શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીશુક ઉવાચ। તતસ્તાઃ કૃષ્ણસન્દેશૈર્વ્યપેતવિરહજ્વરાઃ। ઉદ્ધવં પૂજયાંચક્રુર્જ્ઞાત્વાત્માનમધોક્ષજમ્

શ્રીશુકદેવ કહે છે: પછી કૃષ્ણના સંદેશથી વિયોગની તીવ્રતા ઓછી થઈ, અને ગોપીઓએ ઉદ્ધવનું સન્માન કર્યું, એમ જાણીને કે એ પણ ભગવાનનો જ અંશ છે.

ઉવાસ કતિચિન્માસાન્ગોપીનાં વિનુદન્શુચઃ। કૃષ્ણલીલાકથાં ગાયન્રમયામાસ ગોકુલમ્

ઉદ્ધવે કેટલાય મહિના ત્યાં રહી, ગોપીઓનું દુઃખ દૂર કર્યું, કૃષ્ણની લીલાઓ ગાઈને આખા ગોકુલને આનંદિત કર્યું.

યાવન્ત્યહાનિ નન્દસ્ય વ્રજેઽવાત્સીત્સ ઉદ્ધવઃ। વ્રજૌકસાં ક્ષણપ્રાયાણ્યાસન્કૃષ્ણસ્ય વાર્તયા

જેટલા દિવસ ઉદ્ધવ નંદના વ્રજમાં રહ્યો, તેટલા દિવસ વ્રજવાસીઓ માટે કૃષ્ણના સમાચાર સાંભળવામાં પળ જેવો વીતી ગયો.

સરિદ્વનગિરિદ્રો ણીર્વીક્ષન્કુસુમિતાન્દ્રુ માન્। કૃષ્ણં સંસ્મારયન્રેમે હરિદાસો વ્રજૌકસામ્

નદીઓ, જંગલો અને ફૂલેલા વૃક્ષોને જોઈને ઉદ્ધવને કૃષ્ણની યાદ આવી અને વ્રજવાસીઓની સેવા કરતાં તેને આનંદ મળ્યો.

દૃષ્ટ્વૈવમાદિ ગોપીનાં કૃષ્ણાવેશાત્મવિક્લવમ્। ઉદ્ધવઃ પરમપ્રીતસ્તા નમસ્યન્નિદં જગૌ

ગોપીઓ કૃષ્ણમાં એટલી લીન થઈ ગઈ હતી કે મન પણ સંભાળી શકાતું નહોતું; આ જોઈને ઉદ્ધવ ખૂબ પ્રસન્ન થયો, તેમને વંદન કરીને આ ગીત ગાયું.

એતાઃ પરં તનુભૃતો ભુવિ ગોપવધ્વો। ગોવિન્દ એવ નિખિલાત્મનિ રૂઢભાવાઃ । વાઞ્છન્તિ યદ્ભવભિયો મુનયો વયં ચ। કિં બ્રહ્મજન્મભિરનન્તકથારસસ્ય

આ ગોપીઓ ધરતી પરના સર્વોત્તમ જીવ છે, કારણ કે તેમનું પ્રેમ કૃષ્ણમાં, ગોવિંદમાં, હૃદય સુધી ઊંડું છે; મુનિઓ અને અમે પણ એવો ભાવ મેળવવા ઈચ્છીએ છીએ—બ્રહ્મા તરીકે જન્મીને શું ફાયદો, જો કૃષ્ણની કથારસનો સ્વાદ ન મળે?

ક્વેમાઃ સ્ત્રિયો વનચરીર્વ્યભિચારદુષ્ટાઃ। કૃષ્ણે ક્વ ચૈષ પરમાત્મનિ રૂઢભાવઃ। નન્વીશ્વરોઽનુભજતોઽવિદુષોઽપિ સાક્ષાચ્। છ્રેયસ્તનોત્યગદરાજ ઇવોપયુક્તઃ

આ વનવાસી સ્ત્રીઓ, જે ક્યારેક માર્ગભ્રષ્ટ પણ થઈ ગઈ, અને એ કૃષ્ણ પ્રત્યેનું ઊંડું પ્રેમ—આ બંને ક્યાં અને ક્યાં! છતાં, ભગવાનની સીધી ઉપાસના કરતા અજ્ઞાનીઓને પણ કલ્યાણ મળે છે, જેમ રાજા પોતાના સેવકને પ્રસાદ આપે છે.

