શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ભજતે નિર્ગુણો ગુણાન્। ક્રીડન્નતીતોઽપિ ગુણૈઃ સૃજત્યવન્હન્ત્યજઃ

તેમને ગુણો નથી, છતાં તેઓ સત્વ, રજ અને તમ જેવા ગુણો ધારણ કરે છે; રમતાં રમતાં, તેઓ જન્મ્યા વગર પણ સર્જન, પાલન અને વિનાશ કરે છે.

યથા ભ્રમરિકાદૃષ્ટ્યા ભ્રામ્યતીવ મહીયતે। ચિત્તે કર્તરિ તત્રાત્મા કર્તેવાહંધિયા સ્મૃતઃ

જેમ મધમાખીની નજરથી કંઈક ફરતું અને ઉથલપાથલ થાય તેમ લાગે છે, તેમ મનમાં કર્તાપણાની ભાવનાથી આત્માને કર્તા તરીકે માનવામાં આવે છે.

યુવયોરેવ નૈવાયમાત્મજો ભગવાન્હરિઃ। સર્વેષામાત્મજો હ્યાત્મા પિતા માતા સ ઈશ્વરઃ

હે ભાગ્યશાળી લોકો, ભગવાન હરિ માત્ર તમારો પુત્ર નથી; તેઓ બધાના પુત્ર, આત્મા, પિતા, માતા અને સ્વામી છે.

દૃષ્ટં શ્રુતં ભૂતભવદ્ભવિષ્યત્। સ્થાસ્નુશ્ચરિષ્ણુર્મહદલ્પકં ચ। વિનાચ્યુતાદ્વસ્તુતરાં ન વાચ્યં। સ એવ સર્વં પરમાત્મભૂતઃ

જે કંઈ જોઈયે, સાંભળીએ, ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્ય, સ્થિર કે ચલ, મોટું કે નાનું—અચ્યૂતના સાચા સ્વરૂપ સિવાય બીજું કંઈ મહત્વનું નથી; એ જ સર્વત્ર વ્યાપક પરમાત્મા છે.

એવં નિશા સા બ્રુવતોર્વ્યતીતા નન્દસ્ય કૃષ્ણાનુચરસ્ય રાજન્। ગોપ્યઃ સમુત્થાય નિરૂપ્ય દીપાન્વાસ્તૂન્સમભ્યર્ચ્ય દૌધીન્યમન્થુન્

આ રીતે વાત કરતાં-કરતાં રાત વીતી ગઈ. નંદજી અને કૃષ્ણના સાથી માટે. ગોપીઓ ઊઠી, દીવા જોયા, ઘરનાં દેવતાઓની પૂજા કરી અને દહીં વાટવા લાગી.

તા દીપદીપ્તૈર્મણિભિર્વિરેજૂ રજ્જૂર્વિકર્ષદ્ભુજકઙ્કણસ્રજઃ। ચલન્નિતમ્બસ્તનહારકુણ્ડલ ત્વિષત્કપોલારુણકુઙ્કુમાનનાઃ

તેઓ હાથમાં કંકણ અને હાર પહેરીને દોરી ખેંચતી હતી; તેમનાં કટિ, સ્તન, હાર અને કુંડળ હલતા હતા; તેમનાં ગાલ ચમકતા અને મુખ લાલ કુંકુમથી શોભતા હતા.

ઉદ્ગાયતીનામરવિન્દલોચનં વ્રજાઙ્ગનાનાં દિવમસ્પૃશદ્ધ્વનિઃ। દધ્નશ્ચ નિર્મન્થનશબ્દમિશ્રિતો નિરસ્યતે યેન દિશામમઙ્ગલમ્

વ્રજની સ્ત્રીઓ કમળનેત્ર શ્રીકૃષ્ણના ગીત ગાતી હતી, તેમનાં સ્વર આકાશને સ્પર્શ કરતા હતા; દહીં વાટવાના અવાજ સાથે મળીને, તે સર્વ દિશાનું અશુભતા દૂર કરી દેતો હતો.

