શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અન્યેષ્વર્થકૃતા મૈત્રી યાવદર્થવિડમ્બનમ્। પુમ્ભિઃ સ્ત્રીષુ કૃતા યદ્વત્સુમનઃસ્વિવ ષટ્પદૈઃ

બીજાઓ સાથેની મિત્રતા કોઈ હિત માટે જ હોય છે, હિત પૂરું થાય ત્યાં સુધી; જેમ પુરુષો સ્ત્રીઓ સાથે કરે છે, અથવા મધમાખીઓ ફૂલ સાથે કરે છે.

નિઃસ્વં ત્યજન્તિ ગણિકા અકલ્પં નૃપતિં પ્રજાઃ। અધીતવિદ્યા આચાર્યમૃત્વિજો દત્તદક્ષિણમ્

ગરીબને વેશ્યા છોડી દે છે, બળહીન રાજાને પ્રજાજન પણ છોડી દે છે; શિષ્યોએ શિક્ષક પાસેથી વિદ્યા મેળવી લીધી પછી તેને છોડે છે; અને યજમાન દક્ષિણા આપી દે પછી યજ્ઞકર્મ કરનારા પણ ચાલ્યા જાય છે.

ખગા વીતફલં વૃક્ષં ભુક્ત્વા ચાતિથયો ગૃહમ્। દગ્ધં મૃગાસ્તથારણ્યં જારા ભુક્ત્વા રતાં સ્ત્રિયમ્

પક્ષીઓ ફળ ખૂટી જાય પછી વૃક્ષ છોડે છે; મહેમાનો ભોજન કરી લે પછી ઘર છોડે છે; જંગલ સળી જતું હોય ત્યારે હરણો પણ ત્યાંથી દૂર થઈ જાય છે; અને પ્રેમી પોતાની ઇચ્છા પૂરી થયા પછી સ્ત્રીને પણ છોડી દે છે.

ઇતિ ગોપ્યો હિ ગોવિન્દે ગતવાક્કાયમાનસાઃ। કૃષ્ણદૂતે સમાયાતે ઉદ્ધવે ત્યક્તલૌકિકાઃ

આ રીતે, ગોપીઓના મન, વાણી અને શરીર સૌ ગોવિંદમાં લીન થઈ ગયા હતા. કૃષ્ણના દૂત ઉદ્ધવ આવ્યા ત્યારે, તેમણે જગતના બધા સંબંધો ત્યજી દીધા.

ગાયન્ત્યઃ પ્રીયકર્માણિ રુદન્ત્યશ્ચ ગતહ્રિયઃ। તસ્ય સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય યાનિ કૈશોરબાલ્યયોઃ

તેમણે કૃષ્ણના પ્રિય કાર્યો ગાતા અને બાળપણ તથા યુવાનીના લીલાઓ વારંવાર યાદ કરી, નિઃશંકપણે રડતા હતા.

કાચિન્મધુકરં દૃષ્ટ્વા ધ્યાયન્તી કૃષ્ણસઙ્ગમમ્। પ્રિયપ્રસ્થાપિતં દૂતં કલ્પયિત્વેદમબ્રવીત્

એક ગોપીએ મધમાખીને જોઈને કૃષ્ણ સાથેના મિલનનું ધ્યાન કરતાં, તેને પોતાના પ્રિયના દૂત તરીકે કલ્પી, આ રીતે બોલી:

ગોપ્યુવાચ। મધુપ કિતવબન્ધો મા સ્પૃશઙ્ઘ્રિં સપત્ન્યાઃ। કુચવિલુલિતમાલાકુઙ્કુમશ્મશ્રુભિર્નઃ। વહતુ મધુપતિસ્તન્માનિનીનાં પ્રસાદં। યદુસદસિ વિડમ્બ્યં યસ્ય દૂતસ્ત્વમીદૃક્

ગોપીએ કહ્યું: એ મધમાખી, દગાખોરનો સાથી, મારી સ્પર્ધકાના પગને સ્પર્શ કરશો નહીં. તેના વક્ષસ્થળના કુંકુમથી રંગાયેલી માળા તારા મુછ પર લાગી છે. મધપતિએ તો ગર્વીલી સ્ત્રીઓનો પ્રસાદ જ લઈ જવો છે, કારણ કે તું તેનો દૂત છે અને યદુસભામાં મજાકનો વિષય છે.

