શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વિસૃજ શિરસિ પાદં વેદ્મ્યહં ચાટુકારૈર્। અનુનયવિદુષસ્તેઽભ્યેત્ય દૌત્યૈર્મુકુન્દાત્। સ્વકૃત ઇહ વિસૃષ્ટાપત્યપત્યન્યલોકા। વ્યસૃજદકૃતચેતાઃ કિં નુ સન્ધેયમસ્મિન્

તારા માથેથી તેનો પગ ઉતારી દે; હું તેના મીઠા વચનોથી વાકેફ છું. તું તો મનાવવાની કળા જાણે છે, એ માટે તેણે તને દૂત બનાવી મોકલ્યો છે. તેણે અહીં પોતાની પત્ની-બાળકોને પોતે પેદા કર્યા અને પછી નિષ્કપટપણે છોડી દીધા. આવા પર શું વિશ્વાસ રાખવો?

મૃગયુરિવ કપીન્દ્રં વિવ્યધે લુબ્ધધર્મા। સ્ત્રિયમકૃત વિરૂપાં સ્ત્રીજિતઃ કામયાનામ્। બલિમપિ બલિમત્ત્વાવેષ્ટયદ્ધ્વાઙ્ક્ષવદ્યસ્। તદલમસિતસખ્યૈર્દુસ્ત્યજસ્તત્કથાર્થઃ

જેમ શિકારી વાનરરાજને પકડવા દોડે છે, તેમ તેણે પ્રેમમાં પીડાયેલી અને રક્ષણહીન સ્ત્રીઓને દુઃખ આપ્યું. બલવાન બલિ રાજાને પણ પક્ષી જેમ બાંધ્યો. હવે એ કાળી સાથેની મૈત્રી પૂરતી, પણ તેની વાતો છોડી શકાતી નથી.

યદનુચરિતલીલાકર્ણપીયૂષવિપ્રુટ્। સકૃદદનવિધૂતદ્વન્દ્વધર્મા વિનષ્ટાઃ। સપદિ ગૃહકુટુમ્બં દીનમુત્સૃજ્ય દીના। બહવ ઇહ વિહઙ્ગા ભિક્ષુચર્યાં ચરન્તિ

જે લોકો એકવાર પણ તેની રમણીય લીલાઓનું અમૃતકણ કાનથી પી જાય છે, તેઓ બધાં દ્વંદ્વો છોડીને, પોતાના ઘર-કુટુંબ ત્યજી, ભલે ગરીબ હોય, અહીં પક્ષીઓ જેવી ભિક્ષા માંગતી જીંદગી જીવે છે.

વયમૃતમિવ જિહ્મવ્યાહૃતં શ્રદ્દધાનાઃ। કુલિકરુતમિવાજ્ઞાઃ કૃષ્ણવધ્વો હરિણ્યઃ। દદૃશુરસકૃદેતત્તન્નખસ્પર્શતીવ્ર। સ્મરરુજ ઉપમન્ત્રિન્ભણ્યતામન્યવાર્તા

અમે તો તેના વાંકાં વચનને અમૃત સમજીને માન્યા, અને અજાણ ચકલી જેમ માતાની ટહુક સાંભલે તેમ, કૃષ્ણની પત્નીઓ છીએ. વારંવાર તેના નખના સ્પર્શથી થયેલી પ્રેમવેદનાને યાદ કરીએ છીએ. હવે બીજું કંઈ કહો દૂત.

પ્રિયસખ પુનરાગાઃ પ્રેયસા પ્રેષિતઃ કિં। વરય કિમનુરુન્ધે માનનીયોઽસિ મેઽઙ્ગ। નયસિ કથમિહાસ્માન્દુસ્ત્યજદ્વન્દ્વપાર્શ્વં। સતતમુરસિ સૌમ્ય શ્રીર્વધૂઃ સાકમાસ્તે

પ્રિય મિત્ર, શું તું ફરીથી અહીં આવ્યો છે? શું તને પ્રિયએ મોકલ્યો છે? શું ઈચ્છે છે? તું તો માનનીય છે, સૌમ્ય. જેને છોડી શકાતું નથી, તેની પાસે અમને કેમ લઈ જાય છે, જ્યારે શ્રીલક્ષ્મી તો હંમેશા તેના હૃદય પર વસે છે?

