શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કિં સ્વિત્તેજસ્વિનાં તેજો ભગવાન્વા વિભાવસુઃ। સૂર્યઃ સોમો મહેન્દ્રો વા લોકપાલો પરોઽપિ વા

પ્રભુ, અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર, લોકપાલ કે બીજાં કોઈ તેજસ્વી દેવતાઓનું તેજ પણ, તમારી સામે શું છે?

મન્યે ત્વાં દેવદેવાનાં ત્રયાણાં પુરુષર્ષભમ્। યદ્બાધસે ગુહાધ્વાન્તં પ્રદીપઃ પ્રભયા યથા

હું તમને દેવતાઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ માનું છું, કેમ કે તમે ગુફાના અંધકારને દીપકની જેમ તમારી કિરણથી દૂર કરો છો.

શુશ્રૂષતામવ્યલીકમસ્માકં નરપુઙ્ગવ। સ્વજન્મ કર્મ ગોત્રં વા કથ્યતાં યદિ રોચતે

હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, અમે નિષ્ઠાપૂર્વક તમારી સેવા કરવા ઇચ્છીએ છીએ. જો તમને ગમે તો, કૃપા કરીને તમારો જન્મ, કર્મ અને વંશ વિશે અમને કહો.

વયં તુ પુરુષવ્યાઘ્ર ઐક્ષ્વાકાઃ ક્ષત્રબન્ધવઃ। મુચુકુન્દ ઇતિ પ્રોક્તો યૌવનાશ્વાત્મજઃ પ્રભો

હે પુરુષશાર્દૂલ, અમે ઇક્ષ્વાકુ વંશના ક્ષત્રિય છીએ. હું યુવનાશ્વનો પુત્ર મુચુકુંદ કહેવાય છું, પ્રભુ.

ચિરપ્રજાગરશ્રાન્તો નિદ્રયાપહતેન્દ્રિયઃ। શયેઽસ્મિન્વિજને કામં કેનાપ્યુત્થાપિતોઽધુના

લાંબા સમયથી જાગતા રહેતાં હું થાકી ગયો હતો, ઊંઘથી ઇન્દ્રિયોએ શક્તિ ગુમાવી હતી, અને અહીં એકલાં સૂતો હતો, ત્યાં કોઈએ મને હમણાં જ જગાડ્યો.

સોઽપિ ભસ્મીકૃતો નૂનમાત્મીયેનૈવ પાપ્મના। અનન્તરં ભવાન્શ્રીમાંલ્લક્ષિતોઽમિત્રશાસનઃ

તે પણ ચોક્કસપણે પોતાના પાપના કારણે ભસ્મ થયો હશે. તરત પછી, દુશ્મનોને દમન કરનારા, તમે, પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી, અહીં દેખાયા.

તેજસા તેઽવિષહ્યેણ ભૂરિ દ્રષ્ટું ન શક્નુમઃ। હતૌજસા મહાભાગ માનનીયોઽસિ દેહિનામ્

તમારું તેજ એટલું અસહ્ય છે કે અમે તમારી તરફ જોઈ શકતા નથી. હે મહાભાગ્યશાળી, તમે સર્વ પ્રાણીઓમાં પૂજનીય છો.

એવં સમ્ભાષિતો રાજ્ઞા ભગવાન્ભૂતભાવનઃ। પ્રત્યાહ પ્રહસન્વાણ્યા મેઘનાદગભીરયા

રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, સર્વ જીવોના સર્જનહાર ભગવાને હસતાં હસતાં, મેઘના ગર્જનાની જેમ ગૂંજી ઊઠેલી વાણીમાં ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીભગવાનુવાચ। જન્મકર્માભિધાનાનિ સન્તિ મેઽઙ્ગ સહસ્રશઃ। ન શક્યન્તેઽનુસઙ્ખ્યાતુમનન્તત્વાન્મયાપિ હિ

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે મિત્ર, મારા જન્મ, કર્મ અને નામ તો હજારો છે; એ અનંત હોવાથી હું પણ એ બધાં ગણાવી શકતો નથી.

