપસારાધયદ્ધરિમ્

બદરી આશ્રમ, જ્યાં નર અને નારાયણ નિવાસ કરે છે, ત્યાં પહોંચી, તે સર્વ દુઃખ-સુખ સહન કરી, શાંત મનથી તપ દ્વારા હરિની ઉપાસના કરવા લાગ્યો.

ભગવાન્પુનરાવ્રજ્ય પુરીં યવનવેષ્ટિતામ્। હત્વા મ્લેચ્છબલં નિન્યે તદીયં દ્વારકાં ધનમ્

ભગવાન ફરીથી યવનોથી ઘેરાયેલી નગરીમાં ગયા, મ્લેચ્છોની સેના નાશ કરી અને તેમનું ધન દ્વારકામાં લઈ ગયા.

નીયમાને ધને ગોભિર્નૃભિશ્ચાચ્યુતચોદિતૈઃ। આજગામ જરાસન્ધસ્ત્રયોવિંશત્યનીકપઃ

જ્યારે ધન, ગાયો અને માણસો અચ્યૂતના આદેશે લઈ જવામાં આવતું હતું, ત્યારે જરાસંધ, જેની પાસે ત્રીસ સેના હતી, ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

વિલોક્ય વેગરભસં રિપુસૈન્યસ્ય માધવૌ। મનુષ્યચેષ્ટામાપન્નૌ રાજન્દુદ્રુવતુર્દ્રુતમ્

શત્રુની સેના ઝડપથી આગળ આવી રહી છે તે જોઈને, બંને માધવોએ માનવીઓ જેવી રીત અપનાવી અને રાજા, ઝડપથી ભાગી ગયા.

વિહાય વિત્તં પ્રચુરમભીતૌ ભીરુભીતવત્। પદ્ભ્યાં પલાશાભ્યાં ચેલતુર્બહુયોજનમ્

ઘણું ધન છોડી, ભયરહિત હોવા છતાં ભયભીતની જેમ, કમળ જેવા પગથી ઘણા યોજન દૂર ચાલ્યા.

પલાયમાનૌ તૌ દૃષ્ટ્વા માગધઃ પ્રહસન્બલી। અન્વધાવદ્રથાનીકૈરીશયોરપ્રમાણવિત્

બન્ને ભાગતા જોઈને, મગધના શક્તિશાળી રાજાએ હસી, પોતાના રથ અને સેના સાથે તેમનો પીછો કર્યો, પણ તેમનું સાચું શક્તિ જાણતો નહોતો.