ભગવત્યુદિતે સૂર્યે નન્દદ્વારિ વ્રજૌકસઃ। દૃષ્ટ્વા રથં શાતકૌમ્ભં કસ્યાયમિતિ ચાબ્રુવન્

જ્યારે ભગવાન અને સૂર્ય ઉગ્યા, ત્યારે નંદજીના દ્વારે વ્રજવાસીઓએ સોનેરી રથ જોયો અને પૂછ્યું, 'આ રથ કોણનો છે?'

અક્રૂર આગતઃ કિં વા યઃ કંસસ્યાર્થસાધકઃ। યેન નીતો મધુપુરીં કૃષ્ણઃ કમલલોચનઃ

શું અક્રૂર આવ્યા છે, કે બીજું કોઈ છે, જે કંસની ઈચ્છા પૂરી કરે છે, જેના દ્વારા કમલનેત્ર કૃષ્ણને મથુરા લઈ જવામાં આવ્યા હતા?

કિં સાધયિષ્યત્યસ્માભિર્ભર્તુઃ પ્રીતસ્ય નિષ્કૃતિમ્। તતઃ સ્ત્રીણાં વદન્તીનામુદ્ધવોઽગાત્કૃતાહ્નિકઃ

હમણા એ આપણા સ્વામીની પ્રસન્નતા માટે કઈ પ્રાયશ્ચિત્તી કરશે? એ રીતે સ્ત્રીઓ વાત કરતી હતી, ત્યારે ઉદ્ધવજી સવારની ક્રિયા પૂરી કરીને આવ્યા.

ઉદ્ધવગોપીસંવાદઃ; ભ્રમરગીતમ્; ઉદ્ધવસ્ય મથુરાગમનંચ - અથ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ 10.47 શ્રીશુક ઉવાચ તં વીક્ષ્ય કૃષાનુચરં વ્રજસ્ત્રિયઃ પ્રલમ્બબાહું નવકઞ્જલોચનમ્। પીતામ્બરં પુષ્કરમાલિનં લસન્ મુખારવિન્દં પરિમૃષ્ટકુણ્ડલમ્ ॥૧ સુવિસ્મિતાઃ કોઽયમપીવ્યદર્શનઃ કુતશ્ચ કસ્યાચ્યુતવેષભૂષણઃ। ઇતિ સ્મ સર્વાઃ પરિવવ્રુરુત્સુકાસ્ તમુત્તમઃશ્લોકપદામ્બુજાશ્રયમ્ ॥૨ તં પ્રશ્રયેણાવનતાઃ સુસત્કૃતં સવ્રીડહાસેક્ષણસૂનૃતાદિભિઃ। રહસ્યપૃચ્છન્નુપવિષ્ટમાસને વિજ્ઞાય સન્દેશહરં રમાપતેઃ

કૃષ્ણના મિત્રને જોઈને, વ્રજની સ્ત્રીઓએ લાંબા હાથ, તાજા કમળ જેવી આંખો, પીળા વસ્ત્ર, કમળની માળા, ખીલેલા કમળ જેવું મુખ અને તેજસ્વી કુંડળો ધરાવતા તેમને આશ્ચર્યથી જોયા.

જાનીમસ્ત્વાં યદુપતેઃ પાર્ષદં સમુપાગતમ્। ભર્ત્રેહ પ્રેષિતઃ પિત્રોર્ભવાન્પ્રિયચિકીર્ષયા

અમે જાણીએ છીએ કે તમે યદુવંશના સ્વામીના સહચર છો, અને સ્વામીના માતા-પિતાને આનંદ આપવા અહીં મોકલાયા છો.

અન્યથા ગોવ્રજે તસ્ય સ્મરણીયં ન ચક્ષ્મહે। સ્નેહાનુબન્ધો બન્ધૂનાં મુનેરપિ સુદુસ્ત્યજઃ

નહીંતર, વ્રજમાં તેમને યાદ કરવાની બીજી કોઈ વાત જ our મનમાં આવતી નથી; કારણ કે સ્નેહનું બંધન, સગાંમાં પણ, મહાન ઋષિ માટે પણ છોડવું અઘરું છે.

