શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અક્ષૌહિણીભિઃ સઙ્ખ્યાતં ભટાશ્વરથકુઞ્જરૈઃ। માગધસ્તુ ન હન્તવ્યો ભૂયઃ કર્તા બલોદ્યમમ્

અક્ષૌહિણી સંખ્યાની સેનાઓ, જેમાં સૈનિકો, ઘોડા, રથ અને હાથીઓ છે, એ નાશ કરવી છે; પણ મગધના રાજાને મારવો નહીં, કારણ કે તે ફરીથી સેનાનો ઉમેરો કરશે.

એતદર્થોઽવતારોઽયં ભૂભારહરણાય મે। સંરક્ષણાય સાધૂનાં કૃતોઽન્યેષાં વધાય ચ

મારું અવતાર લેવાનો હેતુ એ છે—પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવો, સજ્જનોની રક્ષા કરવી અને અન્ય દુષ્ટોને નાશ કરવો.

અન્યોઽપિ ધર્મરક્ષાયૈ દેહઃ સંભ્રિયતે મયા। વિરામાયાપ્યધર્મસ્ય કાલે પ્રભવતઃ ક્વચિત્

ધર્મની રક્ષા માટે હું બીજું સ્વરૂપ પણ ધારણ કરું છું; અને જ્યારે ક્યારેક અધર્મ વધે છે, ત્યારે તેનું નિવારણ કરું છું.

એવં ધ્યાયતિ ગોવિન્દ આકાશાત્સૂર્યવર્ચસૌ। રથાવુપસ્થિતૌ સદ્યઃ સસૂતૌ સપરિચ્છદૌ

ગોવિંદ એ રીતે ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે આકાશમાંથી સૂર્ય જેવી તેજસ્વી બે રથ, રથચાલક અને તમામ સાધન સાથે તત્કાળ દેખાયા.

આયુધાનિ ચ દિવ્યાનિ પુરાણાનિ યદૃચ્છયા। દૃષ્ટ્વા તાનિ હૃષીકેશઃ સઙ્કર્ષણમથાબ્રવીત્

અને પ્રાચીન, દિવ્ય શસ્ત્રો પણ અચાનક દેખાયા; એ જોઈને હૃષીકેશે સંકર્ષણને કહ્યું.

પશ્યાર્ય વ્યસનં પ્રાપ્તં યદૂનાં ત્વાવતાં પ્રભો। એષ તે રથ આયાતો દયિતાન્યાયુધાનિ ચ

આર્ય, યદુવંશીઓ પર આવી પડેલું આ દુઃખ જુઓ, હે પ્રભુ! તમારો રથ અને પ્રિય શસ્ત્રો અહીં તૈયાર છે.

એતદર્થં હિ નૌ જન્મ સાધૂનામીશ શર્મકૃત્। ત્રયોવિંશત્યનીકાખ્યં ભૂમેર્ભારમપાકુરુ

પ્રભુ, સારા લોકોના કલ્યાણ માટે આપણું જન્મ પણ એ માટે જ થયું છે. હવે, પૃથ્વી પરના ત્રેવીસ સેના રૂપ ભારને દૂર કરો.

એવં સમ્મન્ત્ર્ય દાશાર્હૌ દંશિતૌ રથિનૌ પુરાત્। નિર્જગ્મતુઃ સ્વાયુધાઢ્ય બલેનાલ્પીયસા વૃતૌ

આ રીતે બંને દાશાર્હ પુત્રોએ વિચાર કરીને, પોતાના શસ્ત્રો સાથે અને થોડી સેના લઈને, યુદ્ધ માટે રથમાં ચઢીને નીકળી પડ્યા.

શઙ્ખં દધ્મૌ વિનિર્ગત્ય હરિર્દારુકસારથિઃ। તતોઽભૂત્પરસૈન્યાનાં હૃદિ વિત્રાસવેપથુઃ

હરિએ, દારુકને રથચાલક બનાવી, બહાર આવીને શંખ વગાડ્યો. ત્યારે દુશ્મન સૈનિકોના હૃદયમાં ભય અને કંપારી છવાઈ ગઈ.