નાયં શ્રિયોઽઙ્ગ ઉ નિતાન્તરતેઃ પ્રસાદઃ। સ્વર્યોષિતાં નલિનગન્ધરુચાં કુતોઽન્યાઃ। રાસોત્સવેઽસ્ય ભુજદણ્ડગૃહીતકણ્ઠ। લબ્ધાશિષાં ય ઉદગાદ્વ્રજવલ્લભીનામ્

હે મિત્ર, આવો ઊંડો પ્રેમ તો સ્વર્ગની સુગંધિત સ્ત્રીઓમાં પણ નથી, તો બીજામાં ક્યાંથી હશે? રાસોત્સવમાં, જ્યારે કૃષ્ણે વ્રજની પ્રિયાઓને ગળે લગાડ્યા, ત્યારે જ તેમને આ અનન્ય કૃપા મળી.

આસામહો ચરણરેણુજુષામહં સ્યાં। વૃન્દાવને કિમપિ ગુલ્મલતૌષધીનામ્। યા દુસ્ત્યજં સ્વજનમાર્યપથં ચ હિત્વા। ભેજુર્મુકુન્દપદવીં શ્રુતિભિર્વિમૃગ્યામ્

હાય! કાશ હું વૃંદાવનના કોઈ ઝાડ, વેલ, ઘાસ કે ઔષધિ બની શકું, જેથી કરીને જેમણે પોતાના પરિવાર અને સન્માનિત માર્ગ પણ છોડી દીધા છે અને જે મુકુંદના પદને શોધવા નીકળી પડ્યા છે — જે પદને વેદો પણ શોધે છે — એવા મહાન ભક્તોના પગની ધૂળ મને મળે.

યા વૈ શ્રિયાર્ચિતમજાદિભિરાપ્તકામૈર્। યોગેશ્વરૈરપિ યદાત્મનિ રાસગોષ્ઠ્યામ્। કૃષ્ણસ્ય તદ્ભગવતઃ ચરણારવિન્દં। ન્યસ્તં સ્તનેષુ વિજહુઃ પરિરભ્ય તાપમ્

જેઓના સ્તનો પર શ્રીકૃષ્ણના કમળ જેવા પગ શોભે છે — જે ભગવાનને લક્ષ્મીજી અને મહાન યોગીઓ પણ પૂજે છે અને જે રાસમાં સૌનો પ્રિય છે — એવા ગોપીઓએ કૃષ્ણને હૃદયથી લગાવીને બધો દુઃખ દૂર કરી દીધો.

વન્દે નન્દવ્રજસ્ત્રીણાં પાદરેણુમભીક્ષ્ણશઃ। યાસાં હરિકથોદ્ગીતં પુનાતિ ભુવનત્રયમ્

હું વારંવાર નંદબાબાના વ્રજની સ્ત્રીઓના પગની ધૂળને વંદન કરું છું, જેમની હરિકથાનું ગાન ત્રણેય લોકને પવિત્ર કરે છે.

શ્રીશુક ઉવાચ। અથ ગોપીરનુજ્ઞાપ્ય યશોદાં નન્દમેવ ચ। ગોપાનામન્ત્ર્ય દાશાર્હો યાસ્યન્નારુરુહે રથમ્

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: પછી ગોપીઓ, યશોદાજી, નંદબાબા અને ગોપો બધાને વિદાય લઈને ઉદ્ધવજી રથ પર ચડીને જવા લાગ્યા.

તં નિર્ગતં સમાસાદ્ય નાનોપાયનપાણયઃ। નન્દાદયોઽનુરાગેણ પ્રાવોચન્નશ્રુલોચનાઃ

જ્યારે ઉદ્ધવજી નીકળી રહ્યા હતા, ત્યારે નંદબાબા અને બીજા ગોપો વિવિધ ભેટો લઈને પ્રેમપૂર્વક તેમના પાસે આવ્યા અને આંખોમાં આંસુ લઈને બોલ્યા.

મનસો વૃત્તયો નઃ સ્યુઃ કૃષ્ણ પાદામ્બુજાશ્રયાઃ। વાચોઽભિધાયિનીર્નામ્નાં કાયસ્તત્પ્રહ્વણાદિષુ

અમારા મન હંમેશા કૃષ્ણના કમળ જેવા પગમાં રહે, અમારી વાણી કૃષ્ણના નામ જ બોલે અને અમારો શરીર કૃષ્ણની સેવા માટે નમતું રહે.

