શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સ ઉત્થાય ચિરં સુપ્તઃ શનૈરુન્મીલ્ય લોચને। દિશો વિલોકયન્પાર્શ્વે તમદ્રાક્ષીદવસ્થિતમ્

એ માણસ લાંબા સમય પછી ઊઠ્યો અને ધીમે ધીમે આંખો ખોલી, ચારે બાજુ જોયું અને બાજુમાં ઊભેલો એ માણસને જોયો.

સ તાવત્તસ્ય રુષ્ટસ્ય દૃષ્ટિપાતેન ભારત। દેહજેનાગ્નિના દગ્ધો ભસ્મસાદભવત્ક્ષણાત્

હે ભરત વંશી, એ માણસના ક્રોધભર્યા નજરથી, યવન તરત જ પોતાના શરીરમાંથી નીકળેલા અગ્નિથી બળી રાખ થઈ ગયો.

શ્રીરાજોવાચ। કો નામ સ પુમાન્બ્રહ્મન્કસ્ય કિં વીર્ય એવ ચ। કસ્માદ્ગુહાં ગતઃ શિષ્યે કિં તેજો યવનાર્દનઃ

રાજાએ પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, એ પુરુષ કોણ હતો? કયા વંશનો અને કેટલો શક્તિશાળી હતો? એ ગુફામાં કેમ ગયો અને ત્યાં સૂતો કેમ રહ્યો? યવનના વિનાશકનું તેજ કેવું હતું?

શ્રીશુક ઉવાચ। સ ઇક્ષ્વાકુકુલે જાતો માન્ધાતૃતનયો મહાન્। મુચુકુન્દ ઇતિ ખ્યાતો બ્રહ્મણ્યઃ સત્યસઙ્ગરઃ

શ્રી શુકદેવજી બોલ્યા: એ ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો, મહાન માંધાતાનંદન, મુચુકુંદ તરીકે પ્રસિદ્ધ, બ્રાહ્મણપ્રેમી અને સત્યનિષ્ઠ હતો.

સ યાચિતઃ સુરગણૈરિન્દ્રાદ્યૈરાત્મરક્ષણે। અસુરેભ્યઃ પરિત્રસ્તૈસ્તદ્રક્ષાં સોઽકરોચ્ચિરમ્

એને દેવતાઓએ, ઇન્દ્રાદિએ, અસુરોથી બચાવવા વિનંતી કરી હતી; અસુરોથી ડરાયેલા દેવોને એણે લાંબા સમય સુધી રક્ષા આપી.

લબ્ધ્વા ગુહં તે સ્વઃપાલં મુચુકુન્દમથાબ્રુવન્। રાજન્વિરમતાં કૃચ્છ્રાદ્ભવાન્નઃ પરિપાલનાત્

પછી દેવતાઓએ ગુફામાં પોતાના રક્ષક મુચુકુંદને શોધીને કહ્યું: 'હે રાજા, હવે અમને બચાવવાના આ કઠિન પરિશ્રમમાંથી તમે વિરામ લો.'

નરલોકં પરિત્યજ્ય રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્। અસ્માન્પાલયતો વીર કામાસ્તે સર્વ ઉજ્ઝિતાઃ

હે વીર, તમે માનવલોક અને દુશ્મનમુક્ત રાજ્ય છોડી દીધું છે; અમને બચાવતા, તમારી બધી ઈચ્છાઓ પણ છોડી દીધી છે.

સુતા મહિષ્યો ભવતો જ્ઞાતયોઽમાત્યમન્ત્રિણઃ। પ્રજાશ્ચ તુલ્યકાલીના નાધુના સન્તિ કાલિતાઃ

તમારા પુત્રો, પત્નીઓ, સગાં, મંત્રીઓ અને સમકાળીન પ્રજાઓ હવે જીવતા નથી.

કાલો બલીયાન્બલિનાં ભગવાનીશ્વરોઽવ્યયઃ। પ્રજાઃ કાલયતે ક્રીડન્પશુપાલો યથા પશૂન્

કાળ બધાથી શક્તિશાળી છે, એ અવિનાશી ભગવાન છે; એ રમતાં રમતાં પ્રજાઓને અંતે પહોંચાડે છે, જેમ ગવાળો પશુઓને લઈ જાય છે.

વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે ઋતે કૈવલ્યમદ્ય નઃ। એક એવેશ્વરસ્તસ્ય ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ

હે શુભે, મુક્તિ સિવાય બીજું કોઈ પણ વર માંગો; આજે એ આપવું અમારા હાથમાં નથી. એકમાત્ર ઈશ્વર તો અવિનાશી ભગવાન વિષ્ણુ છે.