તાવાહ માગધો વીક્ષ્ય હે કૃષ્ણ પુરુષાધમ। ન ત્વયા યોદ્ધુમિચ્છામિ બાલેનૈકેન લજ્જયા । ગુપ્તેન હિ ત્વયા મન્દ ન યોત્સ્યે યાહિ બન્ધુહન્

માગધના રાજાએ તેમને જોઈને કહ્યું: 'કૃષ્ણ, તું તો નિકૃષ્ટ માણસ છે, હું તારા જેવા બાળક સાથે શરમથી યુદ્ધ કરવું નથી ઈચ્છતો. તું તો છુપાઈને લડે છે, હું તારી સાથે લડતો નથી, દૂર થઈ જા, બંધુહંતક.'

તવ રામ યદિ શ્રદ્ધા યુધ્યસ્વ ધૈર્યમુદ્વહ। હિત્વા વા મચ્છરૈશ્છિન્નં દેહં સ્વર્યાહિ માં જહિ

'રામ, જો તને હિંમત હોય તો યુદ્ધ કર અને પોતાનું શૌર્ય બતાવ. મારા બાણોથી મારાઈને શરીર છોડ અને સ્વર્ગે જા, અથવા તો મને મારી નાખ.'

શ્રીભગવાનુવાચ। ન વૈ શૂરા વિકત્થન્તે દર્શયન્ત્યેવ પૌરુષમ્। ન ગૃહ્ણીમો વચો રાજન્નાતુરસ્ય મુમૂર્ષતઃ

ભગવાને કહ્યું: 'સાચા વીર ક્યારેય ડંકો નથી વગાડતા, તેઓ તો પોતાનું શૌર્ય બતાવે છે. રાજા, મૃત્યુ પામવા તૈયાર માણસના શબ્દો આપણે માનતા નથી.'

શ્રીશુક ઉવાચ। જરાસુતસ્તાવભિસૃત્ય માધવૌ મહાબલૌઘેન બલીયસાઽઽવૃણોત્। સસૈન્યયાનધ્વજવાજિસારથી સૂર્યાનલૌ વાયુરિવાભ્રરેણુભિઃ

શુકદેવજી કહે છે: પછી જરાસંધનો પુત્ર બંને માધવો પર ભારે સેના, રથ, હાથી, ઘોડા અને ધ્વજાઓ સાથે તૂટી પડ્યો, જેમ કે પવન ધૂળના વાદળોથી સૂર્ય અને અગ્નિને ઢાંકી દે છે.

સુપર્ણતાલધ્વજચિહ્નિતૌ રથાવ્। અલક્ષયન્ત્યો હરિરામયોર્મૃધે। સ્ત્રિયઃ પુરાટ્ટાલકહર્મ્યગોપુરં। સમાશ્રિતાઃ સમ્મુમુહુઃ શુચાર્દિતઃ

હરિ અને રામના રથો પર સુપર્ણ અને તાળના ચિહ્નો જોઈને, સ્ત્રીઓ જૂના મકાન, મહેલો અને દરવાજાઓમાં છુપાઈ ગઈ અને દુઃખથી મૂર્છિત થઈ ગઈ.

હરિઃ પરાનીકપયોમુચાં મુહુઃ શિલીમુખાત્યુલ્બણવર્ષપીડિતમ્। સ્વસૈન્યમાલોક્ય સુરાસુરાર્ચિતં વ્યસ્ફૂર્જયચ્છાર્ઙ્ગશરાસનોત્તમમ્

હરિએ જોયું કે દેવો અને દાનવો દ્વારા પૂજિત પોતાની સેના દુશ્મનના ભયાનક બાણવર્ષાથી વારંવાર પીડાઈ રહી છે, ત્યારે તેણે પોતાના શ્રેષ્ઠ શારંગ ધનુષ્યને ગર્જના સાથે તાણ્યું.