અપિ બત મધુપુર્યામાર્યપુત્રોઽધુનાસ્તે। સ્મરતિ સ પિતૃગેહાન્સૌમ્ય બન્ધૂંશ્ચ ગોપાન્। ક્વચિદપિ સ કથા નઃ કિઙ્કરીણાં ગૃણીતે। ભુજમગુરુસુગન્ધં મૂર્ધ્ન્યધાસ્યત્કદા નુ

શું એ આર્યપુત્ર હવે મધુરામાં છે? શું તે પિતાના ઘર, પોતાના સગાં અને ગોપોને યાદ કરે છે? શું કદી અમારી વાત પણ કરે છે? ક્યારેક તો એ પોતાના સુગંધિત બળવાન હાથ અમારા માથા પર મૂકે એવી આશા છે.

શ્રીશુક ઉવાચ। અથોદ્ધવો નિશમ્યૈવં કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ। સાન્ત્વયન્પ્રિયસન્દેશૈર્ગોપીરિદમભાષત

શ્રી શુકદેવ કહે છે: ઉદ્ધવે ગોપીઓની કૃષ્ણ દર્શનની તીવ્ર તરસ સાંભળી, તેમને પ્રેમભર્યા સંદેશથી શાંત કર્યા અને આ રીતે બોલ્યા.

શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ। અહો યૂયં સ્મ પૂર્ણાર્થા ભવત્યો લોકપૂજિતાઃ। વાસુદેવે ભગવતિ યાસામિત્યર્પિતં મનઃ

શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા: અરે, તમે તો સાચે જ પૂર્ણ અને લોકમાં પૂજનીય છો, કેમ કે તમારું મન પૂરેપૂરું ભગવાન વસુદેવમાં સમર્પિત છે.

દાનવ્રતતપોહોમ જપસ્વાધ્યાયસંયમૈઃ। શ્રેયોભિર્વિવિધૈશ્ચાન્યૈઃ કૃષ્ણે ભક્તિર્હિ સાધ્યતે

વ્રત, તપ, યજ્ઞ, જપ, અધ્યયન, સંયમ અને બીજા અનેક શુભ ઉપાયો દ્વારા પણ, કૃષ્ણ પ્રત્યેની ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

ભગવત્યુત્તમઃશ્લોકે ભવતીભિરનુત્તમા। ભક્તિઃ પ્રવર્તિતા દિષ્ટ્યા મુનીનામપિ દુર્લભા

તમારા સારા ભાગ્યે, તમે ઉત્તમ યશવાળા ભગવાન પ્રત્યે એવી શ્રેષ્ઠ ભક્તિ સ્થાપી છે, જે મહાન ઋષિઓને પણ દુર્લભ છે.

દિષ્ટ્યા પુત્રાન્પતીન્દેહાન્સ્વજનાન્ભવનાનિ ચ। હિત્વાવૃણીત યૂયં યત્કૃષ્ણાખ્યં પુરુષં પરમ્

નસીબે, તમે તમારા પુત્રો, પતિઓ, શરીર, સગા-સંબંધીઓ અને ઘર છોડીને, કૃષ્ણ નામના પરમ પુરુષને પસંદ કર્યો છે.

સર્વાત્મભાવોઽધિકૃતો ભવતીનામધોક્ષજે। વિરહેણ મહાભાગા મહાન્મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ

હે મહાભાગ્યશાળી બહેનો, અધોક્ષજ ભગવાનમાં તમારો સર્વાંગી ભાવ વિયોગથી જાગ્યો છે; એથી તમે મને મહાન કૃપા કરી છે.

શ્રૂયતાં પ્રિયસન્દેશો ભવતીનાં સુખાવહઃ। યમાદાયાગતો ભદ્રા અહં ભર્તૂ રહસ્કરઃ

હવે, તમારા પ્રિય પતિએ મને ગુપ્ત રીતે આપેલો સંદેશ, જે તમને આનંદ આપશે, એ સાંભળો.