કર્મભિર્ભ્રામ્યમાણાનાં યત્ર ક્વાપીશ્વરેચ્છયા। મઙ્ગલાચરિતૈર્દાનૈ રતિર્નઃ કૃષ્ણ ઈશ્વરે

પ્રભુની ઈચ્છાથી કર્મો પ્રમાણે અમે જ્યાં પણ જઈએ, શુભ કામો અને દાન દ્વારા અમારો કૃષ્ણપ્રેમ અડગ રહે.

એવં સભાજિતો ગોપૈઃ કૃષ્ણભક્ત્યા નરાધિપ। ઉદ્ધવઃ પુનરાગચ્છન્મથુરાં કૃષ્ણપાલિતામ્

આ રીતે ગોપો દ્વારા કૃષ્ણભક્તિથી સન્માન પામીને ઉદ્ધવજી ફરી કૃષ્ણના રક્ષિત મથુરા શહેરમાં પાછા આવ્યા.

કૃષ્ણાય પ્રણિપત્યાહ ભક્ત્યુદ્રે કં વ્રજૌકસામ્। વસુદેવાય રામાય રાજ્ઞે ચોપાયનાન્યદાત્

ઉદ્ધવજી કૃષ્ણને વંદન કરીને, વ્રજવાસીઓ માટે ભક્તિથી ભરાઈને, વસુદેવજી, બલરામજી અને રાજાને ભેટો અર્પણ કરી.

ભગવતાકુબ્જામનોરથપૂર્તિઃ; અક્રૂરગૃહં ગત્વા પાણ્ડવસમાચારજ્ઞાનાય અક્રૂરસ્ય હસ્તિનાપુર પ્રતિ પ્રસ્થાનંચ - શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) અથ વિજ્ઞાય ભગવાન્ સર્વાત્મા સર્વદર્શનઃ । સૈરન્ધ્ર્યાઃ કામતપ્તાયાઃ પ્રિયમિચ્છન્ ગૃહં યયૌ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: પછી સર્વના આત્મા અને સર્વજ્ઞ ભગવાને, સૈરંધ્રી (કુબજા)ના મનની ઈચ્છા જાણીને અને તેને પ્રસન્ન કરવા માટે, તેના ઘરે ગયા.

મહાર્હોપસ્કરૈરાઢ્યં કામોપાયોપબૃંહિતમ્ । મુક્તાદામપતાકાભિઃ વિતાનશયનાસનૈઃ । ધૂપૈઃ સુરભિભિર્દીપૈઃ સ્રગ્ ગન્ધૈરપિ મણ્ડિતમ્

કુબજાનું ઘર ભવ્ય સામાનથી ભરેલું હતું, આનંદ માટે સુશોભિત, મુક્તાની માળાઓ, ધ્વજાઓ, છત્રો, શય્યા અને આસનોથી સજ્જ, સુગંધિત ધૂપથી મહેકતું, દીવટીઓથી પ્રકાશિત અને ફૂલો તથા અત્તરથી શોભાયમાન હતું.

( મિશ્ર ) ગૃહં તમાયાન્તમવેક્ષ્ય સાસનાત્ સદ્યઃ સમુત્થાય હિ જાતસમ્ભ્રમા । યથોપસઙ્‌ગમ્ય સખીભિરચ્યુતં સભાજયામાસ સત્-આસનાદિભિઃ

જ્યારે કૃષ્ણજી તેના ઘરે આવ્યા, ત્યારે તે તરત જ આસન પરથી ઉઠી, થોડી ગભરાઈ, અને યોગ્ય રીતે આગળ આવી. પોતાની સખીઓ સાથે મળીને, તેણે અચ્યૂત ભગવાનનું આસન અને અન્ય ઉપચારોથી સન્માન કર્યું.

તથોદ્ધવઃ સાધુતયાભિપૂજિતો ન્યષીદદુર્વ્યામભિમૃશ્ય ચાસનમ્ । કૃષ્ણોઽપિ તૂર્ણં શયનં મહાધનં વિવેશ લોકાચરિતાન્યનુવ્રતઃ

ઉદ્ધવજીનું પણ સન્માનપૂર્વક આવકાર થયો. તેમણે આસનને સ્પર્શ કરીને બેઠા. કૃષ્ણજી લોકપ્રમાણે તરત જ ભવ્ય શય્યામાં ગયા.

સા મજ્જનાલેપદુકૂલભૂષણ સ્રગ્ગન્ધતામ્બૂલસુધાસવાદિભિઃ । પ્રસાધિતાત્મોપસસાર માધવં સવ્રીડલીલોત્સ્મિતવિભ્રમેક્ષિતૈઃ

કુબજાએ સ્નાન કરી, સુગંધિત તેલ લગાવ્યું, સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણ પહેરી, ફૂલમાળા અને અત્તર લગાવ્યા, પાન ખાધા અને પછી લજ્જા અને હર્ષથી ભરી આંખોથી, હળવા સ્મિત સાથે, માધવજી પાસે આવી.