સકૃદધરસુધાં સ્વાં મોહિનીં પાયયિત્વા। સુમનસ ઇવ સદ્યસ્તત્યજેઽસ્માન્ભવાદૃક્। પરિચરતિ કથં તત્પાદપદ્મં નુ પદ્મા। હ્યપિ બત હૃતચેતા હ્યુત્તમઃશ્લોકજલ્પૈઃ

કૃષ્ણે એક જ વાર પોતાના હોઠનું અમૃત પીવડાવી, અમને મોહી લીધા અને પછી ફૂલ છોડાય એમ અમને પણ છોડી દીધા. કમળા કેવી રીતે એવા કૃષ્ણના ચરણ કમળની સેવા કરે છે, જેમનું મન તો ઉત્તમ યશના ગીતોથી હરી લઈ જાય છે?

કિમિહ બહુ ષડઙ્ઘ્રે ગાયસિ ત્વં યદૂનામ્। અધિપતિમગૃહાણામગ્રતો નઃ પુરાણમ્। વિજયસખસખીનાં ગીયતાં તત્પ્રસઙ્ગઃ। ક્ષપિતકુચરુજસ્તે કલ્પયન્તીષ્ટમિષ્ટાઃ

એ છ પગવાળી, તું અહીં યદુઓના સ્વામી અને અમારા ઘરના પ્રાચીન માલિકના ગીત કેમ ગાય છે? જા, તેની વિજયની મૈત્રીમાં જે મિત્ર છે, તેમના વચ્ચે જ તેની વાતો ગા, કારણ કે તેણે તો તેમની ઇચ્છા પૂરી કરીને તેમના દુઃખ દૂર કરી દીધા છે.

દિવિ ભુવિ ચ રસાયાં કાઃ સ્ત્રિયસ્તદ્દુરાપાઃ। કપટરુચિરહાસભ્રૂવિજૃમ્ભસ્ય યાઃ સ્યુઃ। ચરણરજ ઉપાસ્તે યસ્ય ભૂતિર્વયં કા। અપિ ચ કૃપણપક્ષે હ્યુત્તમશ્લોકશબ્દઃ

આકાશમાં, પૃથ્વી પર કે પાતાળમાં એવી કઈ સ્ત્રીઓ છે જે તેને મળવા અસમર્થ હોય? જેના મોહક સ્મિત અને ભ્રૂભંગથી બધાને વશ કરી લે છે. અમે તો માત્ર તેના ચરણરજની સેવા કરવી એ જ અમારો ભાગ્ય છે; અને દુઃખી લોકોમાં પણ તેના યશનું નામ સાંભળાય છે.

વિસૃજ શિરસિ પાદં વેદ્મ્યહં ચાટુકારૈર્। અનુનયવિદુષસ્તેઽભ્યેત્ય દૌત્યૈર્મુકુન્દાત્। સ્વકૃત ઇહ વિસૃષ્ટાપત્યપત્યન્યલોકા। વ્યસૃજદકૃતચેતાઃ કિં નુ સન્ધેયમસ્મિન્

તારા માથેથી તેનો પગ ઉતારી દે; હું તેના મીઠા વચનોથી વાકેફ છું. તું તો મનાવવાની કળા જાણે છે, એ માટે તેણે તને દૂત બનાવી મોકલ્યો છે. તેણે અહીં પોતાની પત્ની-બાળકોને પોતે પેદા કર્યા અને પછી નિષ્કપટપણે છોડી દીધા. આવા પર શું વિશ્વાસ રાખવો?

મૃગયુરિવ કપીન્દ્રં વિવ્યધે લુબ્ધધર્મા। સ્ત્રિયમકૃત વિરૂપાં સ્ત્રીજિતઃ કામયાનામ્। બલિમપિ બલિમત્ત્વાવેષ્ટયદ્ધ્વાઙ્ક્ષવદ્યસ્। તદલમસિતસખ્યૈર્દુસ્ત્યજસ્તત્કથાર્થઃ

જેમ શિકારી વાનરરાજને પકડવા દોડે છે, તેમ તેણે પ્રેમમાં પીડાયેલી અને રક્ષણહીન સ્ત્રીઓને દુઃખ આપ્યું. બલવાન બલિ રાજાને પણ પક્ષી જેમ બાંધ્યો. હવે એ કાળી સાથેની મૈત્રી પૂરતી, પણ તેની વાતો છોડી શકાતી નથી.

યદનુચરિતલીલાકર્ણપીયૂષવિપ્રુટ્। સકૃદદનવિધૂતદ્વન્દ્વધર્મા વિનષ્ટાઃ। સપદિ ગૃહકુટુમ્બં દીનમુત્સૃજ્ય દીના। બહવ ઇહ વિહઙ્ગા ભિક્ષુચર્યાં ચરન્તિ

જે લોકો એકવાર પણ તેની રમણીય લીલાઓનું અમૃતકણ કાનથી પી જાય છે, તેઓ બધાં દ્વંદ્વો છોડીને, પોતાના ઘર-કુટુંબ ત્યજી, ભલે ગરીબ હોય, અહીં પક્ષીઓ જેવી ભિક્ષા માંગતી જીંદગી જીવે છે.