શ્રીભગવાનુવાચ। ભવતીનાં વિયોગો મે ન હિ સર્વાત્મના ક્વચિત્। યથા ભૂતાનિ ભૂતેષુ ખં વાય્વગ્નિર્જલં મહી । તથાહં ચ મનઃપ્રાણ ભૂતેન્દ્રિયગુણાશ્રયઃ

શ્રીભગવાન બોલ્યા: હું ક્યારેય પણ સંપૂર્ણ રીતે તમાથી અલગ નથી, કેમ કે જેમ આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી બધામાં રહેલા છે, તેમ હું પણ મન, પ્રાણ, તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને તેમના ગુણોમાં રહેલો છું.

આત્મન્યેવાત્મનાત્માનં સૃજે હન્મ્યનુપાલયે। આત્મમાયાનુભાવેન ભૂતેન્દ્રિયગુણાત્મના

હું પોતે જ, મારી પોતાની શક્તિથી, તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને તેમના ગુણરૂપે, પોતાને જ ઉત્પન્ન કરું છું, નાશ કરું છું અને પોષણ કરું છું.

આત્મા જ્ઞાનમયઃ શુદ્ધો વ્યતિરિક્તોઽગુણાન્વયઃ। સુષુપ્તિસ્વપ્નજાગ્રદ્ભિર્માયાવૃત્તિભિરીયતે

આત્મા જ્ઞાનમય, શુદ્ધ, અલગ અને ગુણોથી રહિત છે; છતાં માયાના પ્રભાવથી તે સુષુપ્તિ, સ્વપ્ન અને જાગૃતિમાં ફરતો દેખાય છે.

યેનેન્દ્રિયાર્થાન્ધ્યાયેત મૃષા સ્વપ્નવદુત્થિતઃ। તન્નિરુન્ધ્યાદિન્દ્રિયાણિ વિનિદ્રઃ પ્રત્યપદ્યત

જેના દ્વારા મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં મન લગાવે છે, જે સ્વપ્ન જેવી ખોટી છે, એ મનને કાબૂમાં રાખવું જોઈએ અને સદા જાગૃત રહેવું જોઈએ.

એતદન્તઃ સમામ્નાયો યોગઃ સાઙ્ખ્યં મનીષિણામ્। ત્યાગસ્તપો દમઃ સત્યં સમુદ્રાન્તા ઇવાપગાઃ

આ જ અંતરનો ઉપદેશ છે, જ્ઞાનો અને યોગ છે; ત્યાગ, તપ, દમ અને સત્ય — બધું જ સમુદ્રમાં મળતી નદીઓ જેવું છે.

યત્ત્વહં ભવતીનાં વૈ દૂરે વર્તે પ્રિયો દૃશામ્। મનસઃ સન્નિકર્ષાર્થં મદનુધ્યાનકામ્યયા

હું, તમારો પ્રિય, જો કે દુર છું એવું લાગે છે, પણ એ તો માત્ર એ માટે છે કે તમારું મન મારી તરફ વધુ આકર્ષાય અને મને સતત યાદ કરો.

યથા દૂરચરે પ્રેષ્ઠે મન આવિશ્ય વર્તતે। સ્ત્રીણાં ચ ન તથા ચેતઃ સન્નિકૃષ્ટેઽક્ષિગોચરે

જેમ પ્રિયજન દૂર હોય ત્યારે મન તેની પાસે જ રહે છે, તેમ સ્ત્રીઓનું હૃદય નજીક અને નજર સામે હોય ત્યારે એટલું એકાગ્ર રહેતું નથી.

મય્યાવેશ્ય મનઃ કૃત્સ્નં વિમુક્તાશેષવૃત્તિ યત્। અનુસ્મરન્ત્યો માં નિત્યમચિરાન્મામુપૈષ્યથ

જ્યારે તમે તમારું આખું મન મારીમાં લગાવી, બધાં બંધનોમાંથી મુક્ત થઈ, મને સતત યાદ કરશો, ત્યારે ટૂંક સમયમાં મને પ્રાપ્ત કરી લેશો.

યા મયા ક્રીડતા રાત્ર્યાં વનેઽસ્મિન્વ્રજ આસ્થિતાઃ। અલબ્ધરાસાઃ કલ્યાણ્યો માપુર્મદ્વીર્યચિન્તયા

જે શુભ ગોપીઓ રાત્રે વ્રજના વનમાં મારી સાથે રમતી વખતે રાસમાં જોડાઈ શકી નહોતી, એમણે પણ મારા પરાક્રમનું સ્મરણ કરીને મને પ્રાપ્ત કરી લીધું.