ગૃહ્ણન્નિશઙ્ગાદથ સન્દધચ્છરાન્। વિકૃષ્ય મુઞ્ચન્શિતબાણપૂગાન્। નિઘ્નન્રથાન્કુઞ્જરવાજિપત્તીન્। નિરન્તરં યદ્વદલાતચક્રમ્

પછી તેણે તૂણામાંથી બાણ કાઢી, ધનુષ્ય પર ચઢાવી, તીવ્ર બાણોના ઝાડા છોડ્યા અને રથ, હાથી, ઘોડા અને પદાતીઓને માર્યા, જ્યારે ચક્ર સતત તેના હાથમાં ફરતું રહ્યું.

નિર્ભિન્નકુમ્ભાઃ કરિણો નિપેતુરનેકશોઽશ્વાઃ શરવૃક્ણકન્ધરાઃ। રથા હતાશ્વધ્વજસૂતનાયકાઃ પદાયતશ્છિન્નભુજોરુકન્ધરાઃ

ભાંગેલા દાંતવાળા હાથીઓ અનેક સંખ્યામાં પડી ગયા; બાણથી કપાયેલા ઘોડા ઢળી પડ્યા; ઘોડા, ધ્વજ, રથચાલક અને નેતાઓ મરેલા એવા રથો અને કપાયેલા હાથ, જાંઘ અને ગળાવાળા પદાતી અહીં-ત્યાં પડેલા હતા.

સઞ્છિદ્યમાનદ્વિપદેભવાજિનામઙ્ગપ્રસૂતાઃ શતશોઽસૃગાપગાઃ। ભુજાહયઃ પૂરુષશીર્ષકચ્છપા હતદ્વિપદ્વીપહય ગ્રહાકુલાઃ

હાથી, ઘોડા અને માણસોના અંગો કપાતા, રક્તની નદીઓ સેકડો જગ્યાએ વહેતી, જેમાં હાથ, ઘોડાના માથા, માનવીના કંકાલ અને કાચબાની જેમ શરીરો, તથા મરેલા હાથી, ઘોડા અને યોદ્ધાઓના મૃતદેહો વહેતા હતા.

કરોરુમીના નરકેશશૈવલા ધનુસ્તરઙ્ગાયુધગુલ્મસઙ્કુલાઃ। અચ્છૂરિકાવર્તભયાનકા મહા મણિપ્રવેકાભરણાશ્મશર્કરાઃ

આ નદીઓમાં હાથોની લહેરો, વાળની જળજંતુઓ, ધનુષ્યની તરંગો અને શસ્ત્રોના ઝુંડ ભરેલા હતા; ભયાનક ઘૂંટણીઓ છરીઓથી બની હતી અને તેમાં મણિ, મુક્તા, આભૂષણો અને પથ્થરો ચમકી રહ્યા હતા.

પ્રવર્તિતા ભીરુભયાવહા મૃધે મનસ્વિનાં હર્ષકરીઃ પરસ્પરમ્। વિનિઘ્નતારીન્મુષલેન દુર્મદાન્સઙ્કર્ષણેનાપરીમેયતેજસા

આ યુદ્ધમાં અનંત તેજવાળા સંકર્ષણે પોતાનાં ગદાથી અહંકારવાળા દુશ્મનોને માર્યા, ભયભીતોને ડર લાગ્યો અને વીરોને આનંદ થયો, કારણ કે યોદ્ધાઓ પરસ્પર લડી રહ્યા હતા.

બલં તદઙ્ગાર્ણવદુર્ગભૈરવં દુરન્તપારં મગધેન્દ્ર પાલિતમ્। ક્ષયં પ્રણીતં વસુદેવપુત્રયોર્વિક્રીડિતં તજ્જગદીશયોઃ પરમ્

માગધના રાજા દ્વારા રક્ષાતું, અગ્નિસમ દરિયાની જેમ ભયાનક અને અપરંપાર તે સેના, વસુદેવના પુત્રોએ, જેમનું વિહાર જગતમાં સર્વોપરી છે, સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી નાખી.