ક્વચિદ્રજાંસિ વિમમે પાર્થિવાન્યુરુજન્મભિઃ। ગુણકર્માભિધાનાનિ ન મે જન્માનિ કર્હિચિત્

ક્યારેક મેં મહાન આત્માઓ સાથે ધરતી પર જન્મો તપાસ્યા છે, પણ મારા જન્મ ક્યારેય ગુણ, કર્મ કે નામથી બંધાતા નથી.

કાલત્રયોપપન્નાનિ જન્મકર્માણિ મે નૃપ। અનુક્રમન્તો નૈવાન્તં ગચ્છન્તિ પરમર્ષયઃ

હે રાજા, મારા જન્મ અને કર્મ ત્રણેય કાળમાં વ્યાપેલા છે; મહાન ઋષિઓ પણ એનું ક્રમશઃ અનુસરણ કરે તો પણ અંત સુધી પહોંચી શકતા નથી.

તથાપ્યદ્યતનાન્યઙ્ગ શૃણુષ્વ ગદતો મમ। વિજ્ઞાપિતો વિરિઞ્ચેન પુરાહં ધર્મગુપ્તયે

તથાપિ, હે મિત્ર, હવે મારા વર્તમાન અવતાર વિશે કહું છું, સાંભળો. પહેલાં બ્રહ્માજીએ ધર્મની રક્ષા માટે મને વિનંતી કરી હતી.

ભૂમેર્ભારાયમાણાનામસુરાણાં ક્ષયાય ચ। અવતીર્ણો યદુકુલે ગૃહ આનકદુન્દુભેઃ। વદન્તિ વાસુદેવેતિ વસુદેવસુતં હિ મામ્

પૃથ્વીનો ભાર હળવો કરવા અને અસુરોનો વિનાશ કરવા માટે, હું યદુ વંશમાં, અનકદુંદુભિના ઘરમાં અવતર્યો છું. લોકો મને વાસુદેવ, વસુદેવનો પુત્ર કહે છે.

કાલનેમિર્હતઃ કંસઃ પ્રલમ્બાદ્યાશ્ચ સદ્દ્વિષઃ। અયં ચ યવનો દગ્ધો રાજંસ્તે તિગ્મચક્ષુષા

કાલનેમિ, કંસ, પ્રલંબ અને બીજા દુષ્ટો માર્યા ગયા છે; આ યવન પણ, હે રાજન, તમારી તીવ્ર દૃષ્ટિથી ભસ્મ થયો છે.

સોઽહં તવાનુગ્રહાર્થં ગુહામેતામુપાગતઃ। પ્રાર્થિતઃ પ્રચુરં પૂર્વં ત્વયાહં ભક્તવત્સલઃ

હું અહીં ગુફામાં ખાસ તારી કૃપા માટે આવ્યો છું; તું પહેલાં ઘણી વાર મને પ્રાર્થના કરી હતી, અને હું ભક્તો પર હંમેશા પ્રસન્ન રહું છું.

વરાન્વૃણીષ્વ રાજર્ષે સર્વાન્કામાન્દદામિ તે। માં પ્રસન્નો જનઃ કશ્ચિન્ન ભૂયોઽર્હતિ શોચિતુમ્

હે રાજર્ષિ, તું જે ઇચ્છે તે વર માગ. હું તારી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીશ. જેને મારી કૃપા મળે છે, તેને ફરી ક્યારેય દુઃખ થતું નથી.

શ્રીશુક ઉવાચ। ઇત્યુક્તસ્તં પ્રણમ્યાહ મુચુકુન્દો મુદાન્વિતઃ। જ્ઞાત્વા નારાયણં દેવં ગર્ગવાક્યમનુસ્મરન્

શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને આમ કહ્યું ત્યારે, મુચુકુંદે આનંદપૂર્વક તેમને વંદન કર્યું, નારાયણને ઓળખી લીધો અને ગર્ગમુનિના વચનને યાદ કર્યો.