એવમુક્તઃ સ વૈ દેવાનભિવન્દ્ય મહાયશાઃ। અશયિષ્ટ ગુહાવિષ્ટો નિદ્રયા દેવદત્તયા

આ રીતે દેવતાઓએ કહ્યું ત્યારે, એ મહાન યશસ્વી પુરુષે તેમને વંદન કર્યું અને ગુફામાં જઈને દેવદત્ત નિંદ્રામાં સુઈ ગયો.

યવને ભસ્મસાન્નીતે ભગવાન્સાત્વતર્ષભઃ। આત્માનં દર્શયામાસ મુચુકુન્દાય ધીમતે

યવન રાખ થયો ત્યારે, સત્વત વંશના શ્રેષ્ઠ ભગવાને બુદ્ધિશાળી મુચુકુંદને પોતાનું દર્શન આપ્યું.

તમાલોક્ય ઘનશ્યામં પીતકૌશેયવાસસમ્। શ્રીવત્સવક્ષસં ભ્રાજત્કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્

મુચુકુંદે તેમને જોયા, જેઓ મેઘ જેવા શ્યામ, પીળા રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલા, વક્ષ પર શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિથી તેજસ્વી હતા.

ચતુર્ભુજં રોચમાનં વૈજયન્ત્યા ચ માલયા। ચારુપ્રસન્નવદનં સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલમ્

ચાર તેજસ્વી ભુજાવાળા, વૈજયંતી માળા ધારણ કરેલી, સુંદર પ્રસન્ન ચહેરાવાળા અને ઝળહળતાં મકરાકૃતિ કુંડળવાળા હતા.

પ્રેક્ષણીયં નૃલોકસ્ય સાનુરાગસ્મિતેક્ષણમ્। અપીચ્યવયસં મત્તમૃગેન્દ્રોદારવિક્રમમ્

એવા ભગવાન, જે સૌ મનુષ્યો માટે દર્શનયોગ્ય, પ્રેમભરી સ્મિતવાળી આંખો, હંમેશા યુવાન દેખાતા, ગર્વીલા સિંહ જેવાં મહાન અને ઉદાર પરાક્રમવાળા હતા.

પર્યપૃચ્છન્મહાબુદ્ધિસ્તેજસા તસ્ય ધર્ષિતઃ। શઙ્કિતઃ શનકૈ રાજા દુર્ધર્ષમિવ તેજસા

તેમના તેજથી મંત્રમુગ્ધ થઈ, એ બુદ્ધિશાળી રાજાએ, શંકા અને સંકોચ સાથે, ધીમે ધીમે એમને પૂછ્યું, જાણે અપરાજેય શક્તિ સામે ઊભો હોય.

શ્રીમુચુકુન્દ ઉવાચ। કો ભવાનિહ સમ્પ્રાપ્તો વિપિને ગિરિગહ્વરે। પદ્ભ્યાં પદ્મપલાશાભ્યાં વિચરસ્યુરુકણ્ટકે

શ્રી મુચુકુંદે પૂછ્યું: 'આ જંગલમાં, પર્વતની ગુફામાં, કમળની પાંખડી જેવી પાવન પગવાળા, કાંટાળાં વનમાર્ગમાં ફરતા, તમે કોણ છો અને અહીં કેમ આવ્યા છો?'

કિં સ્વિત્તેજસ્વિનાં તેજો ભગવાન્વા વિભાવસુઃ। સૂર્યઃ સોમો મહેન્દ્રો વા લોકપાલો પરોઽપિ વા

પ્રભુ, અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર, લોકપાલ કે બીજાં કોઈ તેજસ્વી દેવતાઓનું તેજ પણ, તમારી સામે શું છે?

મન્યે ત્વાં દેવદેવાનાં ત્રયાણાં પુરુષર્ષભમ્। યદ્બાધસે ગુહાધ્વાન્તં પ્રદીપઃ પ્રભયા યથા

હું તમને દેવતાઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ માનું છું, કેમ કે તમે ગુફાના અંધકારને દીપકની જેમ તમારી કિરણથી દૂર કરો છો.

