શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

- ભક્તિરસામૃતસિન્ધુ(દક્ષિણવિભાગ, પ્રથમલહરી), ટીકા - શ્રીશ્યામદાસ(પ્રકાશક - શ્રીહરિનામ સંકીર્તન મણ્ડલ, વૃન્દાવન) thumb|૬૪ કલા-૧ thumb|૬૪ કલા - ૨ thumb|૬૪ કલા- ૩ thumb|૬૪ કલા- ૪ અથ શૈવતન્ત્રોક્તાશ્ચતુઃષષ્ટિકલા લિખ્યન્તે (શબ્દકલ્પદ્રુમઃ) । {| | ગીતમ્ ૧ વાદ્યમ્ ૨ નૃત્યમ્ ૩ નાટ્યમ્ ૪ આલેખ્યમ્ ૫ વિશેષકચ્છેદ્યમ્ ૬ તણ્ડુલકુસુમબલિવિકારાઃ ૭ પુષ્પાસ્તરણમ્ ૮ દશનવસનાઙ્ગરાગાઃ ૯ મણિભૂમિકાકર્મ્મ ૧૦ [http://vipin110012.tripod.com/pur_index28/pva4.htm શયનરચનમ્] ૧૧ ઉદકવાદ્યમ્ ૧૨ ઉદકઘાતઃ ૧૩ ચિત્રાયોગાઃ ૧૪ માલ્યગ્રથનવિકલ્પાઃ ૧૫ શેખરાપીડયોજનમ્ ૧૬ નેપથ્યયોગાઃ ૧૭ કર્ણપત્રભઙ્ગાઃ ૧૮ ગન્ધયુક્તિઃ ૧૯ ભૂષણયોજનમ્ ૨૦ ઐન્દ્રજાલમ્ ૨૧ કૌચુમારયોગાઃ ૨૨ હસ્તલાઘવમ્ ૨૩ ચિત્રશાકપૂપભક્ષ્યવિકારક્રિયા ૨૪ પાનકરસરાગાસવયોજનમ્ ૨૫ સૂચીવાપકર્મ્માણિ ૨૬ સૂત્રક્રીડા ૨૭ પ્રહેલિકા ૨૮ પ્રતિમાલા ૨૯ દુર્વ્વચકયોગાઃ ૩૦ પુસ્તકવાચનમ્ ૩૧ નાટિકાખ્યાયિકાદર્શનમ્ ૩૨ કાવ્યસમસ્યાપૂરણમ્ ૩૩ પટ્ટિકાવેત્રવાણવિકલ્પાઃ ૩૪ તર્કુકર્મ્માણિ ૩૫ તક્ષણમ્ ૩૬ વાસ્તુવિદ્યા ૩૭ રૂપ્યરત્નપરીક્ષા ૩૮ ધાતુવાદઃ ૩૯ મણિરાગજ્ઞાનમ્ ૪૦ આકરજ્ઞાનમ્ ૪૧ વૃક્ષાયુર્વ્વેદયોગાઃ ૪૨ મેષકુક્કુટલાવકયુદ્ધવિધિઃ ૪૩ શુકશારિકાપ્રલાપનમ્ ૪૪ ઉત્સાદનમ્ ૪૫ કેશમાર્જનકૌશલમ્ ૪૬ અક્ષરમુષ્ટિકાકથનમ્ ૪૭ મ્લેચ્છિતકવિકલ્પાઃ ૪૮ દેશભાષાજ્ઞાનમ્ ૪૯ પુષ્પશકટિકાનિમિત્તજ્ઞાનમ્ ૫૦ યન્ત્રમાતૃકા ૫૧ ધારણમાતૃકા ૫૨ સમ્પાટ્યમ્ ૫૩ માનસીકાવ્યક્રિયા ૫૪ ક્રિયાવિકલ્પાઃ ૫૫ છલિતકયોગાઃ ૫૬ અભિધાનકોષચ્છન્દોજ્ઞાનમ્ ૫૭ વસ્ત્રગોપનાનિ ૫૮ દ્યૂતવિશેષઃ ૫૯ આકર્ષક્રીડા ૬૦ બાલકક્રીડનકાનિ ૬૧ વૈનાયિકીનાં વિદ્યાનાં જ્ઞાનમ્ ૬૨ વૈજયિકીનાં વિદ્યાનાં જ્ઞાનમ્ ૬૩ વૈતાલિકીનાં વિદ્યાનાં જ્ઞાનમ્