શ્રીમુચુકુન્દ ઉવાચ। વિમોહિતોઽયં જન ઈશ માયયા ત્વદીયયા ત્વાં ન ભજત્યનર્થદૃક્। સુખાય દુઃખપ્રભવેષુ સજ્જતે ગૃહેષુ યોષિત્પુરુષશ્ચ વઞ્ચિતઃ

મુચુકુંદે કહ્યું: હે ઈશ્વર, લોકો તમારી માયાથી ભ્રમિત થાય છે અને તમને ભજે નથી; તેઓ દુઃખમાત્રને જ સાચું માને છે. સુખની આશાએ ઘર, સ્ત્રી અને પુરુષમાં આસક્ત થાય છે અને છેતરાઈ જાય છે.

લબ્ધ્વા જનો દુર્લભમત્ર માનુષં। કથઞ્ચિદવ્યઙ્ગમયત્નતોઽનઘ। પાદારવિન્દં ન ભજત્યસન્મતિર્। ગૃહાન્ધકૂપે પતિતો યથા પશુઃ

હે પાપરહિત, જે મનુષ્યને દુર્લભ માનવ જન્મ સરળતાથી, નિરોગી શરીર સાથે મળે છે, છતાં પણ ભટકેલી બુદ્ધિને કારણે તારા પાવન ચરણોમાં ભક્તિ કરતો નથી, એ ઘરના અંધ કૂવામાં પડેલા પશુની જેમ દુઃખમાં ફસાઈ જાય છે.

મમૈષ કાલોઽજિત નિષ્ફલો ગતો રાજ્યશ્રિયોન્નદ્ધમદસ્ય ભૂપતેઃ। મર્ત્યાત્મબુદ્ધેઃ સુતદારકોશભૂષ્વાસજ્જમાનસ્ય દુરન્તચિન્તયા

હે અજિત, મારું જીવન વ્યર્થ જતું રહ્યું, કારણ કે હું રાજસુખમાં મગ્ન રહી, રાજપદના ગર્વમાં ચૂર હતો, પોતાને ફક્ત નાશવાન શરીર માનતો રહ્યો અને સંતાનો, પત્ની, ધન-દોલત અને સંપત્તિમાં જ મગ્ન રહી, અનંત ચિંતાઓમાં પીડાતો રહ્યો.

કલેવરેઽસ્મિન્ઘટકુડ્યસન્નિભે। નિરૂઢમાનો નરદેવ ઇત્યહમ્। વૃતો રથેભાશ્વપદાત્યનીકપૈર્। ગાં પર્યટંસ્ત્વાગણયન્સુદુર્મદઃ

આ માટીના ઘડાની જેમ નાશવાન શરીરમાં હું 'મનુષ્યોમાં રાજા' તરીકે સ્થાપિત થયો, રથ, હાથી, ઘોડા અને સેના સાથે ધરતી પર ગર્વથી ફરતો રહ્યો અને બીજાને કંઈ ગણતો પણ નહોતો.

પ્રમત્તમુચ્ચૈરિતિકૃત્યચિન્તયા પ્રવૃદ્ધલોભં વિષયેષુ લાલસમ્। ત્વમપ્રમત્તઃ સહસાભિપદ્યસે ક્ષુલ્લેલિહાનોઽહિરિવાખુમન્તકઃ

હું મોહમાં પડેલો, ઊંચા વિચારોમાં અને 'આગળ શું કરવું' એની ચિંતામાં ગુમ હતો, વિષયભોગની લાલચ સતત વધતી જતી હતી; પણ, હે અંતક, તું તો કદી મોહમાં પડતો નથી, અચાનક આવી જાય છે, જેમ સાપ ઉંદરના બિલને ચાટતો હોય.

પુરા રથૈર્હેમપરિષ્કૃતૈશ્ચરન્। મતંગજૈર્વા નરદેવસંજ્ઞિતઃ। સ એવ કાલેન દુરત્યયેન તે। કલેવરો વિટ્કૃમિભસ્મસંજ્ઞિતઃ

ક્યારેક હું સોનાથી શોભાયમાન રથમાં કે મહાન હાથી પર બેઠો 'મનુષ્યોમાં રાજા' કહેવાતો હતો; પણ એ જ શરીર, સમયની અપરાધ્ય ગતિથી, અંતે માટી, કીડા કે રાખમાં ફેરવાઈ જાય છે.

