શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીશુક ઉવાચ। તં વિલોક્ય વિનિષ્ક્રાન્તમુજ્જિહાનમિવોડુપમ્। દર્શનીયતમં શ્યામં પીતકૌશેયવાસસમ્

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: જયારે તેઓ બહાર આવ્યા, ત્યારે તેઓ ઉગતા ચંદ્ર જેવી કાંતિવાળા, સૌંદર્યમાં સર્વોપરી, શ્યામવર્ણ અને પીળા રેશમી વસ્ત્રધારી હતા.

શ્રીવત્સવક્ષસં ભ્રાજત્કૌસ્તુભામુક્તકન્ધરમ્। પૃથુદીર્ઘચતુર્બાહું નવકઞ્જારુણેક્ષણમ્

શ્રીવત્સ ચિહ્નથી શોભતા, કૌસ્તુભ મણિથી કાંઠે તેજસ્વી, પહોળા, ઊંચા, ચાર હાથવાળા અને તાજા કમળ જેવી લાલ આંખો ધરાવતા હતા.

નિત્યપ્રમુદિતં શ્રીમત્સુકપોલં શુચિસ્મિતમ્। મુખારવિન્દં બિભ્રાણં સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલમ્

સદા આનંદિત, તેજસ્વી, ગોળ ગાલવાળા, શુદ્ધ સ્મિતવાળા, કમળ જેવા મુખવાળા અને ઝગમગતા મકરાકૃતિના કાનના કુંડળ ધારણ કરતા હતા.

વાસુદેવો હ્યયમિતિ પુમાન્શ્રીવત્સલાઞ્છનઃ। ચતુર્ભુજોઽરવિન્દાક્ષો વનમાલ્યતિસુન્દરઃ

આ ખરેખર વાસુદેવ છે, શ્રીવત્સ ચિહ્નવાળા, ચાર હાથવાળા, કમળને જેવી આંખો ધરાવતા, વનમાલા ધારણ કરનાર અને અત્યંત સુંદર.

લક્ષણૈર્નારદપ્રોક્તૈર્નાન્યો ભવિતુમર્હતિ। નિરાયુધશ્ચલન્પદ્ભ્યાં યોત્સ્યેઽનેન નિરાયુધઃ

નારદે જે લક્ષણો જણાવ્યા છે, તે પ્રમાણે બીજો કોઈ હોઈ શકે નહીં; નિઃશસ્ત્ર અને પગે ચાલતા, હું પણ નિઃશસ્ત્ર રહીને એ સાથે યુદ્ધ કરીશ.

ઇતિ નિશ્ચિત્ય યવનઃ પ્રાદ્રવન્તં પરાઙ્મુખમ્। અન્વધાવજ્જિઘૃક્ષુસ્તં દુરાપમપિ યોગિનામ્

આ રીતે નક્કી કરીને, યવન રાજા તેમને પકડવાની ઇચ્છાથી પાછળ દોડ્યો, જેઓ યોગીઓ માટે પણ અપ્રાપ્ય છે.

હસ્તપ્રાપ્તમિવાત્માનં હરિણા સ પદે પદે। નીતો દર્શયતા દૂરં યવનેશોઽદ્રિકન્દરમ્

જેમ પોતે પોતાને હાથથી પકડી શકે તેમ, એ રીતે હરિએ દુરથી દેખાડતા-દેખાડતા, પગલે પગલે યવનરાજાને પર્વતની ગુફા સુધી લઈ ગયા.

પલાયનં યદુકુલે જાતસ્ય તવ નોચિતમ્। ઇતિ ક્ષિપન્નનુગતો નૈનં પ્રાપાહતાશુભઃ

'યદુકુળમાં જન્મેલા માટે પલાયન યોગ્ય નથી' એમ કહેતો-કહેતો, એ દુર્ભાગી યવન તેમને પકડવામાં અસમર્થ રહ્યો.

એવં ક્ષિપ્તોઽપિ ભગવાન્પ્રાવિશદ્ગિરિકન્દરમ્। સોઽપિ પ્રવિષ્ટસ્તત્રાન્યં શયાનં દદૃશે નરમ્

આ રીતે ઉપહાસ છતાં ભગવાન પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશ્યા; યવન પણ અંદર ગયો અને ત્યાં બીજું માણસ સૂતું હતું એ જોયું.