સ્થિત્યુદ્ભવાન્તં ભુવનત્રયસ્ય યઃ। સમીહિતેઽનન્તગુણઃ સ્વલીલયા। ન તસ્ય ચિત્રં પરપક્ષનિગ્રહસ્। તથાપિ મર્ત્યાનુવિધસ્ય વર્ણ્યતે

જેની અનંત શક્તિથી ત્રણેય લોકનું સર્જન, પાલન અને વિનાશ માત્ર રમતમાં થાય છે, એના માટે દુશ્મનને હરાવવું કંઈ વિશેષ નથી; છતાં મનુષ્યો માટે એનું વર્ણન થાય છે.

જગ્રાહ વિરથં રામો જરાસન્ધં મહાબલમ્। હતાનીકાવશિષ્ટાસું સિંહઃ સિંહમિવૌજસા

રામે, જ્યારે જરાસંધનો રથ તૂટી ગયો અને તેની સેના મરી ગઈ, ત્યારે તેને જોરથી પકડી લીધો, જેમ સિંહ બીજા સિંહને પોતાની તાકાતથી દબોચે છે.

બધ્યમાનં હતારાતિં પાશૈર્વારુણમાનુષૈઃ। વારયામાસ ગોવિન્દસ્તેન કાર્યચિકીર્ષયા

શત્રુઓના વિનાશ પછી, જ્યારે માનવ અને વારુણ દોરડાંથી બાંધવામાં આવતો હતો, ત્યારે ગોવિંદએ પોતાના કાર્ય માટે તેને રોકી દીધો.

સા મુક્તો લોકનાથાભ્યાં વ્રીડિતો વીરસમ્મતઃ। તપસે કૃતસઙ્કલ્પો વારિતઃ પથિ રાજભિઃ

લોકોના સ્વામીદ્વારા મુક્ત થયેલા, વીરોમાં માન્ય તે રાજા શરમાઈ ગયો; તપ માટે મનમાં નક્કી કરીને, રસ્તામાં રાજાઓએ તેને અટકાવ્યો.

વાક્યૈઃ પવિત્રાર્થપદૈર્નયનૈઃ પ્રાકૃતૈરપિ। સ્વકર્મબન્ધપ્રાપ્તોઽયં યદુભિસ્તે પરાભવઃ

પવિત્ર અર્થવાળા વચનો અને સામાન્ય નજરથી પણ, પોતાના કર્મના બંધનથી, યદુઓ દ્વારા તેને આ હારનો સામનો કરવો પડ્યો.

હતેષુ સર્વાનીકેષુ નૃપો બાર્હદ્રથસ્તદા। ઉપેક્ષિતો ભગવતા મગધાન્દુર્મના યયૌ

જ્યારે તેની આખી સેના નાશ પામી, ત્યારે બાર્હદ્રથ વંશનો રાજા ભગવાન દ્વારા અવગણાયો અને મનમાં દુ:ખી થઈ મગધ તરફ ગયો.

મુકુન્દોઽપ્યક્ષતબલો નિસ્તીર્ણારિબલાર્ણવઃ। વિકીર્યમાણઃ કુસુમૈસ્ત્રીદશૈરનુમોદિતઃ

મુકુન્દ, અખંડિત શક્તિ સાથે અને દુશ્મન સેના સમુદ્રને પાર કરીને, દેવતાઓ દ્વારા પુષ્પવર્ષા અને સ્તુતિથી સન્માનિત થયો.

માથુરૈરુપસઙ્ગમ્ય વિજ્વરૈર્મુદિતાત્મભિઃ। ઉપગીયમાનવિજયઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ

મથુરાના લોકોએ, દુ:ખમુક્ત અને આનંદિત હૃદયથી, તેમની નજીક જઈને, રથચાલકો, ગાયક અને ભાટો દ્વારા વિજયગાન સાંભળ્યો.