નિર્જિત્ય દિક્ચક્રમભૂતવિગ્રહો વરાસનસ્થઃ સમરાજવન્દિતઃ। ગૃહેષુ મૈથુન્યસુખેષુ યોષિતાં ક્રીડામૃગઃ પૂરુષ ઈશ નીયતે

દિશાઓને જીત્યા પછી, વિશાળ રૂપ ધારણ કરી, ઉત્તમ સિંહાસન પર બેસી, બીજા રાજાઓ દ્વારા સન્માનિત થઈ, એ મનુષ્ય ઘરમાં સ્ત્રીઓના ભોગવિલાસમાં રમકડા જેવા બની જાય છે, જેમ શિકાર માટે પકડાયેલું પ્રાણી હોય.

કરોતિ કર્માણિ તપઃસુનિષ્ઠિતો નિવૃત્તભોગસ્તદપેક્ષયાદદત્। પુનશ્ચ ભૂયાસમહં સ્વરાડિતિ પ્રવૃદ્ધતર્ષો ન સુખાય કલ્પતે

કોઈ મનુષ્ય કર્મ કરે, તપમાં સ્થિર રહે, વિષયભોગથી દૂર રહે, જરૂર મુજબ દાન આપે, તો પણ ફરીથી 'હું સ્વરાજ્ય પ્રાપ્ત કરું' એવી ઇચ્છા કરે છે; અને એ વધતી લાલચથી કદી સુખ પામતો નથી.

ભવાપવર્ગો ભ્રમતો યદા ભવેજ્જનસ્ય તર્હ્યચ્યુત સત્સમાગમઃ। સત્સઙ્ગમો યર્હિ તદૈવ સદ્ગતૌ પરાવરેશે ત્વયિ જાયતે મતિઃ

હે અચ્યૂત, જ્યારે મનુષ્ય સંસારમાં ભટક્યા પછી મુક્તિ પામે છે, ત્યારે તેને સજ્જનોનો સંગ મળે છે; અને એ સજ્જન સંગથી, એ જ ક્ષણે, સર્વના સ્વામી તારી ભક્તિ જન્મે છે.

મન્યે મમાનુગ્રહ ઈશ તે કૃતો રાજ્યાનુબન્ધાપગમો યદૃચ્છયા। યઃ પ્રાર્થ્યતે સાધુભિરેકચર્યયા વનં વિવિક્ષદ્ભિરખણ્ડભૂમિપૈઃ

હે ઈશ્વર, હું માનું છું કે તારી કૃપાથી જ અચાનક રાજપદ પ્રત્યેનો મારો મોહ દૂર થયો છે—જેને સાધુઓ એકાંત જીવન માટે, અખંડ ધરતી છોડીને, વનમાં જવા ઇચ્છે છે.

ન કામયેઽન્યં તવ પાદસેવનાદકિઞ્ચનપ્રાર્થ્યતમાદ્વરં વિભો। આરાધ્ય કસ્ત્વાં હ્યપવર્ગદં હરે વૃણીત આર્યો વરમાત્મબન્ધનમ્

હે પ્રભુ, તારા ચરણસેવાથી વિના બીજું કોઈ પણ વરદાન હું ઇચ્છતો નથી, જે નિઃસ્વ લોકો માટે પણ સૌથી વધુ ઇચ્છનીય છે; કારણ કે, હે મુક્તિદાતા, તારી આરાધના કર્યા પછી કોણ આત્માને બાંધનારા અન્ય કોઈ વરદાનની માંગ કરશે?

તસ્માદ્વિસૃજ્યાશિષ ઈશ સર્વતો રજસ્તમઃસત્ત્વગુણાનુબન્ધનાઃ। નિરઞ્જનં નિર્ગુણમદ્વયં પરં ત્વાં જ્ઞાપ્તિમાત્રં પુરુષં વ્રજામ્યહમ્

હે ઈશ્વર, તેથી હું સર્વત્રની, રજ, તમસ અને સત્વ ગુણથી બંધાયેલી તમામ ઈચ્છાઓ છોડી, માત્ર તને જ—નિર્મળ, ગુણરહિત, અદ્વિતીય, પરમ, જ્ઞાનમાત્ર સ્વરૂપે તને જ—શરણું લઉં છું.