હવે શૈવ તંત્રમાં જણાવેલી ચૌસઠ કલાઓ આ રીતે છે: ગાન, વાદ્ય વગાડવું, નૃત્ય, નાટક, ચિત્રકામ, કાપકામની કળા, તાંદળ અને ફૂલોથી શણગાર, ફૂલોથી પથારી બનાવવી, દાંત, વસ્ત્ર અને શરીર શણગારવું, મણિથી જમીન શણગારવી, શયન તૈયાર કરવું, પાણીના વાદ્ય વગાડવું, પાણી છાંટવું, વિવિધ કલાત્મક સંયોજન, હાર ગૂંથવું, શિરોવિભૂષણ તૈયાર કરવું, વસ્ત્રો તૈયાર કરવું, કાનના શણગાર બનાવવું, સુગંધ મિશ્રિત કરવી, દાગીના ગોઠવવું, જાદુઈ કળા, કુસ્તી, હાથની ચતુરાઈ, શાકભાજી અને લોટથી વિવિધ ખોરાક બનાવવું, પીણાં અને રસદાર દ્રવ્યો તૈયાર કરવું, સોઇકામ, દોરાની રમતો, પહેલીઓ, પદમાળાઓ, જીભના વળાંકવાળી રમતો, પુસ્તકો વાંચવું, નાટકો અને વાર્તાઓ જોવી, કાવ્યની કસોટી પૂરી કરવી, ચટાઈ અને વાંસની વસ્તુઓ બનાવવી, સૂતકાપડ અને વણાટ, લાકડાનું કામ, વાસ્તુશાસ્ત્ર, ચાંદી અને રત્નોની ચકાસણી, ધાતુવિજ્ઞાન, રત્નોના રંગની ઓળખ, ખાણોની જાણકારી, વૃક્ષોના આયુષ્યની જાણ, મેષ, કુકડ અને લાવકની લડાઈના નિયમો, શુક અને શારિકાને બોલાડવાની કળા, સફાઈ, વાળ ગોઠવવાની કળા, ગુપ્ત સંકેતો બોલવું, વિદેશી ભાષાની નકલ કરવી, પ્રાદેશિક બોલીઓની જાણ, ફૂલની માળાથી શુભ-અશુભ નિશાની ઓળખવી, યંત્ર બનાવવું, મંત્રલેખન, એકસાથે પાઠ કરવો, મનમાં કાવ્ય રચવું, વિવિધ સર્જનાત્મક કાર્યો, ચતુરાઈની રમતો, શબ્દકોશ, છંદ અને અલંકારની જાણ, વસ્ત્ર છુપાવવાની રીતો, વિશિષ્ટ જૂઆ રમતો, ચુંબકની રમતો, બાળરમકડાં, વૈનાયક કળાઓની જાણ, વૈજયિક કળાઓની જાણ અને વૈતાલિક કળાઓની જાણ.

સ્વવિરહાર્તગોપગોપીનાં સાન્ત્વનાય ભગવતોદ્ધવસ્ય પ્રસ્થાપનમ્, નન્દોદ્ધવસંવાદશ્ચ - શ્રીશુક ઉવાચ। વૃષ્ણીનાં પ્રવરો મન્ત્રી કૃષ્ણસ્ય દયિતઃ સખા। શિષ્યો બૃહસ્પતેઃ સાક્ષાદુદ્ધવો બુદ્ધિસત્તમઃ

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: વૃષ્ણિ વંશમાં ઉત્તમ, કૃષ્ણજીના પ્રિય મિત્ર અને સીધા બૃહસ્પતિના શિષ્ય એવા બુદ્ધિશાળી ઉદ્ધવજી મુખ્ય મંત્રી હતા.

તમાહ ભગવાન્પ્રેષ્ઠં ભક્તમેકાન્તિનં ક્વચિત્। ગૃહીત્વા પાણિના પાણિં પ્રપન્નાર્તિહરો હરિઃ

ભગવાન, જે શરણમાં આવેલા દુઃખીઓને દુઃખમાંથી મુક્ત કરે છે, એણે ક્યારેક પોતાના સૌથી પ્રિય અને એકાંત ભક્ત ઉદ્ધવજીનો હાથ પકડીને એમને વાત કરી.