અન્યેષ્વર્થકૃતા મૈત્રી યાવદર્થવિડમ્બનમ્। પુમ્ભિઃ સ્ત્રીષુ કૃતા યદ્વત્સુમનઃસ્વિવ ષટ્પદૈઃ

બીજાઓ સાથેની મિત્રતા કોઈ હિત માટે જ હોય છે, હિત પૂરું થાય ત્યાં સુધી; જેમ પુરુષો સ્ત્રીઓ સાથે કરે છે, અથવા મધમાખીઓ ફૂલ સાથે કરે છે.

નિઃસ્વં ત્યજન્તિ ગણિકા અકલ્પં નૃપતિં પ્રજાઃ। અધીતવિદ્યા આચાર્યમૃત્વિજો દત્તદક્ષિણમ્

ગરીબને વેશ્યા છોડી દે છે, બળહીન રાજાને પ્રજાજન પણ છોડી દે છે; શિષ્યોએ શિક્ષક પાસેથી વિદ્યા મેળવી લીધી પછી તેને છોડે છે; અને યજમાન દક્ષિણા આપી દે પછી યજ્ઞકર્મ કરનારા પણ ચાલ્યા જાય છે.

ખગા વીતફલં વૃક્ષં ભુક્ત્વા ચાતિથયો ગૃહમ્। દગ્ધં મૃગાસ્તથારણ્યં જારા ભુક્ત્વા રતાં સ્ત્રિયમ્

પક્ષીઓ ફળ ખૂટી જાય પછી વૃક્ષ છોડે છે; મહેમાનો ભોજન કરી લે પછી ઘર છોડે છે; જંગલ સળી જતું હોય ત્યારે હરણો પણ ત્યાંથી દૂર થઈ જાય છે; અને પ્રેમી પોતાની ઇચ્છા પૂરી થયા પછી સ્ત્રીને પણ છોડી દે છે.

ઇતિ ગોપ્યો હિ ગોવિન્દે ગતવાક્કાયમાનસાઃ। કૃષ્ણદૂતે સમાયાતે ઉદ્ધવે ત્યક્તલૌકિકાઃ

આ રીતે, ગોપીઓના મન, વાણી અને શરીર સૌ ગોવિંદમાં લીન થઈ ગયા હતા. કૃષ્ણના દૂત ઉદ્ધવ આવ્યા ત્યારે, તેમણે જગતના બધા સંબંધો ત્યજી દીધા.

ગાયન્ત્યઃ પ્રીયકર્માણિ રુદન્ત્યશ્ચ ગતહ્રિયઃ। તસ્ય સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય યાનિ કૈશોરબાલ્યયોઃ

તેમણે કૃષ્ણના પ્રિય કાર્યો ગાતા અને બાળપણ તથા યુવાનીના લીલાઓ વારંવાર યાદ કરી, નિઃશંકપણે રડતા હતા.

કાચિન્મધુકરં દૃષ્ટ્વા ધ્યાયન્તી કૃષ્ણસઙ્ગમમ્। પ્રિયપ્રસ્થાપિતં દૂતં કલ્પયિત્વેદમબ્રવીત્

એક ગોપીએ મધમાખીને જોઈને કૃષ્ણ સાથેના મિલનનું ધ્યાન કરતાં, તેને પોતાના પ્રિયના દૂત તરીકે કલ્પી, આ રીતે બોલી:

ગોપ્યુવાચ। મધુપ કિતવબન્ધો મા સ્પૃશઙ્ઘ્રિં સપત્ન્યાઃ। કુચવિલુલિતમાલાકુઙ્કુમશ્મશ્રુભિર્નઃ। વહતુ મધુપતિસ્તન્માનિનીનાં પ્રસાદં। યદુસદસિ વિડમ્બ્યં યસ્ય દૂતસ્ત્વમીદૃક્

ગોપીએ કહ્યું: એ મધમાખી, દગાખોરનો સાથી, મારી સ્પર્ધકાના પગને સ્પર્શ કરશો નહીં. તેના વક્ષસ્થળના કુંકુમથી રંગાયેલી માળા તારા મુછ પર લાગી છે. મધપતિએ તો ગર્વીલી સ્ત્રીઓનો પ્રસાદ જ લઈ જવો છે, કારણ કે તું તેનો દૂત છે અને યદુસભામાં મજાકનો વિષય છે.