શ્રીશુક ઉવાચ। એવં પ્રિયતમાદિષ્ટમાકર્ણ્ય વ્રજયોષિતઃ। તા ઊચુરુદ્ધવં પ્રીતાસ્તત્સન્દેશાગતસ્મૃતીઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: પ્રિયજનના આ વચન સાંભળીને, વ્રજની સ્ત્રીઓ આનંદથી ઉદ્ધવને બોલી, અને એ સંદેશ યાદ કરીને ખુશ થઈ.

ગોપ્ય ઊચુઃ। દિષ્ટ્યાહિતો હતઃ કંસો યદૂનાં સાનુગોઽઘકૃત્। દિષ્ટ્યાપ્તૈર્લબ્ધસર્વાર્થૈઃ કુશલ્યાસ્તેઽચ્યુતોઽધુના

ગોપીઓ બોલી: સારા ભાગ્યે, યદુવંશના દુશ્મન અને પાપી કંસનો નાશ થયો; અને સારા ભાગ્યે, અચ્યૂત હવે પોતાના સગાઓ સાથે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને સુખી છે.

કચ્ચિદ્ગદાગ્રજઃ સૌમ્ય કરોતિ પુરયોષિતામ્। પ્રીતિં નઃ સ્નિગ્ધસવ્રીડ હાસોદારેક્ષણાર્ચિતઃ

હે સૌમ્ય, શું ગદા ના મોટા ભાઈ, શહેરની સ્ત્રીઓના પ્રેમભર્યા, લજ્જાવાન અને હસતાં નજરોથી સન્માન પામીને, તેમને આનંદ આપે છે?

કથં રતિવિશેષજ્ઞઃ પ્રિયશ્ચ પુરયોષિતામ્। નાનુબધ્યેત તદ્વાક્યૈર્વિભ્રમૈશ્ચાનુભાજિતઃ

શહેરની સ્ત્રીઓના પ્રિય અને પ્રેમની કળા જાણનારા શ્રીકૃષ્ણ, શું તેમના મીઠા વચન અને રમૂજી હાવભાવથી આકર્ષાય નહીં?

અપિ સ્મરતિ નઃ સાધો ગોવિન્દઃ પ્રસ્તુતે ક્વચિત્। ગોષ્ઠિમધ્યે પુરસ્ત્રીણામ્ગ્રામ્યાઃ સ્વૈરકથાન્તરે

હે સજ્જન, શું ગોવિંદ ક્યારેક શહેરની સ્ત્રીઓ વચ્ચે, તેમની ગૂઢ વાતોમાં, અમને — ગામની ગોપીઓને — યાદ કરે છે?

તાઃ કિં નિશાઃ સ્મરતિ યાસુ તદા પ્રિયાભિર્। વૃન્દાવને કુમુદકુન્દશશાઙ્કરમ્યે। રેમે ક્વણચ્ચરણનૂપુરરાસગોષ્ઠ્યામ્। અસ્માભિરીડિતમનોજ્ઞકથઃ કદાચિત્

એ રાતો યાદ છે કે જ્યારે વ્રજમાં કમળ, કુન્દ અને ચાંદનીની સુંદરતામાં, પ્રિયાઓ સાથે રમતા, પગલાંના પાયલના રણકાર વચ્ચે રાસ રમતા, અને ક્યારેક અમને મોહક વાર્તાઓ કહી આનંદ આપતો હતો?

અપ્યેષ્યતીહ દાશાર્હસ્તપ્તાઃ સ્વકૃતયા શુચા। સઞ્જીવયન્નુ નો ગાત્રૈર્યથેન્દ્રો વનમમ્બુદૈઃ

શું દાશાર્હ કુળના વંશજ, પોતાના કૃત્યથી દુઃખી થઈ, અહીં પાછા આવશે? શું તે પોતાના સ્પર્શથી અમને ફરી જીવંત કરશે, જેમ ઇન્દ્ર વરસાદથી જંગલને તાજું કરે છે?