ગચ્છોદ્ધવ વ્રજં સૌમ્ય પિત્રોર્નૌ પ્રીતિમાવહ। ગોપીનાં મદ્વિયોગાધિં મત્સન્દેશૈર્વિમોચય

ઉદ્ધવ, હે સૌમ્ય, તું વ્રજમાં જા; મારા માતા-પિતાને આનંદ આપ અને ગોપીઓ મારા વિયોગથી જે દુઃખી છે, તેમને મારા સંદેશા દ્વારા શાંત કરી દે.

તા મન્મનસ્કા મત્પ્રાણા મદર્થે ત્યક્તદૈહિકાઃ। મામેવ દયિતં પ્રેષ્ઠમાત્માનં મનસા ગતાઃ । યે ત્યક્તલોકધર્માશ્ચ મદર્થે તાન્બિભર્મ્યહમ્

એ ગોપીઓએ મનથી મને જ ધાર્યું છે, પોતાનું જીવન પણ મારા માટે સમર્પિત કર્યું છે અને શરીરનાં સુખ ત્યજી દીધાં છે; એમના હૃદયમાં હું જ પ્રિય અને આત્મા બનીને વસે છું. જેઓએ મારા માટે લોકધર્મ પણ છોડ્યા છે, એમને હું જ સંભાળું છું.

મયિ તાઃ પ્રેયસાં પ્રેષ્ઠે દૂરસ્થે ગોકુલસ્ત્રિયઃ। સ્મરન્ત્યોઽઙ્ગ વિમુહ્યન્તિ વિરહૌત્કણ્ઠ્યવિહ્વલાઃ

હે પ્રિય, હું તો દૂર છું છતાં ગોકુલની સ્ત્રીઓ મને સતત યાદ કરીને, મારા વિયોગના દુઃખ અને તરસથી વ્યાકુળ થઈને અચાનક મૂર્છિત થઈ જાય છે.

ધારયન્ત્યતિકૃચ્છ્રેણ પ્રાયઃ પ્રાણાન્કથઞ્ચન। પ્રત્યાગમનસન્દેશૈર્બલ્લવ્યો મે મદાત્મિકાઃ

મારી પ્રિય ગોપીઓ, જેમનું મન મારો જ છે, એ બહુ મુશ્કેલીથી, મારા પાછા આવવાની આશા અને મારા સંદેશા પર જીવતુ રાખે છે.

શ્રીશુક ઉવાચ। ઇત્યુક્ત ઉદ્ધવો રાજન્સન્દેશં ભર્તુરાદૃતઃ। આદાય રથમારુહ્ય પ્રયયૌ નન્દગોકુલમ્

શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા: આમ કહીને, ઉદ્ધવજી પોતાના સ્વામીનો આદેશ માનીને રથ પર ચડીને નંદબાબાના ગોકુલ તરફ روانા થયા.

પ્રાપ્તો નન્દવ્રજં શ્રીમાન્નિમ્લોચતિ વિભાવસૌ। છન્નયાનઃ પ્રવિશતાં પશૂનાં ખુરરેણુભિઃ

જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થતો હતો ત્યારે શ્રીમંત ઉદ્ધવજી નંદના વ્રજમાં પહોંચ્યા અને પાછા ફરતાં પશુઓના ખુરથી ઉડેલા ધૂળમાં તેમનો રથ છુપાઈ ગયો.

વાસિતાર્થેઽભિયુધ્યદ્ભિર્નાદિતં શુષ્મિભિર્વૃષૈઃ। ધાવન્તીભિશ્ચ વાસ્રાભિરૂધોભારૈઃ સ્વવત્સકાન્

ત્યાં મજબૂત વાછરડાંઓ પોતાની ગાયોને મેળવવા માટે બુલંદ અવાજે બૂમાબૂમ કરતા હતા અને દુધાળ ગાયોની પાસે દોડી જતા વાછરડાંઓના રડવાનો અવાજ ગૂંજી રહ્યો હતો.

ઇતસ્તતો વિલઙ્ઘદ્ભિર્ગોવત્સૈર્મણ્ડિતં સિતૈઃ। ગોદોહશબ્દાભિરવં વેણૂનાં નિઃસ્વનેન ચ

અહીં-ત્યાં સફેદ વાછરડાંઓ કૂદકાં મારતાં દેખાતા, દુધ દોહવાનો અવાજ અને વાંસળીના મીઠા સૂર ગૂંજી રહ્યા હતા.