સકૃદધરસુધાં સ્વાં મોહિનીં પાયયિત્વા। સુમનસ ઇવ સદ્યસ્તત્યજેઽસ્માન્ભવાદૃક્। પરિચરતિ કથં તત્પાદપદ્મં નુ પદ્મા। હ્યપિ બત હૃતચેતા હ્યુત્તમઃશ્લોકજલ્પૈઃ

કૃષ્ણે એક જ વાર પોતાના હોઠનું અમૃત પીવડાવી, અમને મોહી લીધા અને પછી ફૂલ છોડાય એમ અમને પણ છોડી દીધા. કમળા કેવી રીતે એવા કૃષ્ણના ચરણ કમળની સેવા કરે છે, જેમનું મન તો ઉત્તમ યશના ગીતોથી હરી લઈ જાય છે?

કિમિહ બહુ ષડઙ્ઘ્રે ગાયસિ ત્વં યદૂનામ્। અધિપતિમગૃહાણામગ્રતો નઃ પુરાણમ્। વિજયસખસખીનાં ગીયતાં તત્પ્રસઙ્ગઃ। ક્ષપિતકુચરુજસ્તે કલ્પયન્તીષ્ટમિષ્ટાઃ

એ છ પગવાળી, તું અહીં યદુઓના સ્વામી અને અમારા ઘરના પ્રાચીન માલિકના ગીત કેમ ગાય છે? જા, તેની વિજયની મૈત્રીમાં જે મિત્ર છે, તેમના વચ્ચે જ તેની વાતો ગા, કારણ કે તેણે તો તેમની ઇચ્છા પૂરી કરીને તેમના દુઃખ દૂર કરી દીધા છે.

દિવિ ભુવિ ચ રસાયાં કાઃ સ્ત્રિયસ્તદ્દુરાપાઃ। કપટરુચિરહાસભ્રૂવિજૃમ્ભસ્ય યાઃ સ્યુઃ। ચરણરજ ઉપાસ્તે યસ્ય ભૂતિર્વયં કા। અપિ ચ કૃપણપક્ષે હ્યુત્તમશ્લોકશબ્દઃ

આકાશમાં, પૃથ્વી પર કે પાતાળમાં એવી કઈ સ્ત્રીઓ છે જે તેને મળવા અસમર્થ હોય? જેના મોહક સ્મિત અને ભ્રૂભંગથી બધાને વશ કરી લે છે. અમે તો માત્ર તેના ચરણરજની સેવા કરવી એ જ અમારો ભાગ્ય છે; અને દુઃખી લોકોમાં પણ તેના યશનું નામ સાંભળાય છે.

વિસૃજ શિરસિ પાદં વેદ્મ્યહં ચાટુકારૈર્। અનુનયવિદુષસ્તેઽભ્યેત્ય દૌત્યૈર્મુકુન્દાત્। સ્વકૃત ઇહ વિસૃષ્ટાપત્યપત્યન્યલોકા। વ્યસૃજદકૃતચેતાઃ કિં નુ સન્ધેયમસ્મિન્

તારા માથેથી તેનો પગ ઉતારી દે; હું તેના મીઠા વચનોથી વાકેફ છું. તું તો મનાવવાની કળા જાણે છે, એ માટે તેણે તને દૂત બનાવી મોકલ્યો છે. તેણે અહીં પોતાની પત્ની-બાળકોને પોતે પેદા કર્યા અને પછી નિષ્કપટપણે છોડી દીધા. આવા પર શું વિશ્વાસ રાખવો?