આહૂય કાન્તાં નવસઙ્‌ગમહ્રિયા વિશઙ્‌કિતાં કઙ્‌કણભૂષિતે કરે । પ્રગૃહ્ય શય્યામધિવેશ્ય રામયા રેમેઽનુલેપાર્પણપુણ્યલેશયા

કૃષ્ણજીએ પોતાના પ્રેમને બોલાવી, જે પ્રથમ મુલાકાતની લજ્જાથી શંકિત હતી અને હાથમાં કંકણ પહેરેલા હતા. કૃષ્ણજીએ તેનો હાથ પકડીને શય્યામાં બેસાડ્યા અને તેનાથી સુગંધિત તેલ લગાવવાનો પુણ્ય ફળ મળતાં, તેની સાથે આનંદ માણ્યો.

( વસંતતિલકા ) સાનઙ્‌ગતપ્તકુચયોરુરસસ્તથાક્ષ્ણોઃ જિઘ્રન્ત્યનન્તચરણેન રુજો મૃજન્તી । દોર્ભ્યાં સ્તનાન્તરગતં પરિરભ્ય કાન્તમ્ આનન્દમૂર્તિમજહાદતિદીર્ઘતાપમ્

કુબજાના સ્તન અને હૃદય પ્રેમથી તપ્ત હતા, આંખોમાં અભિલાષા હતી. તેણે કૃષ્ણના પગની સુગંધ લીધી, પગ દબાવીને પોતાનું દુઃખ દૂર કર્યું અને પોતાના હાથ અને સ્તન વચ્ચે પ્રિયતમને ભેળવીને, આનંદમૂર્તિ કૃષ્ણમાં પોતાના લાંબા સમયથી ચાલતા તાપને ભૂલી ગઈ.

( અનુષ્ટુપ્ ) સૈવં કૈવલ્યનાથં તં પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપ્યમીશ્વરમ્ । અઙ્‌ગરાગાર્પણેનાહો દુર્ભગેદમયાચત

એવી રીતે દુર્લભ મુક્તિના સ્વામી ભગવાનને પામી, કુબજાએ—even though she considered herself unfortunate—તેણે કૃષ્ણને ચંદન અર્પણ કરીને એક વર માંગ્યો.

આહોષ્યતામિહ પ્રેષ્ઠ દિનાનિ કતિચિન્મયા । રમસ્વ નોત્સહે ત્યક્તું સઙ્‌ગં તેઽમ્બુરુહેક્ષણ

'મારા પ્રિયતમ, થોડા દિવસો માટે અહીં મારા સાથે રહો; કમળનેત્રવાળા, મારી સાથે આનંદ કરો, કેમ કે હું તારી વિયોગ સહન કરી શકતી નથી.'

તસ્યૈ કામવરં દત્ત્વા માનયિત્વા ચ માનદઃ । સહોદ્ધવેન સર્વેશઃ સ્વધામાગમદર્ચિતમ્

તેમણે તેણીને ઇચ્છેલો વર આપ્યો અને માન આપીને, સર્વમાન આપનાર ભગવાન ઉદ્ધવજી સાથે પોતાના પવિત્ર ધામે પરત ગયા.

દુરાર્ધ્યં સમારાધ્ય વિષ્ણું સર્વેશ્વરેશ્વરમ્ । યો વૃણીતે મનોગ્રાહ્યં અસત્ત્વાત્ કુમનીષ્યસૌ

જે મનુષ્ય ભારે ભક્તિથી સર્વેશ્વર શ્રીવિષ્ણુને પ્રસન્ન કરે છે અને પછી મનગમતો વર માંગે છે, પણ જો તેમાં સદગુણ ન હોય, તો એ ખરાબ સમજણ ધરાવે છે.

અક્રૂરભવનં કૃષ્ણઃ સહરામોદ્ધવઃ પ્રભુઃ । કિઞ્ચિત્ ચિકીર્ષયન્ પ્રાગાદ્ અક્રૂરપ્રીયકામ્યયા

કૃષ્ણ ભગવાન, બલરામ અને ઉદ્ધવજી સાથે, અક્રૂરને પ્રસન્ન કરવા અને એક કાર્ય માટે, અક્રૂરના ઘેર ગયા.