ગાયન્તીભિશ્ચ કર્માણિ શુભાનિ બલકૃષ્ણયોઃ। સ્વલઙ્કૃતાભિર્ગોપીભિર્ગોપૈશ્ચ સુવિરાજિતમ્

સુંદર રીતે શણગારેલી ગોપીઓ અને ગોપાલો બલરામ અને કૃષ્ણના શુભ કાર્યો ગાઈ રહ્યા હતા, જેના કારણે આખું ગામ ઉજવાયું હતું.

અગ્ન્યર્કાતિથિગોવિપ્ર પિતૃદેવાર્ચનાન્વિતૈઃ। ધૂપદીપૈશ્ચ માલ્યૈશ્ચ ગોપાવાસૈર્મનોરમમ્

અગ્નિ, સૂર્ય, અતિથિ, ગાય, બ્રાહ્મણ, પિતૃ અને દેવતાઓની પૂજા, ધૂપ, દીવો અને ફૂલમાળાઓથી ગોપાળોનું વસવાટ મનોહર બન્યું હતું.

સર્વતઃ પુષ્પિતવનં દ્વિજાલિકુલનાદિતમ્। હંસકારણ્ડવાકીર્ણૈઃ પદ્મષણ્ડૈશ્ચ મણ્ડિતમ્

ચારે બાજુ ફૂલોથી ભરેલા વન, પક્ષીઓના જૂથોના કલરવથી ગૂંજી ઉઠેલા, અને હંસ, કાંદો અને કમળોથી ભરેલા તળાવોથી શોભાયમાન હતા.

તમાગતં સમાગમ્ય કૃષ્ણસ્યાનુચરં પ્રિયમ્। નન્દઃ પ્રીતઃ પરિષ્વજ્ય વાસુદેવધિયાર્ચયત્

જ્યારે ઉદ્ધવજી આવ્યા, ત્યારે નંદબાબાએ કૃષ્ણના પ્રિય મિત્રને મળીને આનંદથી તેમને ભેટી લીધા અને વાસુદેવ જેવી ભક્તિથી તેમનું સન્માન કર્યું.

ભોજિતં પરમાન્નેન સંવિષ્ટં કશિપૌ સુખમ્। ગતશ્રમં પર્યપૃચ્છત્પાદસંવાહનાદિભિઃ

ઉત્તમ ભોજનથી તૃપ્ત કરીને, નરમ પથારી પર આરામથી બેસાડીને, નંદબાબાએ ઉદ્ધવજીનો થાક ઉતરી ગયો જોઈને, પગ દબાવીને અને અન્ય સેવા કરીને તેમની ખેરખબર લીધી.

કચ્ચિદઙ્ગ મહાભાગ સખા નઃ શૂરનન્દનઃ। આસ્તે કુશલ્યપત્યાદ્યૈર્યુક્તો મુક્તઃ સુહૃદ્વ્રતઃ

હે મહાભાગ્યશાળી, અમારો મિત્ર, શૂરપુત્ર કૃષ્ણ, સુખી છે ને? શું તે પોતાના પરિવાર અને સંતાનો સાથે સુખથી છે અને મિત્રતામાં અડગ છે?

દિષ્ટ્યા કંસો હતઃ પાપઃ સાનુગઃ સ્વેન પાપ્મના। સાધૂનાં ધર્મશીલાનાં યદૂનાં દ્વેષ્ટિ યઃ સદા

સૌભાગ્યથી, પાપી કંસ અને તેના સાથીઓ પોતાના પાપથી નાશ પામ્યા, જે હંમેશા સારા અને ધર્મનિષ્ઠ યદુઓનો દ્વેષ કરતો હતો.

અપિ સ્મરતિ નઃ કૃષ્ણો માતરં સુહૃદઃ સખીન્। ગોપાન્વ્રજં ચાત્મનાથં ગાવો વૃન્દાવનં ગિરિમ્

શું કૃષ્ણે હજી પણ અમને, તેની માતાને, મિત્રો ને ગોપાળાઓને, વ્રજને, પોતાના પ્રિયજનોને, ગાયોને, વૃંદાવન ને પર્વતને યાદ કરે છે?

અપ્યાયાસ્યતિ ગોવિન્દઃ સ્વજનાન્સકૃદીક્ષિતુમ્। તર્હિ દ્રક્ષ્યામ તદ્વક્ત્રં સુનસં સુસ્મિતેક્ષણમ્

શું ગોવિંદ ક્યારેય, એકવાર પણ, પોતાના લોકો ને જોવા પાછો આવશે? ત્યારે તો આપણે એનું સુંદર નાક અને હસતાં ને મીઠાં નેત્રોવાળું મુખ જોઈ શકીશું.