મૃગયુરિવ કપીન્દ્રં વિવ્યધે લુબ્ધધર્મા। સ્ત્રિયમકૃત વિરૂપાં સ્ત્રીજિતઃ કામયાનામ્। બલિમપિ બલિમત્ત્વાવેષ્ટયદ્ધ્વાઙ્ક્ષવદ્યસ્। તદલમસિતસખ્યૈર્દુસ્ત્યજસ્તત્કથાર્થઃ

જેમ શિકારી વાનરરાજને પકડવા દોડે છે, તેમ તેણે પ્રેમમાં પીડાયેલી અને રક્ષણહીન સ્ત્રીઓને દુઃખ આપ્યું. બલવાન બલિ રાજાને પણ પક્ષી જેમ બાંધ્યો. હવે એ કાળી સાથેની મૈત્રી પૂરતી, પણ તેની વાતો છોડી શકાતી નથી.

યદનુચરિતલીલાકર્ણપીયૂષવિપ્રુટ્। સકૃદદનવિધૂતદ્વન્દ્વધર્મા વિનષ્ટાઃ। સપદિ ગૃહકુટુમ્બં દીનમુત્સૃજ્ય દીના। બહવ ઇહ વિહઙ્ગા ભિક્ષુચર્યાં ચરન્તિ

જે લોકો એકવાર પણ તેની રમણીય લીલાઓનું અમૃતકણ કાનથી પી જાય છે, તેઓ બધાં દ્વંદ્વો છોડીને, પોતાના ઘર-કુટુંબ ત્યજી, ભલે ગરીબ હોય, અહીં પક્ષીઓ જેવી ભિક્ષા માંગતી જીંદગી જીવે છે.

વયમૃતમિવ જિહ્મવ્યાહૃતં શ્રદ્દધાનાઃ। કુલિકરુતમિવાજ્ઞાઃ કૃષ્ણવધ્વો હરિણ્યઃ। દદૃશુરસકૃદેતત્તન્નખસ્પર્શતીવ્ર। સ્મરરુજ ઉપમન્ત્રિન્ભણ્યતામન્યવાર્તા

અમે તો તેના વાંકાં વચનને અમૃત સમજીને માન્યા, અને અજાણ ચકલી જેમ માતાની ટહુક સાંભલે તેમ, કૃષ્ણની પત્નીઓ છીએ. વારંવાર તેના નખના સ્પર્શથી થયેલી પ્રેમવેદનાને યાદ કરીએ છીએ. હવે બીજું કંઈ કહો દૂત.

પ્રિયસખ પુનરાગાઃ પ્રેયસા પ્રેષિતઃ કિં। વરય કિમનુરુન્ધે માનનીયોઽસિ મેઽઙ્ગ। નયસિ કથમિહાસ્માન્દુસ્ત્યજદ્વન્દ્વપાર્શ્વં। સતતમુરસિ સૌમ્ય શ્રીર્વધૂઃ સાકમાસ્તે

પ્રિય મિત્ર, શું તું ફરીથી અહીં આવ્યો છે? શું તને પ્રિયએ મોકલ્યો છે? શું ઈચ્છે છે? તું તો માનનીય છે, સૌમ્ય. જેને છોડી શકાતું નથી, તેની પાસે અમને કેમ લઈ જાય છે, જ્યારે શ્રીલક્ષ્મી તો હંમેશા તેના હૃદય પર વસે છે?

અપિ બત મધુપુર્યામાર્યપુત્રોઽધુનાસ્તે। સ્મરતિ સ પિતૃગેહાન્સૌમ્ય બન્ધૂંશ્ચ ગોપાન્। ક્વચિદપિ સ કથા નઃ કિઙ્કરીણાં ગૃણીતે। ભુજમગુરુસુગન્ધં મૂર્ધ્ન્યધાસ્યત્કદા નુ

શું એ આર્યપુત્ર હવે મધુરામાં છે? શું તે પિતાના ઘર, પોતાના સગાં અને ગોપોને યાદ કરે છે? શું કદી અમારી વાત પણ કરે છે? ક્યારેક તો એ પોતાના સુગંધિત બળવાન હાથ અમારા માથા પર મૂકે એવી આશા છે.