વયમૃતમિવ જિહ્મવ્યાહૃતં શ્રદ્દધાનાઃ। કુલિકરુતમિવાજ્ઞાઃ કૃષ્ણવધ્વો હરિણ્યઃ। દદૃશુરસકૃદેતત્તન્નખસ્પર્શતીવ્ર। સ્મરરુજ ઉપમન્ત્રિન્ભણ્યતામન્યવાર્તા

અમે તો તેના વાંકાં વચનને અમૃત સમજીને માન્યા, અને અજાણ ચકલી જેમ માતાની ટહુક સાંભલે તેમ, કૃષ્ણની પત્નીઓ છીએ. વારંવાર તેના નખના સ્પર્શથી થયેલી પ્રેમવેદનાને યાદ કરીએ છીએ. હવે બીજું કંઈ કહો દૂત.

પ્રિયસખ પુનરાગાઃ પ્રેયસા પ્રેષિતઃ કિં। વરય કિમનુરુન્ધે માનનીયોઽસિ મેઽઙ્ગ। નયસિ કથમિહાસ્માન્દુસ્ત્યજદ્વન્દ્વપાર્શ્વં। સતતમુરસિ સૌમ્ય શ્રીર્વધૂઃ સાકમાસ્તે

પ્રિય મિત્ર, શું તું ફરીથી અહીં આવ્યો છે? શું તને પ્રિયએ મોકલ્યો છે? શું ઈચ્છે છે? તું તો માનનીય છે, સૌમ્ય. જેને છોડી શકાતું નથી, તેની પાસે અમને કેમ લઈ જાય છે, જ્યારે શ્રીલક્ષ્મી તો હંમેશા તેના હૃદય પર વસે છે?

અપિ બત મધુપુર્યામાર્યપુત્રોઽધુનાસ્તે। સ્મરતિ સ પિતૃગેહાન્સૌમ્ય બન્ધૂંશ્ચ ગોપાન્। ક્વચિદપિ સ કથા નઃ કિઙ્કરીણાં ગૃણીતે। ભુજમગુરુસુગન્ધં મૂર્ધ્ન્યધાસ્યત્કદા નુ

શું એ આર્યપુત્ર હવે મધુરામાં છે? શું તે પિતાના ઘર, પોતાના સગાં અને ગોપોને યાદ કરે છે? શું કદી અમારી વાત પણ કરે છે? ક્યારેક તો એ પોતાના સુગંધિત બળવાન હાથ અમારા માથા પર મૂકે એવી આશા છે.

શ્રીશુક ઉવાચ। અથોદ્ધવો નિશમ્યૈવં કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ। સાન્ત્વયન્પ્રિયસન્દેશૈર્ગોપીરિદમભાષત

શ્રી શુકદેવ કહે છે: ઉદ્ધવે ગોપીઓની કૃષ્ણ દર્શનની તીવ્ર તરસ સાંભળી, તેમને પ્રેમભર્યા સંદેશથી શાંત કર્યા અને આ રીતે બોલ્યા.

શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ। અહો યૂયં સ્મ પૂર્ણાર્થા ભવત્યો લોકપૂજિતાઃ। વાસુદેવે ભગવતિ યાસામિત્યર્પિતં મનઃ

શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા: અરે, તમે તો સાચે જ પૂર્ણ અને લોકમાં પૂજનીય છો, કેમ કે તમારું મન પૂરેપૂરું ભગવાન વસુદેવમાં સમર્પિત છે.

દાનવ્રતતપોહોમ જપસ્વાધ્યાયસંયમૈઃ। શ્રેયોભિર્વિવિધૈશ્ચાન્યૈઃ કૃષ્ણે ભક્તિર્હિ સાધ્યતે

વ્રત, તપ, યજ્ઞ, જપ, અધ્યયન, સંયમ અને બીજા અનેક શુભ ઉપાયો દ્વારા પણ, કૃષ્ણ પ્રત્યેની ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

ભગવત્યુત્તમઃશ્લોકે ભવતીભિરનુત્તમા। ભક્તિઃ પ્રવર્તિતા દિષ્ટ્યા મુનીનામપિ દુર્લભા

તમારા સારા ભાગ્યે, તમે ઉત્તમ યશવાળા ભગવાન પ્રત્યે એવી શ્રેષ્ઠ ભક્તિ સ્થાપી છે, જે મહાન ઋષિઓને પણ દુર્લભ છે.