નન્વસૌ દૂરમાનીય શેતે મામિહ સાધુવત્। ઇતિ મત્વાચ્યુતં મૂઢસ્તં પદા સમતાડયત્

'આ માણસને દૂર લાવીને અહીં સંત જેવો સુતો છે' એમ વિચારીને, એ મૂર્ખ યવનએ અચ્યૂત, જે ત્યાં સુતા હતા, તેમને પગથી માર્યો.

સ ઉત્થાય ચિરં સુપ્તઃ શનૈરુન્મીલ્ય લોચને। દિશો વિલોકયન્પાર્શ્વે તમદ્રાક્ષીદવસ્થિતમ્

એ માણસ લાંબા સમય પછી ઊઠ્યો અને ધીમે ધીમે આંખો ખોલી, ચારે બાજુ જોયું અને બાજુમાં ઊભેલો એ માણસને જોયો.

સ તાવત્તસ્ય રુષ્ટસ્ય દૃષ્ટિપાતેન ભારત। દેહજેનાગ્નિના દગ્ધો ભસ્મસાદભવત્ક્ષણાત્

હે ભરત વંશી, એ માણસના ક્રોધભર્યા નજરથી, યવન તરત જ પોતાના શરીરમાંથી નીકળેલા અગ્નિથી બળી રાખ થઈ ગયો.

શ્રીરાજોવાચ। કો નામ સ પુમાન્બ્રહ્મન્કસ્ય કિં વીર્ય એવ ચ। કસ્માદ્ગુહાં ગતઃ શિષ્યે કિં તેજો યવનાર્દનઃ

રાજાએ પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, એ પુરુષ કોણ હતો? કયા વંશનો અને કેટલો શક્તિશાળી હતો? એ ગુફામાં કેમ ગયો અને ત્યાં સૂતો કેમ રહ્યો? યવનના વિનાશકનું તેજ કેવું હતું?

શ્રીશુક ઉવાચ। સ ઇક્ષ્વાકુકુલે જાતો માન્ધાતૃતનયો મહાન્। મુચુકુન્દ ઇતિ ખ્યાતો બ્રહ્મણ્યઃ સત્યસઙ્ગરઃ

શ્રી શુકદેવજી બોલ્યા: એ ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો, મહાન માંધાતાનંદન, મુચુકુંદ તરીકે પ્રસિદ્ધ, બ્રાહ્મણપ્રેમી અને સત્યનિષ્ઠ હતો.

સ યાચિતઃ સુરગણૈરિન્દ્રાદ્યૈરાત્મરક્ષણે। અસુરેભ્યઃ પરિત્રસ્તૈસ્તદ્રક્ષાં સોઽકરોચ્ચિરમ્

એને દેવતાઓએ, ઇન્દ્રાદિએ, અસુરોથી બચાવવા વિનંતી કરી હતી; અસુરોથી ડરાયેલા દેવોને એણે લાંબા સમય સુધી રક્ષા આપી.

લબ્ધ્વા ગુહં તે સ્વઃપાલં મુચુકુન્દમથાબ્રુવન્। રાજન્વિરમતાં કૃચ્છ્રાદ્ભવાન્નઃ પરિપાલનાત્

પછી દેવતાઓએ ગુફામાં પોતાના રક્ષક મુચુકુંદને શોધીને કહ્યું: 'હે રાજા, હવે અમને બચાવવાના આ કઠિન પરિશ્રમમાંથી તમે વિરામ લો.'

નરલોકં પરિત્યજ્ય રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્। અસ્માન્પાલયતો વીર કામાસ્તે સર્વ ઉજ્ઝિતાઃ

હે વીર, તમે માનવલોક અને દુશ્મનમુક્ત રાજ્ય છોડી દીધું છે; અમને બચાવતા, તમારી બધી ઈચ્છાઓ પણ છોડી દીધી છે.

સુતા મહિષ્યો ભવતો જ્ઞાતયોઽમાત્યમન્ત્રિણઃ। પ્રજાશ્ચ તુલ્યકાલીના નાધુના સન્તિ કાલિતાઃ

તમારા પુત્રો, પત્નીઓ, સગાં, મંત્રીઓ અને સમકાળીન પ્રજાઓ હવે જીવતા નથી.

કાલો બલીયાન્બલિનાં ભગવાનીશ્વરોઽવ્યયઃ। પ્રજાઃ કાલયતે ક્રીડન્પશુપાલો યથા પશૂન્

કાળ બધાથી શક્તિશાળી છે, એ અવિનાશી ભગવાન છે; એ રમતાં રમતાં પ્રજાઓને અંતે પહોંચાડે છે, જેમ ગવાળો પશુઓને લઈ જાય છે.

વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે ઋતે કૈવલ્યમદ્ય નઃ। એક એવેશ્વરસ્તસ્ય ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ

હે શુભે, મુક્તિ સિવાય બીજું કોઈ પણ વર માંગો; આજે એ આપવું અમારા હાથમાં નથી. એકમાત્ર ઈશ્વર તો અવિનાશી ભગવાન વિષ્ણુ છે.

એવમુક્તઃ સ વૈ દેવાનભિવન્દ્ય મહાયશાઃ। અશયિષ્ટ ગુહાવિષ્ટો નિદ્રયા દેવદત્તયા

આ રીતે દેવતાઓએ કહ્યું ત્યારે, એ મહાન યશસ્વી પુરુષે તેમને વંદન કર્યું અને ગુફામાં જઈને દેવદત્ત નિંદ્રામાં સુઈ ગયો.

યવને ભસ્મસાન્નીતે ભગવાન્સાત્વતર્ષભઃ। આત્માનં દર્શયામાસ મુચુકુન્દાય ધીમતે

યવન રાખ થયો ત્યારે, સત્વત વંશના શ્રેષ્ઠ ભગવાને બુદ્ધિશાળી મુચુકુંદને પોતાનું દર્શન આપ્યું.

તમાલોક્ય ઘનશ્યામં પીતકૌશેયવાસસમ્। શ્રીવત્સવક્ષસં ભ્રાજત્કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્

મુચુકુંદે તેમને જોયા, જેઓ મેઘ જેવા શ્યામ, પીળા રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલા, વક્ષ પર શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિથી તેજસ્વી હતા.

ચતુર્ભુજં રોચમાનં વૈજયન્ત્યા ચ માલયા। ચારુપ્રસન્નવદનં સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલમ્

ચાર તેજસ્વી ભુજાવાળા, વૈજયંતી માળા ધારણ કરેલી, સુંદર પ્રસન્ન ચહેરાવાળા અને ઝળહળતાં મકરાકૃતિ કુંડળવાળા હતા.

પ્રેક્ષણીયં નૃલોકસ્ય સાનુરાગસ્મિતેક્ષણમ્। અપીચ્યવયસં મત્તમૃગેન્દ્રોદારવિક્રમમ્

એવા ભગવાન, જે સૌ મનુષ્યો માટે દર્શનયોગ્ય, પ્રેમભરી સ્મિતવાળી આંખો, હંમેશા યુવાન દેખાતા, ગર્વીલા સિંહ જેવાં મહાન અને ઉદાર પરાક્રમવાળા હતા.

પર્યપૃચ્છન્મહાબુદ્ધિસ્તેજસા તસ્ય ધર્ષિતઃ। શઙ્કિતઃ શનકૈ રાજા દુર્ધર્ષમિવ તેજસા

તેમના તેજથી મંત્રમુગ્ધ થઈ, એ બુદ્ધિશાળી રાજાએ, શંકા અને સંકોચ સાથે, ધીમે ધીમે એમને પૂછ્યું, જાણે અપરાજેય શક્તિ સામે ઊભો હોય.

શ્રીમુચુકુન્દ ઉવાચ। કો ભવાનિહ સમ્પ્રાપ્તો વિપિને ગિરિગહ્વરે। પદ્ભ્યાં પદ્મપલાશાભ્યાં વિચરસ્યુરુકણ્ટકે

શ્રી મુચુકુંદે પૂછ્યું: 'આ જંગલમાં, પર્વતની ગુફામાં, કમળની પાંખડી જેવી પાવન પગવાળા, કાંટાળાં વનમાર્ગમાં ફરતા, તમે કોણ છો અને અહીં કેમ આવ્યા છો?'

કિં સ્વિત્તેજસ્વિનાં તેજો ભગવાન્વા વિભાવસુઃ। સૂર્યઃ સોમો મહેન્દ્રો વા લોકપાલો પરોઽપિ વા

પ્રભુ, અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર, લોકપાલ કે બીજાં કોઈ તેજસ્વી દેવતાઓનું તેજ પણ, તમારી સામે શું છે?

મન્યે ત્વાં દેવદેવાનાં ત્રયાણાં પુરુષર્ષભમ્। યદ્બાધસે ગુહાધ્વાન્તં પ્રદીપઃ પ્રભયા યથા

હું તમને દેવતાઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ માનું છું, કેમ કે તમે ગુફાના અંધકારને દીપકની જેમ તમારી કિરણથી દૂર કરો છો.