શુશ્રૂષતામવ્યલીકમસ્માકં નરપુઙ્ગવ। સ્વજન્મ કર્મ ગોત્રં વા કથ્યતાં યદિ રોચતે

હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, અમે નિષ્ઠાપૂર્વક તમારી સેવા કરવા ઇચ્છીએ છીએ. જો તમને ગમે તો, કૃપા કરીને તમારો જન્મ, કર્મ અને વંશ વિશે અમને કહો.

વયં તુ પુરુષવ્યાઘ્ર ઐક્ષ્વાકાઃ ક્ષત્રબન્ધવઃ। મુચુકુન્દ ઇતિ પ્રોક્તો યૌવનાશ્વાત્મજઃ પ્રભો

હે પુરુષશાર્દૂલ, અમે ઇક્ષ્વાકુ વંશના ક્ષત્રિય છીએ. હું યુવનાશ્વનો પુત્ર મુચુકુંદ કહેવાય છું, પ્રભુ.

ચિરપ્રજાગરશ્રાન્તો નિદ્રયાપહતેન્દ્રિયઃ। શયેઽસ્મિન્વિજને કામં કેનાપ્યુત્થાપિતોઽધુના

લાંબા સમયથી જાગતા રહેતાં હું થાકી ગયો હતો, ઊંઘથી ઇન્દ્રિયોએ શક્તિ ગુમાવી હતી, અને અહીં એકલાં સૂતો હતો, ત્યાં કોઈએ મને હમણાં જ જગાડ્યો.

સોઽપિ ભસ્મીકૃતો નૂનમાત્મીયેનૈવ પાપ્મના। અનન્તરં ભવાન્શ્રીમાંલ્લક્ષિતોઽમિત્રશાસનઃ

તે પણ ચોક્કસપણે પોતાના પાપના કારણે ભસ્મ થયો હશે. તરત પછી, દુશ્મનોને દમન કરનારા, તમે, પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી, અહીં દેખાયા.

તેજસા તેઽવિષહ્યેણ ભૂરિ દ્રષ્ટું ન શક્નુમઃ। હતૌજસા મહાભાગ માનનીયોઽસિ દેહિનામ્

તમારું તેજ એટલું અસહ્ય છે કે અમે તમારી તરફ જોઈ શકતા નથી. હે મહાભાગ્યશાળી, તમે સર્વ પ્રાણીઓમાં પૂજનીય છો.

એવં સમ્ભાષિતો રાજ્ઞા ભગવાન્ભૂતભાવનઃ। પ્રત્યાહ પ્રહસન્વાણ્યા મેઘનાદગભીરયા

રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, સર્વ જીવોના સર્જનહાર ભગવાને હસતાં હસતાં, મેઘના ગર્જનાની જેમ ગૂંજી ઊઠેલી વાણીમાં ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીભગવાનુવાચ। જન્મકર્માભિધાનાનિ સન્તિ મેઽઙ્ગ સહસ્રશઃ। ન શક્યન્તેઽનુસઙ્ખ્યાતુમનન્તત્વાન્મયાપિ હિ

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે મિત્ર, મારા જન્મ, કર્મ અને નામ તો હજારો છે; એ અનંત હોવાથી હું પણ એ બધાં ગણાવી શકતો નથી.

ક્વચિદ્રજાંસિ વિમમે પાર્થિવાન્યુરુજન્મભિઃ। ગુણકર્માભિધાનાનિ ન મે જન્માનિ કર્હિચિત્

ક્યારેક મેં મહાન આત્માઓ સાથે ધરતી પર જન્મો તપાસ્યા છે, પણ મારા જન્મ ક્યારેય ગુણ, કર્મ કે નામથી બંધાતા નથી.

કાલત્રયોપપન્નાનિ જન્મકર્માણિ મે નૃપ। અનુક્રમન્તો નૈવાન્તં ગચ્છન્તિ પરમર્ષયઃ

હે રાજા, મારા જન્મ અને કર્મ ત્રણેય કાળમાં વ્યાપેલા છે; મહાન ઋષિઓ પણ એનું ક્રમશઃ અનુસરણ કરે તો પણ અંત સુધી પહોંચી શકતા નથી.

તથાપ્યદ્યતનાન્યઙ્ગ શૃણુષ્વ ગદતો મમ। વિજ્ઞાપિતો વિરિઞ્ચેન પુરાહં ધર્મગુપ્તયે

તથાપિ, હે મિત્ર, હવે મારા વર્તમાન અવતાર વિશે કહું છું, સાંભળો. પહેલાં બ્રહ્માજીએ ધર્મની રક્ષા માટે મને વિનંતી કરી હતી.