દિષ્ટ્યા પુત્રાન્પતીન્દેહાન્સ્વજનાન્ભવનાનિ ચ। હિત્વાવૃણીત યૂયં યત્કૃષ્ણાખ્યં પુરુષં પરમ્

નસીબે, તમે તમારા પુત્રો, પતિઓ, શરીર, સગા-સંબંધીઓ અને ઘર છોડીને, કૃષ્ણ નામના પરમ પુરુષને પસંદ કર્યો છે.

સર્વાત્મભાવોઽધિકૃતો ભવતીનામધોક્ષજે। વિરહેણ મહાભાગા મહાન્મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ

હે મહાભાગ્યશાળી બહેનો, અધોક્ષજ ભગવાનમાં તમારો સર્વાંગી ભાવ વિયોગથી જાગ્યો છે; એથી તમે મને મહાન કૃપા કરી છે.

શ્રૂયતાં પ્રિયસન્દેશો ભવતીનાં સુખાવહઃ। યમાદાયાગતો ભદ્રા અહં ભર્તૂ રહસ્કરઃ

હવે, તમારા પ્રિય પતિએ મને ગુપ્ત રીતે આપેલો સંદેશ, જે તમને આનંદ આપશે, એ સાંભળો.

શ્રીભગવાનુવાચ। ભવતીનાં વિયોગો મે ન હિ સર્વાત્મના ક્વચિત્। યથા ભૂતાનિ ભૂતેષુ ખં વાય્વગ્નિર્જલં મહી । તથાહં ચ મનઃપ્રાણ ભૂતેન્દ્રિયગુણાશ્રયઃ

શ્રીભગવાન બોલ્યા: હું ક્યારેય પણ સંપૂર્ણ રીતે તમાથી અલગ નથી, કેમ કે જેમ આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી બધામાં રહેલા છે, તેમ હું પણ મન, પ્રાણ, તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને તેમના ગુણોમાં રહેલો છું.

આત્મન્યેવાત્મનાત્માનં સૃજે હન્મ્યનુપાલયે। આત્મમાયાનુભાવેન ભૂતેન્દ્રિયગુણાત્મના

હું પોતે જ, મારી પોતાની શક્તિથી, તત્વો, ઇન્દ્રિયો અને તેમના ગુણરૂપે, પોતાને જ ઉત્પન્ન કરું છું, નાશ કરું છું અને પોષણ કરું છું.

આત્મા જ્ઞાનમયઃ શુદ્ધો વ્યતિરિક્તોઽગુણાન્વયઃ। સુષુપ્તિસ્વપ્નજાગ્રદ્ભિર્માયાવૃત્તિભિરીયતે

આત્મા જ્ઞાનમય, શુદ્ધ, અલગ અને ગુણોથી રહિત છે; છતાં માયાના પ્રભાવથી તે સુષુપ્તિ, સ્વપ્ન અને જાગૃતિમાં ફરતો દેખાય છે.

યેનેન્દ્રિયાર્થાન્ધ્યાયેત મૃષા સ્વપ્નવદુત્થિતઃ। તન્નિરુન્ધ્યાદિન્દ્રિયાણિ વિનિદ્રઃ પ્રત્યપદ્યત

જેના દ્વારા મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં મન લગાવે છે, જે સ્વપ્ન જેવી ખોટી છે, એ મનને કાબૂમાં રાખવું જોઈએ અને સદા જાગૃત રહેવું જોઈએ.

એતદન્તઃ સમામ્નાયો યોગઃ સાઙ્ખ્યં મનીષિણામ્। ત્યાગસ્તપો દમઃ સત્યં સમુદ્રાન્તા ઇવાપગાઃ

આ જ અંતરનો ઉપદેશ છે, જ્ઞાનો અને યોગ છે; ત્યાગ, તપ, દમ અને સત્ય — બધું જ સમુદ્રમાં મળતી નદીઓ જેવું છે.

યત્ત્વહં ભવતીનાં વૈ દૂરે વર્તે પ્રિયો દૃશામ્। મનસઃ સન્નિકર્ષાર્થં મદનુધ્યાનકામ્યયા

હું, તમારો પ્રિય, જો કે દુર છું એવું લાગે છે, પણ એ તો માત્ર એ માટે છે કે તમારું મન મારી તરફ વધુ આકર્ષાય અને મને સતત યાદ કરો.