દાવાગ્નેર્વાતવર્ષાચ્ચ વૃષસર્પાચ્ચ રક્ષિતાઃ। દુરત્યયેભ્યો મૃત્યુભ્યઃ કૃષ્ણેન સુમહાત્મના

વનના અગ્નિ, પવન અને વરસાદ, જંગલી સાંઢ અને સાપો, તથા અતિભયાનક મરણ જેવી આપત્તિઓથી આપણને કૃષ્ણે, એ મહાન આત્માએ, બચાવ્યા હતા.

સ્મરતાં કૃષ્ણવીર્યાણિ લીલાપાઙ્ગનિરીક્ષિતમ્। હસિતં ભાષિતં ચાઙ્ગ સર્વા નઃ શિથિલાઃ ક્રિયાઃ

હે પ્રિય, જયારે આપણે કૃષ્ણના પરાક્રમ, તેની રમૂજી નજરો, હાસ્ય અને વાણી યાદ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણું બધું કામકાજ ધીમું પડી જાય છે.

સરિચ્છૈલવનોદ્દેશાન્મુકુન્દપદભૂષિતાન્। આક્રીડાનીક્ષ્યમાણાનાં મનો યાતિ તદાત્મતામ્

મુકુન્દના પગલાંથી પાવન થયેલા નદી, પર્વતો અને વનોમાં, જ્યાં આપણે તેને રમતો જોયો હતો, ત્યાં આપણું મન સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ જાય છે.

મન્યે કૃષ્ણં ચ રામં ચ પ્રાપ્તાવિહ સુરોત્તમૌ। સુરાણાં મહદર્થાય ગર્ગસ્ય વચનં યથા

મને લાગે છે કે કૃષ્ણ અને રામ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં કોઈ મહાન કાર્ય માટે આવ્યા છે, જેમ ગર્ગજીએ કહ્યું હતું.

કંસં નાગાયુતપ્રાણં મલ્લૌ ગજપતિં યથા। અવધિષ્ટાં લીલયૈવ પશૂનિવ મૃગાધિપઃ

કંસ, જેની તાકાત દસ હજાર હાથી જેટલી હતી, મલ્લો અને હાથીઓના રાજાને, એ બધાને તેણે સહેલાઈથી, સિંહ જેવો, મારી નાંખ્યા.

તાલત્રયં મહાસારં ધનુર્યષ્ટિમિવેભરાટ્। બભઞ્જૈકેન હસ્તેન સપ્તાહમદધાદ્ગિરિમ્

મોટા ધનુષ્ય જેવી મજબૂત ત્રણ તાડના વૃક્ષો તેણે એક જ હાથથી તોડી નાખ્યાં અને સાત દિવસ સુધી પર્વતને ઊંચે રાખ્યો.

પ્રલમ્બો ધેનુકોઽરિષ્ટસ્તૃણાવર્તો બકાદયઃ। દૈત્યાઃ સુરાસુરજિતો હતા યેનેહ લીલયા

પ્રલંબ, ધેનુક, અરીષ્ઠ, તૃણાવર્ત, બક અને બીજા દૈત્યો, જે દેવો અને અસુરોને પણ જીતતા, તેમને કૃષ્ણે અહીં રમતાં રમતાં મારી નાખ્યા.

શ્રીશુક ઉવાચ। ઇતિ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય નન્દઃ કૃષ્ણાનુરક્તધીઃ। અત્યુત્કણ્ઠોઽભવત્તૂષ્ણીં પ્રેમપ્રસરવિહ્વલઃ

શ્રીશુકદેવે કહ્યું: આમ વારંવાર સ્મરણ કરતાં, કૃષ્ણમાં મન લગાવનાર નંદબાબા અત્યંત વ્યાકુળ થઈ, પ્રેમથી ભરાઈ, મૌન થઈ બેઠા.

યશોદા વર્ણ્યમાનાનિ પુત્રસ્ય ચરિતાનિ ચ। શૃણ્વન્ત્યશ્રૂણ્યવાસ્રાક્ષીત્સ્નેહસ્નુતપયોધરા

યશોદાજી, જ્યારે પુત્રના ચરિત્રો સાંભળતી, ત્યારે તેમના નેત્રોમાં આંસુ આવી જતા અને sneha થી સ્તન ભીંજાઈ જતા.